ZAMONAVIY OILA SHAROITIDA BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHISI SHAXSINING SHAKLLANISHI

39 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz ZAMONAVIY OILA SHAROITIDA BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHISI SHAXSINING SHAKLLANISHI Suyunov Sherzodbek Jamolovich Navoiy innovatsiyalar universiteti Surxondaryo kampusi dotsenti, p.f.f.d. (PhD) e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17346433 Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy oila sharoitida boshlang‘ich sinf o‘quvchisining shaxs sifatida shakllanish jarayoni tahlil qilingan. Oila muhitining bola psixologiyasi, qadriyatlar tizimi, ota-ona munosabatlari va ta’lim jarayonidagi o‘rni yoritilgan. Shaxs shakllanishida oilaviy muhitning barqarorligi, ma’naviy qadriyatlarning uzviyligi va pedagogik madaniyat darajasining ahamiyati ilmiy asoslangan. Kalit so‘zlar: oila, bola, tarbiya, shaxs, boshlang‘ich ta’lim, ijtimoiylashuv, qadriyat, otaona, maktab, psixologiya. ФОРМИРОВАНИЕ ЛИЧНОСТИ УЧЕНИКА НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ В УСЛОВИЯХ СОВРЕМЕННОЙ СЕМЬИ Аннотация. В статье анализируется процесс формирования личности учащегося начальных классов в условиях современной семьи. Освещается влияние семейной среды на психологию ребенка, систему ценностей и отношения между родителями. Обоснована важность стабильности семьи, духовных ценностей и педагогической культуры. Ключевые слова: семья, ребенок, воспитание, личность, начальное образование, социализация, ценности, родители, школа, психология. FORMATION OF THE PERSONALITY OF PRIMARY SCHOOL PUPILS IN THE CONDITIONS OF A MODERN FAMILY Abstract: The article analyzes the process of forming the personality of primary school pupils in the conditions of a modern family. It highlights the influence of family environment on the child’s psychology, value system, and parental relations. The importance of family stability, spiritual values, and pedagogical culture is scientifically substantiated. Keywords: family, child, upbringing, personality, primary education, socialization, values, parents, school, psychology. ТАШАККУЛИ ШАХСИЯТИ ХОНАНДАИ СИНФҲОИ ИБТИДОӢ ДАР ШАРОИТИ ОИЛАИ МУОСИР Аннотатсия. Дар мақола раванди ташаккули шахсияти хонандаи синфҳои ибтидоӣ дар шароити оилаи муосир таҳлил мешавад. Нақши муҳити оилавӣ дар рӯҳия, арзишҳо ва муносибати падару модар нишон дода шудааст. Аҳамияти устувории оила ва фарҳанги педагогӣ асоснок карда мешавад. Калидвожаҳо: оила, кӯдак, тарбия, шахсият, таҳсили ибтидоӣ, иҷтимоишавӣ, арзишҳо, падару модар, мактаб, психология. Kirish 40 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Bugungi globallashuv jarayonida shaxs tarbiyasi va rivojlanishida oilaning roli tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari – jamiyatning kelajagini belgilovchi avlod sifatida - ijtimoiy, ma’naviy va axloqiy fazilatlarni oiladan o‘zlashtiradi. Shuning uchun zamonaviy oila sharoitida shaxsning shakllanish jarayonlarini ilmiy asosda tahlil qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi [5:14]. Psixolog va pedagog olimlar (Vigotskiy L.S., Rubinshteyn S.L., Erikson E., Fromm E.) fikricha, inson shaxsining poydevori bolalik davrida, ayniqsa 6-10 yosh oralig‘ida shakllanadi. Bu davrda oila, maktab va ijtimoiy muhitning uyg‘unligi shaxsning yetuk inson sifatida kamol topishida asosiy o‘rinni egallaydi [8:77]. Oila – bola hayotidagi ilk ijtimoiy maktabdir. Shu muhitda u insoniy munosabatlar, mehroqibat, axloqiy me’yorlar, muloqot madaniyati va mas’uliyatni o‘rganadi. Sotsiologik nuqtayi nazaridan, oila nafaqat reproduktiv va iqtisodiy, balki madaniy-ma’naviy institut sifatida ham faoliyat yuritadi. Oila ichidagi muloqot tizimi bolaning ijtimoiy identifikatsiyasini, ya’ni “Men konsepsiyasi” shakllanishi jarayonini shakllantiradi. M.V. Matyushkin va D.B. Elkonin tadqiqotlariga ko‘ra, boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarda shaxsiy “men” obrazi ota-ona bahosi, oilaviy qadriyatlar tizimi va o‘ziga bo‘lgan ishonch orqali mustahkamlanadi. Shu bois, oilada bolani ijobiy rag‘batlantirish, tanqid va qo‘llab-quvvatlash o‘rtasidagi muvozanat muhim ahamiyatga ega [3:98]. Psixologik iqlim shaxs shakllanishining markaziy omilidir. Mehr-muhabbat, e’tibor, ishonch va samimiyat hukm surgan oilalarda bolalar odatda o‘zini erkin his qiladi, tashabbuskor, ijtimoiy faol va ijodkor bo‘lib ulg‘ayadi. Aksincha, ziddiyatli, sovuq munosabatlar hukmron oilalarda bola o‘ziga ishonchsiz, passiv, emotsional beqaror holatda bo‘ladi [6:42]. A. Adlerning “oilaviy pozitsiyalar nazariyasi”ga ko‘ra, bolaning oiladagi tartibdagi o‘rni (birinchi, o‘rta yoki kichik farzand bo‘lishi) uning xarakteri, yetakchilik fazilatlari va ijtimoiy rollarni qabul qilishiga ta’sir qiladi. Shu sababli ota-onalar bolaga individual psixologik yondashuvni shakllantirishi lozim. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida ko‘p avlodli oilalarning mavjudligi bolaga turli yoshdagi kishilar bilan muloqot qilish, hurmat, yordam, sabr kabi fazilatlarni erta o‘zlashtirish imkonini beradi. Bu esa, shaxsning ijtimoiylashuv jarayonini jadallashtiradi [7:64]. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida bola yangi ijtimoiy muhitga kiradi – bu oila tashqarisidagi birinchi “kichik jamiyat” hisoblanadi. Shu nuqtada oila va maktab o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘qituvchi va ota-onalar o‘rtasida o‘zaro ishonch va muloqot mavjud bo‘lsa, bola maktabda o‘zini qulay his qiladi, o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasi ortadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ota-onalar o‘quv jarayonida faol ishtirok etgan bolalarda o‘zlashtirish darajasi 25-30 foizga yuqori bo‘ladi [9:89]. Hamkorlik quyidagi shakllarda amalga oshiriladi: • Pedagogik maslahatlar va treninglar (ota-onalar uchun); • Oilaviy loyihalar va tanlovlar; • Sinfdan tashqari tarbiyaviy tadbirlar (ota-onalar ishtirokida); • “Ota-onalar klubi” va maktab-ota-ona-psixolog uchrashuvlari. Bu shakllar bolaning o‘zini jamiyat a’zosi sifatida his qilishini ta’minlaydi, o‘quv faoliyati bilan ijtimoiy tajriba o‘rtasida uyg‘unlik yaratadi. 41 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Bugungi kunga kelib zamonaviy oila tushunchasiga ko‘p duch kelmoqdamizki, har bir kunning yangiligi zamonaviy oilaning o‘zgarayotgan modelini yaratib bermoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-fevraldagi “Jamiyatda ijtimoiyma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish, mahalla institutini yanada qo‘llab-quvvatlash hamda oila va xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5938-sonli farmoni zamonaviy oilani shakllantirishda va uning ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy asoslari samaradorligini oshirishda metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda [1]. Mamlakatimizda oila institutini takomillashtirishning asosiy maqsadi zamonaviy oilani barpo etishdan iboratdir. Qanday oila zamonaviy oila hisoblanadi? Avvalo, shu savolga javob topmoq lozim. Bizning nazarimizda, oila kompetensiyasi komponentlarini o‘zida to‘liq namoyon etadigan, umuminsoniy va milliy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, zamonaviy ilg‘or tajribalar, baxtlilik indeksi talablari asosida davlat va jamiyat rivojiga o‘z tinchligi, farovonligi va mustahkamligi bilan hissa qo‘shadigan oila zamonaviy oila demakdir. Qaysi jamiyatda barpo etiladigan bo‘lsa, o‘sha jamiyat talablariga monand shakllanadigan oila zamonaviy oila hisoblanadi. Axborot asrida oila modeli tubdan o‘zgarmoqda, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. An’anaviy oiladan farqli o‘laroq, zamonaviy oilada: • axborot texnologiyalari tarbiyaga faol kirib kelmoqda; • ota-onalar bandligi oshgan, bu esa bola bilan muloqot vaqtini qisqartirgan; • onlayn ta’lim, raqamli muhit, media madaniyat bola dunyoqarashini shakllantirmoqda. Xorijiy tadqiqotlar (Gömleksiz M.N., 2021; Bronfenbrenner U., 2009) oilaviy kommunikatsiyaning raqamli formatga o‘tishi bolalarning ijtimoiy tajribasini boyitishi bilan birga, hissiy aloqa zaiflashishiga olib kelishini ko‘rsatgan. Shu bois zamonaviy ota-onalar uchun raqamli pedagogika va media-savodxonlik madaniyatini rivojlantirish muhimdir [4:113]. O‘zbek oilalarida ham “raqamli mas’uliyat” tushunchasini kiritish dolzarb bo‘lib, bunda ota-onalar farzandlarining internetdagi faolligini nazorat qilish bilan birga, ularga axborotni tanlash madaniyatini o‘rgatishlari zarur. Milliy qadriyatlar bola tarbiyasining ichki ma’naviy poydevoridir. Sharq pedagogikasida, xususan, Abu Nasr Forobiy, Ahmad Donish, Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi mutafakkirlar inson kamolotini oilaviy tarbiya bilan bog‘lab ko‘rsatganlar. Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida shunday yozadi: “Oila – axloq tarbiyasining beshigi, agar oila pok bo‘lsa, millat ham sog‘lom bo‘ladi” [2:24]. Bugungi kunda bu g‘oya dolzarbligini yo‘qotmagan. Oila sharoitida milliy an’ana, urf-odat, ona tiliga muhabbat, kattalarga hurmat singari qadriyatlar shakllanmasa, maktabda bu bo‘shliqni to‘ldirish qiyin kechadi. Shu bois, boshlang‘ich sinf pedagoglari oila qadriyatlarini ta’lim mazmuniga singdirish uslublarini takomillashtirishlari zarur. Bu borada ota-onalarning pedagogik madaniyatini yuksaltirish omili ham muhimki, mazkur omilni rivojlantirish yo‘llarini toppish zarur. Ota-onalarning pedagogik madaniyati – bu farzand tarbiyasida ilmiy, ongli va tizimli yondashuvni anglatadi. U quyidagilarga asoslanadi: 1. Psixologik savodxonlik – bolani yosh xususiyatlariga mos tushunish; 2. Pedagogik hamkorlik – o‘qituvchi va psixolog bilan doimiy muloqot; 3. Axloqiy namuna – ota-onaning shaxsiy xulqi bolaga eng samarali ta’sir vositasi; 4. Ijtimoiy faoliyat – bola ishtirok etadigan madaniy va jamoaviy tadbirlarda qatnashish. 42 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, boshlang‘ich sinf o‘quvchisining shaxs sifatida shakllanishi – uzluksiz, murakkab, ammo boshqariladigan pedagogik jarayondir. Oila bu jarayonning tabiiy maktabi sifatida bola psixologiyasi, qadriyatlar tizimi, muloqot madaniyati va mehnatsevarlik fazilatlarining ildizini qo‘yadi. Zamonaviy oilalarda milliy an’analarni asrash, axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish, pedagogik madaniyatni yuksaltirish va maktab bilan hamkorlikni kuchaytirish – shaxs kamoloti uchun zarur shartlardir. Oila va maktabning integratsiyalashgan yondashuvi, ota-onalar va pedagoglarning o‘zaro ishonchi, davlat siyosatida oilani qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining takomillashuvi natijasida jamiyatda komil insonni tarbiyalash jarayoni izchil davom etadi. Refrences: 1. Jamiyatda ijtimoiy-ma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish, mahalla institutini yanada qo‘llabquvvatlash hamda oila va xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga olib chiqish choratadbirlari to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni, 18.02.2020-yil PF5938-son. 2. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – T.: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 1992. 3. Elkonin D.B. Psixologiya obucheniya mladshix shkolnikov. – M., 1974. 4. Gömleksiz M.N., Demirkol Orak S. Aile eğitimi ve çocuk gelişimi. – Ankara: Pegem, 2019. 5. Karimova V. Bola psixologiyasi asoslari. – T.: O‘zbekiston, 2020. 6. Rasulov S. Oila psixologiyasi. – T.: Fan va texnologiya, 2021. 7. Suyunov Sh.J. Oila madaniyati va shaxs tarbiyasida qadriyatlar roli. – Denov, 2023. 8. Vigotskiy L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. – M.: Pedagogika, 1984. 9. G‘ulomova N., Xo‘jayev A. Boshlang‘ich ta’limda tarbiya masalalari. – Samarqand, 2022.