TISH KARIYESI VA KARIYESGA CHIDAMLILIK: SABABLAR, MEХANIZMLAR VA OLDINI OLISH CHORALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Omonboyeva Qunduzxon Qobul qizi Qoʻqon Universiteti Andijon filiali Stomatologiya (yoʻnalishlari boʻyicha) 25-06 guruh talabasi [email protected] TISH KARIYESI VA KARIYESGA CHIDAMLILIK: SABABLAR, MEХANIZMLAR VA OLDINI OLISH CHORALARI Annotatsiya: Ushbu maqolada tish kariyesining kelib chiqish sabablari, uning rivojlanish mexanizmlari hamda kariyesga chidamlilikni ta’minlovchi omillar tahlil qilingan. Tish emalining strukturaviy xususiyatlari, og‘iz bo‘shlig‘ining mikroflorasi, ovqatlanish tartibi, shuningdek, individual immunologik omillar kariyesning oldini olishdagi muhim jihatlar sifatida yoritilgan. Zamonaviy stomatologiyada kariyesga qarshi profilaktika va remineralizatsiya texnologiyalarining roli ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: tish kariyesi, emal, mikroflora, profilaktika, kariyesga chidamlilik, remineralizatsiya, stomatologiya. Tish kariyesi (lot. caries dentium) – bu tish qattiq to‘qimalarining (emal, dentin) bakterial fermentlar ta’sirida asta-sekin parchalanish jarayoni bo‘lib, u dunyo aholisining 90% dan ortig‘ida uchraydi. Kariyesning rivojlanishi ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ichida og‘iz bo‘shlig‘idagi mikroorganizmlar faoliyati, noto‘g‘ri ovqatlanish, gigiyena yetishmasligi va irsiy xususiyatlar alohida o‘rin tutadi. Tish kariyesi — ko‘p omilli kasallik bo‘lib, u faqat mexanik zarar yoki shakar iste’moli natijasi emas, balki tish yuzasida mikrobiologik muvozanat buzilishidan kelib chiqadi. Shu sababli, kariyesga chidamlilikni ta’minlash uchun tish to‘qimalarining biologik barqarorligini oshirish, mineral modda almashinuvini normallashtirish va og‘iz gigiyenasini ta’minlash muhimdir. Tish kariyesi — bu tish qattiq to‘qimalarining mikrobiologik, kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida asta-sekin yemirilishidir. Ushbu kasallik global miqyosda eng keng tarqalgan stomatologik muammolardan biri bo‘lib, har yili millionlab insonlar tish emalining shikastlanishidan aziyat chekadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, kariyes bilan aholining 90 foizdan ortig‘i bir necha marotaba to‘qnash keladi[1]. Kariyesning rivojlanishida asosiy rolni og‘iz bo‘shlig‘idagi mikroorganizmlar, xususan Streptococcus mutans va Lactobacillus acidophilus bakteriyalari o‘ynaydi. Ular uglevodlarni parchalab, organik kislotalar hosil qiladi, natijada bu kislotalar tish emalining mineral tarkibini — kaltsiy va fosfat ionlarini — eritadi[2]. Shu tarzda emal yuzasida demineralizatsiya jarayoni boshlanadi, u esa asta-sekin chuqurlashib, dentin qatlamiga o‘tadi. Tish kariyesining dastlabki bosqichi dog‘ shaklida namoyon bo‘ladi. Bu davrda jarayon qaytar bo‘lishi mumkin, ya’ni to‘g‘ri parvarish, ftoridlar va kaltsiy-fosfatli preparatlar yordamida tish emali qayta tiklanadi[3]. Ammo agar bu davrda chora ko‘rilmasa, bakteriyalar chuqur qatlamlarga kirib boradi, bu esa og‘riq, yallig‘lanish va tish to‘qimalarining butunlay yemirilishiga olib keladi. Kariyesga chidamlilik inson organizmining tabiiy himoya xususiyatlaridan biridir. Tish emalining tuzilish sifati, minerallashuv darajasi, genetik omillar, so‘lakning tarkibi va pH muvozanati bu jarayonda muhim ahamiyatga ega[4]. Emalning ftor bilan to‘yinganligi uning kislotalarga bardoshliligini oshiradi, shu sababli ftoridli tish pastalaridan foydalanish kariyes JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL profilaktikasining eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi[5]. So‘lak tish sog‘lig‘ida katta ahamiyatga ega. U nafaqat og‘iz bo‘shlig‘ini namlik bilan ta’minlaydi, balki tish yuzasidagi kislotalarni neytrallaydi va mineral moddalarning qayta joylashuviga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, past so‘lak ajralishi (kserostomiya) kariyes xavfini 2–3 barobar oshiradi[6]. Ovqatlanish ham tish sog‘lig‘iga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shakarli va kislota hosil qiluvchi mahsulotlar (gazli ichimliklar, shirinliklar, kraxmalli taomlar) kariyesni kuchaytiradi, aksincha, sabzavotlar, sut mahsulotlari va tolali ovqatlar tish emalini mexanik tozalash hamda mustahkamlashda yordam beradi[7]. Tish kariyesining oldini olishda muntazam og‘iz gigiyenasi — tishlarni kuniga kamida ikki marta tozalash, ip (floss) va antibakterial chayish eritmalaridan foydalanish — asosiy omil hisoblanadi. Bundan tashqari, stomatologga muntazam tashrif buyurish, erta bosqichda kariyes o‘choqlarini aniqlash va remineralizatsiya qilish imkonini beradi[8]. Zamonaviy stomatologiyada kariyes profilaktikasining innovatsion yo‘nalishlari sifatida ftorid terapiyasi, kalsiy-fosfat komplekslari, lazer texnologiyalari, ozon bilan davolash hamda nanoqoplamali tish laklari qo‘llanilmoqda[9]. Bularning barchasi emalni mustahkamlash, mikroorganizmlar ko‘payishini kamaytirish va tish to‘qimalarini tabiiy himoya ostiga olishga yordam beradi. Shuningdek, kariyesga qarshi kurashda aholining gigiyenik madaniyatini oshirish, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va bolalikdan boshlab to‘g‘ri ovqatlanish odatlarini singdirish muhimdir. Shundagina kariyesning keng tarqalishini kamaytirish va tish sog‘lig‘ini saqlash mumkin bo‘ladi[10]. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. WHO. Oral Health Fact Sheet. - Geneva, 2022. 2. Takahashi N., Nyvad B. The Role of Bacteria in the Caries Process: Ecological Perspectives. - Journal of Dental Research, 2011. 3. Ten Cate J. M. Remineralization of Early Caries Lesions. -Advances in Dental Research, 2018. 4. Wang X. Genetic and Environmental Factors Affecting Enamel Development. - Frontiers in Physiology, 2019. 5. Fejerskov O., Kidd E. Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management. - WileyBlackwell, 2015. 6. Dawes C. Saliva and Oral Health. - British Dental Journal, 2020. 7. Moynihan P. Diet and Dental Caries. - Caries Research, 2016. 8. Selwitz R. H., Ismail A. I., Pitts N. B. Dental Caries. -The Lancet, 2007. 9. Pitts N. Modern Approaches to Caries Prevention and Management. - Community Dental Health Journal, 2023. 10. Zero D. T. Caries Process and Prevention Strategies. - Journal of the American Dental Association, 2012.