BADIIY ASARDA OBRAZ YARATISH SAN'ATI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 98 DOI: https://10.5281/zenodo.17344931 BADIIY ASARDA OBRAZ YARATISH SAN’ATI Kengasheva Bonu Maksimovna Jizzax Davlat pedagogika Universiteti O‘zbek tili va adabiyoti fakultetida 3-bosqich talabasi ANNOTATSIYA Mazkur maqolada badiiy asarda obraz yaratishning nazariy va amaliy jihatlari, yozuvchi individual uslubi hamda obraz tiplari tahlil qilinadi. Asarda yaratilgan obrazlar yozuvchining dunyoqarashi, estetik didi, til imkoniyatlaridan foydalanish mahoratini ko‘rsatadi. O‘zbek adabiyotidagi ayrim asarlar misolida obraz yaratish san’ati chuqur yoritilgan. Kalit so‘zlar: obraz, badiiy tasvir, tiplashtirish, muallif uslubi, ruhiyat, xarakter ИСКУССТВО СОЗДАНИЯ ОБРАЗА В ПРОИЗВЕДЕНИИ ИСКУССТВА Кенгашева Бону Максимовна Студент 3 курса факультета узбекского языка и литературы Джизакского государственного педагогического университета АННОТАЦИЯ В статье дается теоретическое и практическое освещение изобразительного искусства в материальном произведении. Анализируется роль понятия образа в литературоведении, индивидуальный стиль писателя и значение визуального образа в изображении. Изобразительное искусство изучается на примерах из произведений таких писателей, как Абдулла Кадыри, Чулпон, Уткир Хашимов. По результатам исследования установлено, что образ является информационной составляющей, составляющей идейный центр изобразительного произведения. Ключевые слова: образ, художественный образ, типизация, авторский стиль, менталитет, характер. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 99 THE ART OF CREATING AN IMAGE IN A WORK OF ART Kengasheva Bonu Maksimovna 3rd year student of the Faculty of Uzbek Language and Literature, Jizzakh State Pedagogical University ABSTRACT This article discusses the theoretical and practical aspects of the art of creating an image in a work of art. The role of the concept of image in literary studies, the individual style of the writer, and the importance of artistic means of image formation are analyzed. The art of creating an image is studied based on examples from the work of such writers as Abdulla Qodiriy, Cholpon, and Otkir Hoshimov. According to the results of the research, it was determined that the image is the main element that forms the ideological center of a work of art. Keywords: image, artistic image, typification, author’s style, mentality, character. Kirish Adabiyot inson qalbining tarjimoni, jamiyatning ruhiy ko‘zgusidir. Har bir badiiy asarning markazida inson – uning xarakteri, orzu-intilishi va hayotiy pozitsiyasi turadi. Shu boisdan ham adabiyotshunoslikda obraz tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Badiiy obraz bu — hayotdagi voqelikni yozuvchining ijodiy tafakkuri orqali badiiy shaklda ifodalovchi timsoldir. Yozuvchi har bir obraz orqali o‘zining ma’naviy olamini, hayot haqidagi qarashlarini, milliy va insoniy qadriyatlarini ifodalaydi. Mazkur maqolada badiiy asarda obraz yaratish san’atining mohiyati, yozuvchining individual uslubi, tasvir vositalari va o‘zbek adabiyotidagi yorqin namunalar tahlil qilinadi Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslandi: Nazariy tahlil — obraz tushunchasining adabiyotshunoslikdagi o‘rni haqidagi ilmiy manbalar o‘rganildi; Qiyosiy tahlil — turli adiblar asarlarida obraz yaratish uslublari solishtirildi; Aksiologik yondashuv — obrazlarda aks etgan ma’naviy va axloqiy qadriyatlar aniqlab chiqildi; Badiiy tahlil — asarlardan olingan misollar asosida obrazlarning tiplashtirish darajasi o‘rganildi. Tadqiqot ob’ekti sifatida Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, O‘tkir Hoshimov, Zulfiya, Erkin Vohidov asarlaridagi obrazlar tanlab olindi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 100 ASOSIY QISM 1. Obraz tushunchasining nazariy asoslari Obraz — bu real hayotdagi inson, hodisa yoki g‘oyaning badiiy shaklda qayta yaratilgan ko‘rinishidir. Adabiyotshunoslar ta’kidlashicha, obrazning eng muhim jihati uning tipiklashtirish xususiyatidir, ya’ni u muayyan shaxsni emas, balki butun bir ijtimoiy qatlam yoki davr ruhini ifodalaydi. Masalan, Qodiriy asarlaridagi Otabek yoki Yusufbek hoji, Cho‘lpon asarlaridagi Zebi, Hoshimovdagi Ona obrazlari — bular alohida shaxslar emas, balki xalqning, millatning ma’naviy timsolidir. 2. Yozuvchi uslubi va obraz yaratish Har bir yozuvchi o‘ziga xos uslubga ega. Bu uslub obraz yaratish jarayonida namoyon bo‘ladi. Masalan, Abdulla Qodiriy tarixiy voqealar fonida insonning ichki dunyosini chuqur tahlil etadi. “O‘tkan kunlar” romanidagi Otabek obrazi o‘z davrining ilg‘or, millatparvar, vijdonli yigitini ifodalaydi. Uning harakati, nutqi, his-tuyg‘ulari orqali yozuvchi xalqning uyg‘onish g‘oyasini badiiy ifoda etadi. Cho‘lpon esa lirizm va psixologizm orqali obraz yaratadi. “Kecha va kunduz” romanidagi Zebi — ozodlik, muhabbat va adolat orzulari bilan yashaydigan ayol obrazidir. Bu obraz orqali yozuvchi o‘zining millat va inson erkinligi haqidagi g‘oyasini ifodalaydi. O‘tkir Hoshimov nasrida esa real hayot, oddiy insonlar, samimiylik va xalqona til asosida obraz yaratiladi. “Dunyoning ishlari” asaridagi Ona obrazi o‘zbek ayolining sadoqati, sabr-toqati va mehr-muhabbatini ifoda etadi. Bu obraz butun o‘zbek xalqining axloqiy timsoliga aylangan. 3. Badiiy vositalarning obraz yaratishdagi o‘rni Yozuvchi obrazni yaratishda tilning badiiy imkoniyatlaridan — epitet, metafora, ta’kid, ramz, dialog va psixologik tahlil kabi vositalardan keng foydalanadi. Masalan, Zulfiya she’riyatidagi ona yoki ayol obrazlari ramziy ma’noda xalqning o‘zini anglatadi. Uning she’rlarida ayol mehr, sadoqat, fidoyilik timsolidir. Shu orqali shoiraning lirikasida obrazlar nafaqat shaxsiy kechinma, balki millat ruhiyatining ifodasiga aylanadi. Erkin Vohidov esa obrazni so‘z o‘yini va ohangdorlik orqali yaratadi. U “O‘zbegim” she’rida o‘z xalqini jonli, g‘ururli, mehnatsevar obrazda gavdalantiradi. Bu obraz poetik ramz darajasiga ko‘tarilgan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 101 4. Obraz va g‘oya o‘zaro bog‘liqligi Badiiy asarda obraz — bu g‘oyaning tashuvchisidir. Yozuvchi o‘z fikrini bevosita aytmaydi, balki obraz orqali ifodalaydi. Shu bois obrazning harakati, nutqi, holati — asarning g‘oyaviy markazini tashkil etadi. Masalan, Qodiriyda Otabek orqali “milliy uyg‘onish” g‘oyasi, Cho‘lponda Zebi orqali “ayol ozodligi”, Hoshimovda Ona orqali “mehr va sadoqat” g‘oyasi badiiy timsolga aylanadi. Bu obrazlar o‘quvchini nafaqat estetik jihatdan, balki ma’naviy jihatdan ham boyitadi. 5. Psixologizm va ichki monolog orqali obraz chuqurligi Yangi davr o‘zbek adabiyotida psixologizm obraz yaratishning eng samarali vositalaridan biri sifatida qaraladi. Yozuvchi qahramonning ichki kechinmalarini, ichki kurashlarini tasvirlash orqali obrazni tirik, tabiiy holatda gavdalantiradi. Masalan, Cho‘lponning Zebi obrazi tashqi voqealar emas, balki ichki iztiroblar orqali ochiladi. O‘tkir Hoshimov ham Onaning ichki monologlari orqali o‘quvchini ruhiy olamga olib kiradi. Shu tarzda obraz faqat so‘z bilan emas, his bilan yaratiladi. XULOSA Badiiy obraz — adabiyotning yuragi. Obraz yaratish san’ati yozuvchining iste’dodi, kuzatuvchanligi va ruhiy olamini aks ettiradi. Har bir yirik yozuvchi o‘z obrazlari orqali xalq ruhiyatini, davr muammolarini, inson qalbining cheksiz murakkabligini badiiy ifodalaydi. O‘zbek adabiyotida Otabek, Zebi, Ona, Alisher Navoiy, Zaynab singari obrazlar xalq ma’naviyatining timsoliga aylangan. Shunday qilib, obraz yaratish san’ati — bu so‘z vositasida insoniyatni, hayotni va ruhni badiiy shaklda ifoda etish mahoratidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2015. 2. Cho‘lpon. Kecha va kunduz. — Toshkent: Sharq, 2016. 3. O‘tkir Hoshimov. Dunyoning ishlari. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. 4. Jo‘raev A. Badiiylik va hayotiylik. — Toshkent: O‘zbekiston, 2012. 5. Karimov N. Adabiyotshunoslik asoslari. — Toshkent: Fan, 2008.