INNOVATSIYALAR SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 33 DOI: https://10.5281/zenodo.17344801 INNOVATSIYALAR SAMARADORLIGINI BAHOLASHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI Akbarova Niginabonu Yigitali qizi Namanan davlat texnika universiteti magistranti E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Maqolada innovatsiyalar samaradorligini baholashning nazariy asoslari va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Zamonaviy iqtisodiyotda innovatsion faoliyatning roli, uning samaradorlik ko‘rsatkichlari, baholash metodlari va milliy iqtisodiyotdagi qo‘llanilish mexanizmlari yoritilgan. Xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy qarashlari hamda amaliy misollar asosida innovatsion loyihalarning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Maqola yakunida innovatsiyalar samaradorligini baholashni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: Innovatsiya, samaradorlik, baholash, investitsiya, KPI, NPV, IRR, ROI, ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir, Balanced Scorecard. ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ОЦЕНКИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИННОВАЦИЙ Акбарова Нигинабону Йигитали кизи Магистрант Намаганского государственного технического университета E-mail: Niginabonu0[email protected]om АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются теоретические основы и практические подходы к оценке результативности инноваций. Освещена роль инновационной деятельности в современной экономике, раскрыты показатели её эффективности, методы анализа и механизмы применения в национальном хозяйстве. На основе научных взглядов зарубежных и отечественных исследователей, а также практических примеров, изучаются экономическая, социальная и экологическая эффективность инновационных проектов. В заключение предложены рекомендации по совершенствованию методик оценки инновационной деятельности. Ключевые слова: инновация, эффективность, оценка, инвестиции, KPI, NPV, IRR, ROI, социально-экономический эффект, сбалансированная система показателей. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 34 THEORETICAL AND PRACTICAL ASPECTS OF EVALUATING INNOVATION EFFECTIVENESS Akbarova Niginabonu Yigitali qizi Master’s Student, Namangan State Technical University E-mail: [email protected] ABSTRACT This article examines the theoretical foundations and practical approaches to assessing the effectiveness of innovations. The role of innovative activity in the modern economy is highlighted, along with key performance indicators, evaluation methods, and mechanisms of implementation within the national economy. Based on the scientific views of both foreign and domestic scholars, as well as real-life case studies, the economic, social, and environmental impacts of innovative projects are analyzed. The paper concludes by presenting recommendations for improving the methodology of innovation performance evaluation. Keywords: innovation, effectiveness, evaluation, investment, KPI, NPV, IRR, ROI, socio-economic impact, Balanced Scorecard. KIRISH Jahon xo‘jaligi va milliy iqtisodiyotlarning zamonaviy rivojlanish bosqichida innovatsiyalar strategik ustuvor yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Innovatsion faoliyat nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, balki iqtisodiy resurslardan oqilona foydalanish, mehnat unumdorligini yuksaltirish hamda yangi bozor imkoniyatlarini shakllantirishning muhim omilidir. Shunday ekan, innovatsiyalar samaradorligini baholash masalasi iqtisodiy siyosatning eng dolzarb jihatlaridan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan, ishlab chiqarish jarayonlariga ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, raqamli transformatsiya, bilim va ilmfan yutuqlaridan keng foydalanish milliy iqtisodiyotni jadal modernizatsiya qilishga xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, innovatsion loyihalarning natijadorligini chuqur tahlil qilish, ularni iqtisodiy va ijtimoiy mezonlar asosida baholash, eng maqbul yo‘nalishlarni aniqlash dolzarb ilmiy-amaliy vazifa bo‘lib hisoblanadi. Innovatsiyalar samaradorligini aniqlashda nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar, balki ijtimoiy ta’sir omillariga ham alohida e’tibor qaratish zarur. Chunki har qanday innovatsion faoliyat oxir-oqibat jamiyatning turmush darajasi, bandlik ko‘rsatkichlari, ekologik barqarorlik va inson kapitalining rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi [1]. Demak, innovatsiyalarni baholash jarayonida an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlar INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 35 (NPV, IRR, ROI kabi) bilan bir qatorda ijtimoiy-iqtisodiy indikatorlardan ham foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi [2]. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – innovatsiyalar samaradorligini baholashning nazariy asoslarini yoritish, mavjud metodlarni tahlil qilish va milliy iqtisodiyot sharoitida ularning qo‘llanish mexanizmlarini taklif etishdan iborat. Shuningdek, maqolada innovatsion faoliyat samaradorligini baholashda qo‘llaniladigan zamonaviy yondashuvlar, ularning afzallik va kamchiliklari hamda amaliyotdagi qo‘llanilish imkoniyatlari keng yoritiladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI Innovatsiyalar samaradorligini baholash masalasi iqtisodiy nazariyada ham, amaliyotda ham keng muhokama qilinayotgan dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Xalqaro ilmiy adabiyotlarda ushbu sohada bir qator yondashuvlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos afzallik va cheklovlarga ega. J. Shumpeter innovatsiyani iqtisodiy rivojlanishning “ichki drayveri” sifatida talqin qilib, uning samaradorligini yangi mahsulot, texnologiya yoki bozor segmentining shakllanishi orqali baholash mumkinligini ta’kidlaydi [1]. Brealey va Myers (2003) esa innovatsion loyihalarni baholashda sof joriy qiymat (NPV), ichki daromadlilik normasi (IRR), investitsiya rentabelligi (ROI) kabi ko‘rsatkichlardan foydalanishni samarali metod sifatida ko‘rsatadi [2]. Shuningdek, Kaplan va Norton (1996) tomonidan ishlab chiqilgan Balanced Scorecard konsepsiyasi innovatsion faoliyat samaradorligini baholashda keng qo‘llanilmoqda. Bu yondashuv moliyaviy natijalar bilan bir qatorda ichki biznes jarayonlari, iste’molchilar qoniqishi hamda o‘sish imkoniyatlarini ham hisobga oladi [3]. Mahalliy tadqiqotchilar esa innovatsiyalar samaradorligini baholashda ijtimoiy ko‘rsatkichlarga ham alohida e’tibor qaratadilar. Chunki innovatsion faoliyat nafaqat iqtisodiy foyda, balki yangi ish o‘rinlari yaratish, aholi turmush darajasini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash kabi natijalarni ham keltirib chiqaradi [7]. Innovatsiyalar samaradorligini baholashda qo‘llaniladigan metodologiyalarni shartli ravishda uchta guruhga ajratish mumkin: moliyaviy yondashuvlar, nomoliyaviy yondashuvlar va kompleks ko‘rsatkichlar tizimi. 1. Moliyaviy usullar – NPV, IRR, ROI va Qoplash muddati kabi ko‘rsatkichlar yordamida innovatsion loyihaning iqtisodiy natijadorligi aniqlanadi [2]. 2. No-moliyaviy usullar – ijtimoiy samaradorlik (yangi ish o‘rinlari, turmush darajasi), ekologik samaradorlik (resurslardan tejamkor foydalanish), strategik samaradorlik (raqobatbardoshlikni ta’minlash) kabi mezonlarni qamrab oladi [5]. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 36 3. Kompleks yondashuvlar – Balanced Scorecard, KPI tizimi va Global Innovation Index asosida innovatsion faoliyatni moliyaviy va no-moliyaviy jihatlarni uyg‘unlashtirgan holda baholash imkonini beradi [3], [6]. TAHLIL VA NATIJALAR O‘zbekiston sanoatida, xususan to‘qimachilik va farmatsevtika sohalarida innovatsion faoliyat jadal rivojlanmoqda. To‘qimachilik sohasida zamonaviy texnologiyalar joriy etilishi natijasida mahsulot tannarxi 12–15 % ga kamaygan, eksport tushumlari esa 20 % ga ortgan. Shu bilan birga, 5 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratilib, elektr energiyasi sarfi 10 % ga qisqargan. Farmatsevtika sohasida import o‘rnini bosuvchi dorilar ishlab chiqarish kengayib, ichki bozor narxlarining barqarorligi ta’minlanmoqda. Mahalliy korxonalar ilmiytadqiqot institutlari bilan hamkorlikda yangi mahsulotlarni ishlab chiqmoqda. Global Innovation Index (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonning innovatsion salohiyati yil sayin ortib bormoqda [6]. Bu davlat tomonidan olib borilayotgan siyosat va yaratilayotgan qulay muhitning samaradorligini tasdiqlaydi. Xulosa va takliflar: Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, innovatsiyalar samaradorligini baholashda kompleks yondashuv – iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va strategik ko‘rsatkichlarni uyg‘unlashtirish zarur. Takliflar: 1. Moliyaviy baholash mexanizmlarini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish. 2. Ijtimoiy samaradorlik indikatorlarini yagona metodologiya asosida tizimlashtirish. 3. Ekologik ko‘rsatkichlarni innovatsion baholashning ajralmas qismi sifatida qarash. 4. Balanced Scorecard va KPI tizimlarini milliy iqtisodiyot sharoitiga moslashtirish. 5. O‘zbekistonni global reytinglarda yuqori pog‘onalarga olib chiqish uchun xalqaro tajribalarni integratsiya qilish. Xulosa qilib aytganda, innovatsiyalar samaradorligini baholashni takomillashtirish O‘zbekiston iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Shumpeter J. The Theory of Economic Development. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1934. 2. Brealey R., Myers S. Principles of Corporate Finance. McGraw-Hill, 2003. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 37 3. Kaplan R., Norton D. The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action. Harvard Business School Press, 1996. 4. Porter M. Competitive Advantage. Free Press, 1985. 5. OECD. Osnovnye pokazateli nauki i tekhnologii: Statisticheskiy spravochnik. OECD Publishing, 2022. 6. Global Innovation Index. World Intellectual Property Organization (WIPO). Geneva, 2023. 7. Karimov A. Innovatsion faoliyat samaradorligini baholashning iqtisodiy asoslari // O‘zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. – 2021. – №4. – B. 45–52. 8. Rasulov B. Innovatsion rivojlanish strategiyasida samaradorlik mezonlari // Iqtisodiyot va innovatsiyalar. – 2022. – №2. – B. 67–74.