BOSHLANG'ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA MASALALAR YECHISH KO'NIKMALARNI RIVOJLANTIRISH

19 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG’ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA MASALALAR YECHISH KO’NIKMALARNI RIVOJLANTIRISH Pirnazarova Nilufar Juraqul qizi DTPI Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo’nalishi 3bosqich talabasi Artiqova Farida Ochildiyevna DTPI Pedagogika fakulteti boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17346290 Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida matematika fanidan masala yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish masalasi yoritilgan. Tadqiqot davomida masala yechishning o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, tahlil qilish, mustaqil qaror qabul qilish kabi kompetensiyalarini shakllantirishdagi o‘rni ochib berilgan Shuningdek, masala yechishga o‘rgatishning bosqichlari, samarali metodlari - rasm chizish, guruhda ishlash, savol-javob asosida tahlil qilish va real hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lash orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘z: matematika, masala, ko’nikma, rivojlanish, pedagogika, amaliy fikrlash, qobilyat, metod. Аннотация: В статье рассматривается развитие навыков решения задач по математике у учащихся начальной школы. Раскрывается роль решения задач в формировании таких компетенций учащихся, как логическое мышление, анализ и самостоятельное принятие решений. Также рассматриваются этапы обучения решению задач, эффективные методы – рисование, групповая работа, вопросно-ответный анализ, а также способы повышения интереса учащихся посредством связи с реальными жизненными ситуациями. Ключевые слова: математика, проблема, навык, развитие, педагогика, практическое мышление, умение, метод. Annotation: This article discusses the development of problem-solving skills in mathematics among primary school students. The study reveals the role of problem-solving in the formation of students' competencies such as logical thinking, analysis, and independent decision-making. It also examines the stages of teaching problem-solving, effective methods - drawing, group work, question-and-answer analysis, and ways to increase students' interest by linking them to real-life situations. Keywords: mathematics, problem, skill, development, pedagogy, practical thinking, ability, method. Hozirgi paytda maktablarda boshlang’ich sinflarda matematika o’qitishning asosiy vazifalaridan biri o’quvchilarni har tomonlama yetuk insonlar qilib tarbiyalash hisoblanadi. Bunda ularda matematika bo’yicha bilimlar berish bilan birga ularga o’rganilayotgan bilimlarni asosli va puxta bo’lishini ta'minlash, ularni qo’llay olish ko’nikma va malakalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, matematika darslarida fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish hamda ularni kelgusida olingan bilimlarni ongli hayotiy faoliyatda muvaffaqiyatli qo’llashlari uchun zarur ko’nikma va malakalarni shakllantirish boshlang’ich matematik ta'limning asosiy vazifalariga aylanishi lozim. Shu nuqtai nazardan o’quv jarayonida matematik masalalar, jumladan hayotiy mazmunli, ularning to’plagan tajribasiga asoslangan masalalarni yechish 20 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz usullariga va ularni qo’llashga o’rgatish o’ziga xos xususiyatlarga ega, ularni ta'lim mazmuni va o’rganilayotgan tushunchalar mohiyatini ochib berishda foydalanish ,o’zaro aloqadorlikda va o’quvchilar amaliy faoliyati tajribasi bilan qo’shgan holda o’qitish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Bu usullarni ishlab chiqish va amalda qo’llash o’qitish sifat va samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida matematika fani o‘quvchilarda nafaqat nazariy bilimlarni shakllantirish, balki ularni amaliyotda qo‘llash, mantiqiy fikrlash va muammolarni mustaqil hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi[1]. 1 Rasulova S. Matematika o‘qitish nazariyasi va metodikasi. — Toshkent: TDPU, 2021. Shu bois, matematika darslarida masala yechish faoliyati asosiy o‘rinni egallaydi. Masala yechish o‘quvchilarda nafaqat bilimlarni mustahkamlash, balki mantiqiy tafakkur va ijodkorlikni rivojlantirishda muhim vosita sifatida qaraladi. Zamonaviy pedagogika ilmiy tadqiqotlari (G‘aybullayeva, Xoliqova) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda, masala yechish jarayonini bosqichma-bosqich rivojlantirish metodikasini ishlab chiqishni taqozo etadi. Bu metodika o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, tahlil qilishga, hamda bilimlarni turli hayotiy vaziyatlarda qo‘llashga o‘rgatadi. Shu bois, boshlang‘ich sinf matematika darslarida masala yechish ko‘nikmalarini rivojlantirishning ilmiy-metodik asoslarini aniqlash, samarali o‘qitishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Matematika darslarida masala yechish jarayoni o‘quvchilarning bilish faoliyatini kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi[2]. Bu jarayon o‘quvchilarning idrok, xotira, diqqat, tafakkur kabi kognitiv funksiyalarini faollashtiradi. Masalalarni yechish orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlashga, muammoli vaziyatlarni tahlil qilishga va ijodiy yondashuvni rivojlantirishga o‘rgatiladi. oshlang‘ich sinfda masala yechish jarayonini samarali tashkil etishda bosqichlilik tamoyili muhim rol o‘ynaydi. Dastlab sodda va tushunarli masalalar orqali o‘quvchilar mavzuni o‘zlashtiradi, keyin esa murakkabroq va hayotiy vaziyatlarga asoslangan masalalar bilan shug‘ullanadi. Bu yondashuv o‘quvchilarning tafakkurini sistematik ravishda rivojlantiradi. Masala: Maktabda 24 ta o‘quvchi bor. Ularning 8 tasi matematika to‘garagiga qatnashadi. To‘garagiga qatnashmaydigan o‘quvchilar soni nechta? O‘quvchilardan masaladan nimani topish kerakligi so‘raladi Umumiy o‘quvchilar soni – 24 ta To‘garakka qatnashadiganlar – 8 ta To‘garakka qatnashmaydiganlar – ? 2 Rasulova S. Matematika o‘qitish nazariyasi va metodikasi. — Toshkent: TDPU, 2021. Masalani qanday yechishni aniqlash: to‘garakka qatnashmaydiganlar sonini toppish uchun umumiy o‘quvchilar sonidan qatnashadiganlar sonini ayirish kerak. Yechish 24 – 8 = 16 Topilgan javob mantiqiy va masalaga mos keladimi? 16+8=24(to‘g‘ri) Demak, natija to‘g‘ri. To‘garakka qatnashmaydigan o‘quvchilar soni 16 ta. Ushbu ko’rinishdagi masalalar sinflar kesimida murakkablashib boradi .masalarni metodlar yordamida bolaga tushunishi qulay usulda xalqchil qilib tushuntirilsa bola o’zlashtirishi tez bo’ladi. 21 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Muammoli o‘qitish metodi: O‘quvchilarni masalani mustaqil tahlil qilishga va reja tuzishga undaydi. Ular masala shartidan yechish yo‘lini topadilar. Bosqichma-bosqich yondashuv: Masala bosqichlarga bo‘linadi, har bir bosqichda o‘quvchilar faol ishtirok etadi. Vizual metod: Masalani tasvirlash (masalan, chizmalar, blok-sxemalar yordamida) o‘quvchilarga mavzuni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.[3] Masala: Maktab bog‘chasida 5 ta qatorda har bir qatorda teng miqdorda gulzor bor. Har bir gulzorda 12 ta gul bor. Agar bog‘dorchilik bo‘yicha 30 ta gul ko‘chatlari sotib olingan bo‘lsa, umumiy gulzorlardagi gullarning soni qancha? Gul ko‘chatlari yetarli emasmi? Masalani yechish bosqichlari: 1. Masalani tushunish 3 Mahmudova G. Ta’limda innovatsion metodlar. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. Bog‘da 5 ta qator bor. Har bir qatorda teng miqdorda gulzor bor (bu masalada "qatorda gulzorlar" deganda aslida qatorlar soni nazarda tutilgan, ya’ni 5 qator mavjud). Har bir gulzorda 12 ta gul bor. Sotib olingan gul ko‘chatlari soni – 30 ta. Savol: bog‘dagi umumiy gullar soni qancha va ko‘chatlar yetarli emasmi? 2. Rejani tuzish Avvalo, bog‘dagi umumiy gullar sonini hisoblash kerak. Har bir qatorda 12 ta gul borligi aytilmagan, balki har bir gulzorda 12 ta gul bor. Shuning uchun, agar har bir qatorda bir gulzor bo‘lsa, umumiy gulzor soni 5 ta. Umumiy gullar soni = gulzorlar soni × har bir gulzordagi gul soni. Sotib olingan gul ko‘chatlari yetarliligi uchun ular umumiy gul sonidan kam bo‘lmasligi kerak. 3. Hisoblash Umumiy gulzorlar soni: 5 (qatordagi gulzorlar soni) Har bir gulzorda gul soni: 12 Umumiy gul soni = 5 × 12 = 60 Sotib olingan ko‘chatlar soni: 30 4. Natijani tahlil qilish Gul ko‘chatlari soni (30) umumiy gul sonidan (60) kam, demak ko‘chatlar yetarli emas. Yetarli bo‘lishi uchun kamida 60 ta ko‘chat kerak edi. 5. Javob Bog‘da jami 60 ta gul bor, ammo faqat 30 ta gul ko‘chatlari sotib olingan, shuning uchun ko‘chatlar yetarli emas . Boshlang’ich sinf o’quvchilariga masalalarni mana shu ko’rinishda bosqichma bosqich tushuntirish kerak .O’qtuvchi yo’nalishni to’g’ri olib borsa ijobiy natijaga erishish mumkin bolaning tafakkuri rivojlanadi. Xulosa: Boshlang‘ich sinf matematika darslarida masalalar yechish ko‘nikmasini rivojlantirish — o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini, ijodkorligini va muammoli fikrlash salohiyatini shakllantirishning eng muhim yo‘nalishidir. Dars jarayonida interfaol metodlar, 22 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz innovatsion texnologiyalar, hamda fanlararo integratsiya asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar o‘quvchilarning bilimga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi va ularni faol ishtirokchiga aylantiradi. Shuningdek, o‘qituvchi tomonidan masala yechish bosqichlarini to‘g‘ri tashkil etish, muammoli vaziyatlar yaratish va formativ baholashdan foydalanish o‘quvchilarning masalalarni mustaqil tahlil qilish, yechim rejasini tuzish va xulosalash ko‘nikmalarini samarali rivojlantiradi. Shu bois, matematika darslarida masalalar yechish ko‘nikmasini rivojlantirish bugungi ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralishi lozim. Masalalarni o‘quvchilarning hayotiy tajribasi, kundalik faoliyatidagi real holatlar bilan bog‘lash ularning fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, natijada o‘quvchi masala yechish jarayonida faol subyekt sifatida ishtirok etadi². Shuningdek, masalalar yechish jarayoniga interfaol metodlar va axborotkommunikatsiya texnologiyalarini integratsiya qilish, o‘quvchilarda mustaqil izlanish, mantiqiy tahlil va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Umuman olganda, boshlang‘ich sinf matematika darslarida masalalar yechish ko‘nikmasini rivojlantirish — o‘quvchilarning keyingi bosqichlardagi o‘quv faoliyatiga tayyorgarligini, intellektual salohiyatini va hayotiy muammolarga yechim topish kompetensiyasini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Refrences: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2020. 2. Rasulova S. Matematika o‘qitish nazariyasi va metodikasi. — Toshkent: TDPU, 2021. 3. Xoliqova A. Boshlang‘ich sinf matematika darslarida muammoli o‘qitish. — Toshkent, 2019. 4. Mahmudova G. Ta’limda innovatsion metodlar. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 5. G‘aybullayeva N. Boshlang‘ich ta’limda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish. — Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 6. Shodmonova, N. A. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2021. 7. Xaydarova, M. S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy fikrlashni rivojlantirishda matematik masalalarning o‘rni. – Pedagogika fanlari to‘plami, 2024. 8. Yo‘ldoshev, O. Matematika ta’limida masala yechish faoliyatini rivojlantirish metodikasi. – Toshkent: Ilm ziyo, 2021.9. Zunnunov, A. X. Ta’lim tizimini modernizatsiya qilishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni. – “Pedagogika va psixologiya” jurnali, №4, 2022.