XX ASR O'ZBEK VA TURK SHE'RIYATIDA INQILOBIY RUH VA ERKINLIK MOTIVLARINING SHAKLLANISH MANBALARI

13 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz XX ASR O‘ZBEK VA TURK SHE’RIYATIDA INQILOBIY RUH VA ERKINLIK MOTIVLARINING SHAKLLANISH MANBALARI Yozdonqulova Ozoda Zokirjon qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instuti Stajyor-o‘qituvchisi [email protected] +998997126736 https://doi.org/10.5281/zenodo.17346247 Annotatsiya: Maqolada XX asr o‘zbek va turk she’riyatida inqilobiy ruh hamda erkinlik motivlarining shakllanishiga ta’sir etgan ijtimoiy-siyosiy, madaniy va falsafiy omillar tahlil qilinadi. Jadidchilik harakati, istiqlol kurashlari, islomiy ma’naviyat va sotsial-falsafiy g‘oyalar she’riyatda erkinlik, ozodlik, adolat singari tushunchalarning poetik talqinini belgilab bergani ilmiy asosda ko‘rsatiladi. Shuningdek, Cho‘lpon, Fitrat, Usmon Nosir, Mehmet Akif Ersoy va Nazım Hikmet ijodi misolida inqilobiy lirikaning badiiy-falsafiy qirralari ochib beriladi. Kalit so‘zlar: inqilobiy ruh, erkinlik motivi, jadidchilik, milliy uyg‘onish, istiqlol, badiiy tafakkur, ozodlik lirikasI, o‘zbek she’riyati, turk she’riyati. Аннотация: В статье анализируются социально-политические, культурные и философские факторы, повлиявшие на формирование революционного духа и мотивов свободы в узбекской и турецкой поэзии XX века. Научно доказано, что движение джадидов, борьба за независимость, исламская духовность и социально-философские идеи определили поэтическую интерпретацию таких понятий, как свобода, вольность, справедливость в поэзии. Также раскрываются художественно-философские аспекты революционной лирики на примере творчества Чолпон, Фитрата, Османа Носира, Мехмета Акифа Эрсоя и Назыма Хикмета. Ключевые слова: революционный дух, мотив свободы, джадидизм, национальное возрождение, независимость, художественная мысль, лирика свободы, узбекская поэзия, турецкая поэзия. Abstract: The article analyzes the socio-political, cultural and philosophical factors that influenced the formation of the revolutionary spirit and freedom motifs in the Uzbek and Turkish poetry of the 20th century. It is scientifically proven that the Jadid movement, independence struggles, Islamic spirituality and socio-philosophical ideas determined the poetic interpretation of such concepts as freedom, liberty, justice in poetry. Also, the artistic and philosophical aspects of revolutionary lyrics are revealed on the example of the work of Cholpon, Fitrat, Osman Nosir, Mehmet Akif Ersoy and Nazim Hikmet. Keywords: revolutionary spirit, freedom motif, Jadidism, national revival, independence, artistic thought, freedom lyrics, Uzbek poetry, Turkish poetry. Kirish (Introduction) XX asr boshlarida dunyo siyosiy xaritasi keskin o‘zgarishlar davrini boshdan kechirdi. Bu jarayon Sharq xalqlarining, xususan, o‘zbek va turk adabiyotining ruhiy-mavzuviy yo‘nalishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Mustamlakachilik, urushlar, milliy uyg‘onish va erkinlik harakatlari shoirlar ijodining markaziy g‘oyasiga aylandi. O‘zbek she’riyatida jadidlar, Cho‘lpon, Fitrat, Usmon Nosir singari ijodkorlar millatni uyg‘otish, erk va ozodlikni kuylash orqali adabiyotda inqilobiy ruhni shakllantirdilar. Turk adabiyotida esa Usmonli imperiyasi inqirozidan so‘ng paydo bo‘lgan Milliy adabiyot harakati, 14 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Mustaqillik urushi hamda Mustafa Kamol Otaturk islohotlari she’riyatda milliy g‘urur, istiqlol va ijtimoiy adolat g‘oyalarini kuchaytirdi. Shu tariqa, XX asr o‘zbek va turk she’riyati xalq ozodligi, inson erkinligi va adolatparvarlik ruhining yuksak badiiy ifodachisiga aylandi. Tadqiqot metodologiyasi (Methods) Mazkur maqolada quyidagi ilmiy yondashuvlar asosida tahlil amalga oshirildi: • Tarixiy-adabiy tahlil – XX asr boshlaridagi siyosiy jarayonlar (Rossiya mustamlakachiligi, Usmonli inqirozi, istiqlol urushi)ning adabiyotga ta’siri o‘rganildi. • Qiyosiy tahlil (komparativ) – o‘zbek va turk shoirlarining erkinlikka oid poetik qarashlari qiyosan tahlil qilindi. • Falsafiy-psixologik tahlil – “erkinlik” tushunchasining shaxs va xalq ruhiyatidagi ifodasi o‘rganildi. • Poetik tahlil – Cho‘lponning “Erk”, Fitratning “Hurriyat”, Akif Ersoyning “İstiklâl Marşı”, Nazım Hikmetning “Kuvayi Milliye Destanı” asarlaridagi poetik obrazlar va ramzlar tahlil qilindi. Natijalar (Results) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va turk she’riyatida inqilobiy ruh va erkinlik motivlarining shakllanishi bir nechta umumiy manbalarga tayanadi: 3.1. Ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish g‘oyalari O‘zbek jadidlari (Cho‘lpon, Fitrat, Behbudiy) va turk “Yosh turklar” harakati vakillari (Namık Kemal, Ziya Gökalp) o‘z xalqining uyg‘onishiga xizmat qildi. Ularning asarlarida “ilm orqali ozodlik”, “ma’rifat orqali erk” g‘oyasi ilgari surildi. 3.2. Mustamlakachilik va zulmga qarshi ruh Cho‘lponning “Erk” she’rida xalqning ozodlik istagi, Fitratning “Hurriyat” she’rida esa mustamlakachilikka qarshi ruh aks etadi: “O‘ch, ko‘nglim, o‘ch! Zanjirlarni sindur, Ko‘tar boshingni, ko‘r dunyoni kunduz!” Turk adabiyotida bu ruh Mehmet Akif Ersoyda yurt himoyasi timsolida, Nazım Hikmetda esa xalq inqilobining ijtimoiy kuchi sifatida namoyon bo‘ladi: “Yurdumun üstünde tüten son ocak sönmeden, Bin yaşa, ey güzel Türkistan, bin yaşa, ey güzel vatan!” 3.3. Islomiy-axloqiy qadriyatlar Har ikki adabiyotda erkinlik tushunchasi diniy-axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘un talqin etilgan. “Erk” — faqat siyosiy mustaqillik emas, balki ruhiy poklanish, imon, adolat, diyonat timsolidir. 3.4. G‘arb inqilobiy adabiyoti ta’siri Nazım Hikmet orqali rus va yevropa sotsialistik lirikasining ta’siri o‘zbek she’riyatiga kirib keldi. Usmon Nosir, Hamid Olimjon kabi shoirlarda xalqparvarlik, ijtimoiy tenglik, erkni sevish motivlari yangicha badiiy shakl oldi. 4. Muhokama (Discussion) O‘zbek va turk she’riyatida inqilobiy ruh — milliy ong uyg‘onishining badiiy in’ikosi sifatida namoyon bo‘ldi. Bunda shaxsiy “men” bilan milliy “biz” uyg‘unlashadi. Shaxsning ozodligi xalq erkinligining bir bo‘lagi sifatida talqin qilinadi. Estetik nuqtai nazardan, ikki adabiyot o‘rtasida quyidagi o‘xshashlik va farqlar kuzatiladi: 15 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Jihat O‘zbek she’riyati Turk she’riyati Asosiy tarixiy asos Rossiya mustamlakachiligi, jadid harakati Usmonli inqirozi, mustaqillik urushi Yetakchi shoirlar Cho‘lpon, Fitrat, Usmon Nosir Mehmet Akif Ersoy, Nazım Hikmet Badiiy ohang Lirik-falsafiy, ramziy Epik, realistik, isyonkor Erkinlik talqini Ruhiy-siyosiy uyg‘onish Milliy mustaqillik va ijtimoiy adolat Poetika Ramz, metafora, lirizm Dramatizm, ritmik isyon, xalqona tildagi kuch Mazkur o‘xshashliklar shuni ko‘rsatadiki, har ikki adabiyotda erkinlik g‘oyasi millatni uyg‘otuvchi badiiy kuch sifatida namoyon bo‘lgan. Biroq turk she’riyati g‘alaba va g‘urur ohangida, o‘zbek she’riyati esa fojiali, lekin umidli ruhda ifodalangan. 5. Xulosa (Conclusion) XX asr o‘zbek va turk she’riyati xalq ruhiyatining eng faol davrini ifoda etdi. Har ikki adabiyotda inqilobiy ruh va erkinlik motivlari quyidagi manbalarga tayangan: 1. Ma’rifatparvarlik va milliy uyg‘onish harakati; 2. Mustamlakachilik va zulmga qarshi adabiy norozilik; 3. Diniy-axloqiy qadriyatlar; 4. Jahon inqilobiy adabiyoti ta’siri. Bu motivlar orqali shoirlar insonni “erk va adolat” timsoliga aylantirdilar. Natijada o‘zbek va turk she’riyatida inqilobiy lirika — millat g‘ururi, xalq birligi va inson erkinligini kuylovchi badiiy-falsafiy oqim sifatida shakllandi. Refrences: 1. Cho‘lpon. Erk. – Toshkent: Ma’naviyat, 1991. 2. Fitrat A. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Sharq, 2000. 3. Usmon Nosir. Yurak. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1989. 4. Mehmet Akif Ersoy. Safahat. – İstanbul: Dergah Yayınları, 2009. 5. Nazım Hikmet. Kuvayi Milliye Destanı. – İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2015. 6. Ziya Gökalp. Türkçülüğün Esasları. – Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018. 7. Qo‘shjonov M. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet, 2005. 8. İnal, İ. Türk Edebiyatında Milliyetçilik Akımı. – İstanbul: Dergah Yayınları, 2010.