NOKLASSIK ONTOLOGIYANING YOʻNALISHLARI VA MOHIYATI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Islomova Nozima O’ktam qizi Toshkent davlat tibbiyot universiteti 2son davolash fakulteti 116 guruh talabasi Ilmiy rahbar: Umarova Farida Saidikramovna Ph.D. Dots. NOKLASSIK ONTOLOGIYANING YOʻNALISHLARI VA MOHIYATI Annotatsiya: Ushbu maqolada noklassik ontologiyaning shakllanishi, mohiyati va asosiy yo‘nalishlari keng qamrovda tahlil qilinadi. XX asr falsafasi klassik metafizikaning cheklangan doiralaridan chiqib, borliq masalasini yangicha talqin qila boshladi. Klassik ontologiyada mavjudlikning markazida substansiya, materiya yoki ruh kabi umumiy kategoriyalar turgan bo‘lsa, noklassik yondashuv borliqni insonning shaxsiy tajribasi, til, madaniyat va ijtimoiy kontekst bilan uzviy bog‘liq holda izohlaydi.Maqolada fenomenologiya, ekzistensializm, postpozitivizm va postmodernizm singari oqimlar misolida noklassik ontologiyaning asosiy qirralari yoritiladi. Fenomenologiya borliqni ongda qanday tajribalanishi orqali tushuntirsa, ekzistensializm inson erkinligi va mas’uliyatini markazga qo‘yadi. Postpozitivizm ilmiy bilimning nisbiy va tarixiy shartlanganligini ko‘rsatib bersa, postmodernizm universal haqiqatlar o‘rniga ko‘plik va diskursiv konstruksiyani ilgari suradi.Shunday qilib, maqolada noklassik ontologiyaning klassik ontologiyadan farqli jihatlari, zamonaviy falsafadagi o‘rni hamda borliqni anglashdagi yangicha qarashlari tahlil qilinadi. Kirish.Falsafada eng muhim va doimiy masalalardan biri bu — borliq masalasidir. Inson qadimdan “Nima mavjud?”, “Borliqning mohiyati nima?”, “Insonning mavjudligi qanday asosga ega?” kabi savollarga javob izlab kelgan. Ontologiya falsafaning aynan shu savollarni o‘rganadigan sohasi bo‘lib, uning tarixiy shakllanishi turli davrlarda turlicha talqin qilinib kelgan. Antik davr falsafasida Aristotel borliqni substansiya tushunchasi orqali izohlagan, Platon esa g‘oyalar olamini asosiy haqiqat sifatida talqin qilgan. O‘rta asrlarda ontologiya diniy-falsafiy qarashlar bilan uyg‘unlashib, mavjudlikni Yaratganning mavjudligi bilan izohlashga qaratildi. Yangi davr falsafasida esa Dekart, Spinoza, Leybnits va Gegel singari faylasuflar borliqni ong va materiya, ruh va tabiat, zaruriyat va erkinlik kabi kategoriyalar asosida tahlil qildilar.Ammo XIX–XX asrlarga kelib, fan va texnika yutuqlari, ijtimoiy hayotdagi keskin o‘zgarishlar, insonning shaxsiy erkinligi va sub’ektiv tajribasiga bo‘lgan e’tibor ortishi natijasida klassik ontologiyaning an’anaviy qarashlari tobora torayib bordi. Borliqni faqat ob’ektiv haqiqat sifatida izohlash yetarli bo‘lmay qoldi. Insonning dunyo bilan munosabati, uning tajribasi, tili, madaniyati va ijtimoiy muhitdagi o‘rni borliqni tushunishda hal qiluvchi omil sifatida ko‘riladigan yangi bosqich boshlandi. Shu tariqa noklassik ontologiya falsafada shakllandi.Noklassik ontologiya klassik metafizikaning asosiy tamoyillaridan — yagona substansiya va mutlaq ob’ektivlikdan voz kechadi. U borliqni jarayon, muloqot va ko‘p qirrali hodisa sifatida tushuntiradi. Bu yondashuv fenomenologiya, ekzistensializm, postpozitivizm va postmodernizm kabi oqimlarda o‘z ifodasini topdi. Ularning barchasi borliqni inson tajribasi va ijtimoiy-madaniy kontekst orqali talqin etishga intiladi. Demak, noklassik ontologiya falsafa tarixida yangi bosqich bo‘lib, u borliq masalasini nafaqat abstrakt metafizik savol sifatida, balki insonning real hayoti, tajribasi va madaniyati bilan bog‘liq murakkab masala sifatida o‘rganishni JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL maqsad qiladi. Shu sababli uni chuqur tahlil qilish zamonaviy falsafiy tafakkurni anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: Noklassik ontologiya, klassik ontologiya, ekzistensializm, fenomenologiya, postpozitivizm, postmodernizm, borliq, ong, substansiya, nisbiylik, madaniyat, til, ijtimoiy kontekst. Asosiy qism.1. Noklassik ontologiyaning mohiyati Ontologiya tarixan borliqni yagona asos, yagona substansiya orqali izohlashga intilib kelgan. Aristotel borliqni substansiya, Dekart uni “res cogitans” va “res extensa” — ong va materiyaga bo‘lgan ikki qutb orqali tushuntirgan, Spinoza esa yagona substansiyani tan olgan. Bunday yondashuv klassik ontologiyaning markazida turar edi. Biroq XX asrda bu yondashuv insonning real hayoti va tajribasini to‘liq qamrab ololmasligi ayon bo‘ldi. Noklassik ontologiya shundan kelib chiqib, quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: Substansiyaviy yondashuvdan voz kechish – borliqni yagona asos orqali emas, balki ko‘p qirrali, murakkab va dinamik jarayon sifatida tushuntirish. Insoniy tajribaning markaziyligi – borliq insonning mavjudligi va ongiy faoliyatidan tashqarida emas, balki shu tajriba orqali namoyon bo‘ladi. Til va madaniyatning ahamiyati – borliqni tushunish tildan ajralmas, chunki haqiqat til orqali ifodalanadi va madaniyat bilan belgilanadi. Nisbiylik va kontekstual yondashuv – borliq mutlaq haqiqat emas, balki vaqt, makon, tarixiy davr va ijtimoiy sharoit bilan bog‘liq. Demak, noklassik ontologiya klassik metafizik qarashlardan tubdan farq qilib, borliqni “statik substansiya” emas, balki “dinamik jarayon” sifatida ko‘radi. 2. Noklassik ontologiyaning asosiy yo‘nalishlari a) Fenomenologiya (E. Gusserl, M. Xaydegger) Fenomenologiya noklassik ontologiyaning poydevoriy yo‘nalishlaridan biridir. E. Gusserl tomonidan asos solingan bu oqimning bosh maqsadi — “narsalarni o‘zida” tadqiq qilish, ya’ni borliqni ongda qanday tajribalanishi orqali anglashdir. Gusserlning fikricha, inson ongida paydo bo‘ladigan barcha hodisalar — fenomenlardir. Falsafa ularni tasvirlab, borliqning “sof mohiyatini” ochib berishi lozim. Shuning uchun u “intentionality” tushunchasini ilgari surdi — ong doimo nimagadir qaratilgan, demak, borliqni ham ongning shu yo‘nalishi orqali tushunish mumkin. Xaydegger esa fenomenologiyani yanada chuqurlashtirib, insonning dunyodagi mavjudligi (“Dasein”)ni asosiy nuqta sifatida belgilaydi. Unga ko‘ra, insonning borliq bilan munosabati vaqt, tashvish, qo‘rquv va erkinlik orqali ochiladi. Demak, ontologiya abstrakt tushunchalardan emas, balki insonning “dunyoda yashash” tajribasidan boshlanishi kerak. b) Ekzistensializm (S. Kyerkegor, J.-P. Sartr, A. Kamyu) Ekzistensializm XX asrning eng ta’sirli falsafiy oqimlaridan biri bo‘lib, u borliqni insonning shaxsiy erkinligi, tanlovi va mas’uliyati orqali tushuntiradi. Kyerkegor insonning mavjudligi doimo iztirob, shubha va tanlov bilan bog‘liq ekanini ta’kidlaydi. Sartr mashhur “mavjudlik mohiyatdan oldin keladi” degan g‘oyasini ilgari suradi. Inson o‘z mohiyatini o‘zi yaratadi, shu sababli u mutlaq erkin, lekin shu bilan birga mutlaq mas’ul hamdir. Kamyu esa hayotni “absurd” deb ataydi: hayotda universal ma’no yo‘q, ammo inson shu ma’nosizlikka qaramay yashash va o‘z qadriyatlarini yaratish orqali borliqni mazmun bilan to‘ldiradi. Ekzistensializm borliqni obyektiv kategoriya emas, balki insonning hayotiy tanlovi va tajribasi orqali anglash mumkinligini ko‘rsatadi. c) Postpozitivizm (K. Popper, T. Kun, P. Feyerabend) Ilmiy falsafada yuzaga kelgan postpozitivizm ham noklassik ontologiyaning muhim qirrasidir. Klassik pozitivizm ilmiy bilimni mutlaq, universal va qat’iy deb ko‘rgan bo‘lsa, postpozitivizm bu yondashuvni inkor etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Popper nazariyalar hech qachon mutlaq isbot qilinmaydi, ular faqat falsifikatsiya orqali tekshiriladi, deydi. Demak, borliq haqidagi bilimlar hamisha shartli va vaqtinchadir. Kun ilm-fan tarixini “paradigmalar almashuvi” orqali izohlaydi. Har bir davrning ilmiy haqiqatlari o‘z davri va kontekstiga bog‘liq. Feyerabend esa “ilmda anarxizm” g‘oyasini ilgari suradi: ilmiy bilishning yagona uslubi yo‘q, turli yo‘llar mavjud bo‘lishi mumkin. Demak, postpozitivizm ontologiyada mutlaq haqiqatdan voz kechib, borliqni ilmiy konstruksiya va ijtimoiy kelishuv sifatida ko‘radi. d) Postmodernizm (M. Fuko, J. Derrida, J.-F. Lyotar) Postmodernizm borliqni anglashda yana ham radikal qadam qo‘yadi. U universal haqiqatlarni inkor qilib, ko‘plik, tafovut va nisbiylikni asosiy nuqtaga qo‘yadi. Lyotar “metanarrativlar tugadi” deya e’lon qilib, katta umumiy haqiqatlar davridan ko‘p qirrali va turfa talqinlar davriga o‘tilganini ko‘rsatadi. Fuko bilim va hokimiyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi. Uningcha, har qanday “haqiqat” ijtimoiy hokimiyat tuzilmalariga xizmat qiladi. Derrida “dekonstruktsiya” metodini ishlab chiqib, matn va diskurslarning yagona talqini yo‘qligini ko‘rsatadi. Har qanday matn ko‘plab talqinlarga ochiq. Postmodernizmga ko‘ra, borliq birgina yagona shaklda mavjud emas, balki til, madaniyat va diskurs orqali turlicha quriladi. “E Mavjud muammolar. 1. Abstraktlik va nazariyadan uzoqlik muammosi Noklassik ontologiya ko‘plab oqimlarda (fenomenologiya, ekzistensializm, postmodernizm) chuqur nazariy tahlillarga tayangan holda borliqni tushuntiradi. Ammo u ko‘pincha juda murakkab tushunchalar bilan ishlaydi va oddiy inson hayoti muammolariga amaliy javob bera olmaydi. Masalan, Gusserlning fenomenologiyasi “sof ong tajribasiga qaytish”ni ta’kidlaydi, ammo bu jarayon real ijtimoiy muammolarga (qashshoqlik, urush, adolatsizlik) qanday yechim berishi aniq emas. Shu sababli noklassik ontologiya ba’zida “hayotdan uzoqlashgan” nazariya sifatida baholanadi. 2. Haqiqatning nisbiylashuvi va mezonsizlik xavfi Postmodernizm oqimida haqiqat yagona va mutlaq emas, balki turli talqinlarda mavjud deb qaraladi. Bu yondashuv ijtimoiy bag‘rikenglik va ko‘plab dunyoqarashlarni tan olish uchun foydali bo‘lsa-da, shu bilan birga muammoli oqibatlarga ham olib keladi. Masalan, “hamma haqiqat o‘zicha to‘g‘ri” degan qarash jamiyatda ilmiy bilim bilan soxta qarashlarni tenglashtirish, yoki axloqiy me’yorlarni inkor etishga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa ijtimoiy beqarorlik va mutlaq mezonsizlikka olib keladi. 3. Inson va tabiat munosabatining cheklangan talqini Noklassik ontologiya ko‘pincha insonning sub’ektiv tajribasiga e’tibor qaratadi, ammo tabiatning o‘z qonuniyatlari va ob’ektiv borlig‘ini ikkinchi darajaga tushirib qo‘yadi. Masalan, ekologik inqirozlarni faqat insonning madaniy yoki ijtimoiy tajribasi sifatida talqin qilish, tabiat qonunlariga zid xatti-harakatlarni e’tibordan chetda qoldiradi. Bu yondashuv tabiatni inson ongining in’ikosiga kamaytirib yuboradi va ekologik masalalarda samarali yechim topishga to‘sqinlik qiladi. 4. Madaniy va tilga haddan tashqari bog‘lanish Noklassik ontologiyada, ayniqsa postmodernizmda, til va madaniyat borliqni anglashda asosiy vosita sifatida qaraladi. Lekin bu yondashuvning muammoli jihati shundaki, insonning biologik mavjudligi, jismoniy ehtiyojlari va tabiat qonuniyatlari ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi. Masalan, tildagi o‘zgarishlar yoki madaniyatdagi xilma-xillik orqali borliqni izohlash mumkin, ammo bu yondashuv ochlik, kasallik yoki iqtisodiy tengsizlik kabi real muammolarga to‘liq javob bera olmaydi. 5. Shaxsiy erkinlik va javobgarlik o‘rtasidagi ziddiyat JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ekzistensializm oqimida inson erkinligi mutlaq qadriyat sifatida talqin qilinadi. Biroq, erkinlikni mutlaq shaklda tushunish ijtimoiy javobgarlikni zaiflashtirib qo‘yishi mumkin. Masalan, inson o‘z hayotini xohlaganidek qurishga haqli, degan qarash jamiyat oldidagi mas’uliyat, axloqiy me’yorlar yoki qonuniy majburiyatlarga zid kelishi ehtimoli bor. Shu tariqa, erkinlik va javobgarlik o‘rtasida murakkab muvozanat muammosi yuzaga keladi. Ijobiy o‘zgarishlar. 1. Inson tajribasiga yangicha e’tibor Klassik ontologiyada borliq ko‘proq umumiy, abstrakt tushunchalar orqali izohlangan bo‘lsa, noklassik ontologiya insonning shaxsiy tajribasini markazga qo‘ydi. Masalan, fenomenologiyada har bir insonning dunyoni idrok etishi noyob va o‘ziga xos deb qaraladi. Bu yondashuv psixologiya, pedagogika va madaniyatshunoslikda amaliy natijalar berdi: insonning shaxsiy kechinmalarini chuqurroq tushunish imkoniyati paydo bo‘ldi. 2. Erkinlik va javobgarlikni qayta kashf qilish Ekzistensializm oqimida insonning mavjudligi uning erkin tanlovlari bilan belgilanadi. Bu qarash shaxsning hayotga faol munosabatini kuchaytiradi, inson o‘z hayotini “tayyor berilgan” narsa sifatida emas, balki yaratilishi lozim bo‘lgan jarayon sifatida ko‘radi. Shunday qilib, noklassik ontologiya shaxsiy erkinlikni qadrlash, mas’uliyatni anglash va hayot mazmunini izlash imkonini yaratdi. 3. Ilm-fanga yangicha yondashuv Postpozitivizm klassik ilmiy paradigmaning cheklanganligini ko‘rsatib berdi. Unga ko‘ra, ilmfan mutlaq haqiqatni bermaydi, balki vaqtinchalik va nisbiy bilimlarni yaratadi. Bu yondashuv ilmiy izlanishlarda yangicha ochiqlikni, turli paradigmalarning bir-birini to‘ldirishini ta’minladi. Masalan, tibbiyotda faqat biologik tushuntirish yetarli bo‘lmay, ijtimoiy va psixologik omillarni ham hisobga olish odatiy holga aylandi. 4. Til va madaniyatning rolini anglash Noklassik ontologiya, ayniqsa postmodernizm, til va madaniyatni borliqni anglash vositasi sifatida ilgari surdi. Bu ijobiy o‘zgarish sifatida turli madaniyatlarni teng huquqli, bir-biriga muqobil dunyoqarashlar sifatida qabul qilishga yordam berdi. Bugungi globallashuv davrida turli millatlar, tillar va urf-odatlarni hurmat qilishga asos bo‘ldi. 5. Ijtimoiy bag‘rikenglik va ko‘p qirralilik Postmodernizmning asosiy xususiyati – ko‘plab talqinlar mavjudligini tan olish. Bu jamiyatda fikr xilma-xilligini qadrlash, bag‘rikenglikni rivojlantirish va demokratiyani mustahkamlashga xizmat qiladi. Masalan, biror tarixiy voqea faqat bir qarash orqali emas, balki turli nuqtayi nazarlardan tahlil qilinadi. Bu ijtimoiy-siyosiy muhitda adolat va muloqotni kuchaytiradi. 6. Ekologik falsafaga hissa qo‘shishi Noklassik ontologiya insonning tabiat bilan aloqasini nafaqat ob’ektiv qonuniyatlar, balki madaniy va ijtimoiy tajribalar orqali ham tahlil qiladi. Bu yondashuv ekologik muammolarga kompleks yechim topishga yordam beradi. Masalan, atrof-muhitni muhofaza qilish faqat tabiat qonuniyatlariga emas, balki insonning ma’naviy va madaniy qadriyatlariga ham bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Xulosa.Noklassik ontologiya falsafa tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, u klassik metafizikaning chegaralarini kengaytirdi va borliq masalasini inson tajribasi, ong, til hamda madaniyat bilan bog‘liq holda qayta talqin qildi. Agar klassik ontologiya borliqni mutlaq, ob’ektiv va umumiy tushunchalar asosida tushuntirgan bo‘lsa, noklassik ontologiya uni ko‘p qirrali, nisbiy va jarayon sifatida izohladi.Bu yondashuv fenomenologiya, ekzistensializm, postpozitivizm va postmodernizm kabi oqimlarda o‘z ifodasini topib, shaxsiy tajriba, erkinlik, ijtimoiy bag‘rikenglik va madaniy xilma-xillikka e’tibor qaratdi. Shu orqali falsafa nafaqat abstrakt nazariya darajasida, balki inson hayoti, uning psixologik, madaniy va ijtimoiy ehtiyojlariga yaqinlashdi.Albatta, noklassik ontologiyaning o‘ziga xos muammolari ham mavjud: haqiqatning haddan tashqari nisbiylashuvi, nazariyaning amaliy hayotdan uzoqlashuvi va tabiatning ob’ektiv qonuniyatlarini ikkinchi darajaga tushirish kabi. Biroq, bu muammolarni yechish yo‘llari mavjud bo‘lib, ular falsafa va fanlarning o‘zaro hamkorligi, madaniyat va JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL tabiatni uyg‘un holda tushunish, hamda inson erkinligini mas’uliyat bilan bog‘lash orqali bartaraf etilishi mumkin.Umuman olganda, noklassik ontologiya zamonaviy falsafaning dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida insonparvarlik, erkin fikrlash va madaniy xilma-xillikni qadrlash g‘oyalarini ilgari suradi. Shuning uchun uni chuqur o‘rganish nafaqat falsafa ilmi, balki jamiyatning ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti uchun ham katta ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: [1] Nietzsche, F. (2008). Thus Spoke Zarathustra. Oxford University Press. https://global.oup.com/academic/product/thus-spoke-zarathustra-9780199537099 [2] Fromm, E. (2001). The Fear of Freedom. Routledge. https://www.routledge.com/The-Fear-of-Freedom/Fromm/p/book/9780415253883 [3] Al-G‘azzoliy, A. H. M. (2003). Kimyoi saodat. Toshkent: Ma’naviyat. Elektron versiyasi (PDF, tarjimalari): https://archive.org/details/kimyoisaodat [4] Iqbal, M. (2003). The Reconstruction of Religious Thought in Islam. Stanford University Press. https://www.sup.org/books/title/?id=8896 [5] Abdullayeva, M. (2018). Falsafa asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. Bu asar ochiq elektron shaklda mavjud emas, ammo kutubxonalar orqali topish mumkin. O‘xshash elektron resurs: https://n.ziyouz.com/books/falsafa/falsafa_asoslari.pdf [6] Qur’oni Karim – Surah Al-Ankabut (29:2-3), Surah Al-Hujurat (49:11–13) https://quran.com/al-ankabut/2-3 https://quran.com/al-hujurat/11-13 [7] OECD. (2019). Future of Education and Skills 2030. Organisation for Economic Cooperation and Development. https://www.oecd.org/education/2030-project/ [8] Finnish National Agency for Education. (2016). National Core Curriculum for Basic Education. https://www.oph.fi/en/statistics-and-publications/publications/new-national-core-curriculumbasic-education [9] MEXT (Japan Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology). Education in Japan. https://www.mext.go.jp/en/ [10] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6108-sonli farmoni, 2020-yil 6-noyabr. “Ta’lim va tarbiya sifatini oshirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish choratadbirlari to‘g‘risida”. https://lex.uz/docs/5062763 [11] O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2023). Kompetensiyaviy yondashuv asosidagi ta’lim mazmuni haqida hisobot. https://uzedu.uz/ [12] Yoshlar ishlari agentligi (2023). Yoshlar ovozi forumi va loyihalari bo‘yicha rasmiy hisobot. https://yoshlar.gov.uz [13] PISA Uzbekistan – National Center for Educational Quality Assessment (2021). PISA tayyorgarligi doirasida milliy baholash natijalari. https://www.pisa.uz. [14] Hikmatov Sh. B. (2025). Muallifning shaxsiy kuzatuv va mulohazalari. (Nashr etilmagan manba)