PSIXOLOG QIYOFASIDAGI SUNʼIY INTELLEKT VA UNING ZAMONAVIY IMKONIYATLARI

9 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari PSIXOLOG QIYOFASIDAGI SUNʼIY INTELLEKT VA UNING ZAMONAVIY IMKONIYATLARI Muallif: Lutfullayeva Nigora Xalimbayevna 1 Affiliyatsiya: Xalqaro Nordik universiteti, Psixologiya va maktabgacha taʼlim kafedrasi dotsenti, psixol.f.n. 1 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17350456 ANNOTATSIYA Ushbu maqolada psixologiyada sunʼiy intellekt shunchaki aqlli algoritmlar toʻplami yemas, balki insonning hissiy holatini tahlil qiluvchi, 24/7 psixologik yordam koʻrsatishga qodir inqilobiy texnologiya ekanligi haqida soʻz boradi. Xususan, psixologiyada sunʼiy intellektdan bir necha asosiy sohalarida foydalanishi sunʼiy intellektning odamlarni «tushunish» mahorati hamda ruhiy salomatlikni qoʻllab-quvvatlash va shaxslararo muloqotni inqilob qilib, odamlar va mashinalar oʻrtasidagi yanada mazmunli oʻzaro munosabatlarni rivojlantirish mumkinligi toʻgʻrisida fikrlar bayon etiladi. Kalit soʻzlar: neyron, nerv impulslari, hujayra, neyron tarmoq, depressiya, “Tyuring testi” , psixoterapiya, kognitiv jarayonlar. KIRISH Soʻnggi 20 yillikda jahon mamlakatlari oʻrtasida ilm-fanning jadal va shiddat bilan rivojlanishi va sunʼiy intellekt asosida yuqori texnik va texnologik “qurollanish” ortib bormoqda. Informatikaning bir boʻgʻini hisoblangan sunʼiy intellekt soʻnggi yillarda sezilarli darajada gullab yashnadi. Uni turli sohalarda qoʻllash tufayli xodimlar va mijozlarning ogʻiri yengil boʻlmoqda. Toʻgʻri, baʼzi tadqiqotchilar uning salbiy jihatlariga urgʻu berganlar. Masalan, britaniyalik olim Stiven Xoking sunʼiy intellektga inson aqlini oʻtmaslashtiruvchi manba sifatida qaraydi. Uning xavotiriga koʻra, sunʼiy intellekt inson aqliga tegishli boʻlgan ulushni ham toʻliq band qilib olishi mumkin, bu esa yaxshilikka xizmat qilmaydi. Bu robotlar insonlarning oʻrnini egallab oladi, degan farazga oʻxshab ketadi. Lekin ayni prognozda toʻligʻicha haqiqat mujassam emas. Chunki sunʼiy intellekt ham, robototexnikalar ham inson zakovatining mahsulidir, u cheksiz idrok sohibi boʻlmish odamlar tomonidan oʻylab topilgan. ASOSIY QISM Sunʼiy intellekt aslida inson neyron tizimi namunasini ifodalaydi. Neyron (yoki nerv hujayrasi) - bu nerv sistemasining asosiy strukturaviy va funksional birligi boʻlib, nerv impulslarini qabul qiladi va uzatadi. U hujayra tanasi (soma), dendritlar (signallarni qabul qiluvchi qisqa oʻsimtalar) va akson (signallarni uzatuvchi uzun oʻsimta) kabi uchta asosiy qismdan iborat. Neyronlar oʻzaro va boshqa hujayralar bilan sinapslar orqali aloqa oʻrnatib, organizmning barcha funksiyalarini tartibga soladi va tashqi muhit bilan bogʻlaydi. Neyronlarning vazifasi elektr signallarini (nerv impulslarini) oʻtkazib, tashqi dunyodan maʼlumotni qabul qilish, qayta ishlash va javobni (harakatni) amalga oshirishda ishtirok etadi. “RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI” 10 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari Neyron tarmoq ham — bu inson miyasining ishini taqlid qiluvchi, maʼlumotlardan oʻrganish, naqshlarni tanib olish va murakkab muammolarni hal qilish uchun moʻljallangan matematik modellar. Ular bir-biriga bogʻlangan sunʼiy "neyronlar"dan tashkil topgan boʻlib, parallel ishlaydi va turli qatlamlarda maʼlumotni qayta ishlaydi, bu esa ularni tasvir va matnni qayta ishlash, tabiiy tilni tahlil qilish, prognozlash va avtonom tizimlarni boshqarish kabi turli sohalarda qoʻllash imkonini beradi. Buyuk texnologlar va olimlarning yetishib chiqishi sunʼiy intellekt sohasini ham oldinga siljitadi. Sunʼiy intellekt - yordamchi texnologiya, u hayotni qulaylashtiradi. Oʻzi esa inson ongi, aqli, tajribasi orqali boshqariladi va nazorat qilinadi. Baʼzan insonning his-tuygʻulari toʻgʻri qaror qabul qilishga monelik koʻrsatib qoʻyadi. Sunʼiy intellektning ishiga qalb amri aralashmagani, hayotiy taassurotlardan xoli ekanligi aksariyat hollarda adolatli va sifatli natijaga sababchi boʻladi. Bor dardini oʻziga oʻxshagan bir odamga aytib, hamma sirini toʻkib solish, soʻng maxfiy saqlanishidan xavotirda yuradiganlar uchun haqiqiy emas, robot-psixologlar qoʻl keladi. Toʻgʻri, temir dardkash insonni bagʻriga bosolmaydi, ammo uning oldida koʻproq inson ochilishi, oʻzini erkin tutishi mumkin. Albatta, undagi sunʼiy intellekt jonli psixologdan qolishmagan holda aniq ilmiy qonuniyatlar asosida insonga oʻrinli tavsiyalar berishga yaraydi. Psixologiyada sunʼiy intellekt shunchaki aqlli algoritmlar toʻplami yemas, balki insonning hissiy holatini tahlil qilish, depressiya va xavotirni tan olish va 24/7 psixologik yordam koʻrsatishga qodir inqilobiy texnologiyadir. Zamonaviy sunʼiy intellekt psixologlari allaqachon inson mutaxassislari bilan taqqoslanadigan samaradorlik bilan kognitiv xulq-atvor terapiyasi mashgʻulotlarini oʻtkazmoqdalar. Sunʼiy intellekt texnologiyalari tirik psixologlarning oʻrnini bosmaydi, balki ular bilan kuchli simbiozni yaratadi, bu yerda sunʼiy intellekt muntazam monitoring va asosiy yordamni oʻz zimmasiga oladi va inson mutaxassisi murakkab holatlar va chuqur terapevtik munosabatlarga yeʼtibor qaratadi. Psixologik yordamning kelajagi odamlar va mashinalar oʻrtasidagi raqobat yemas, balki har bir insonning ruhiy salomatligi uchun arzon va samarali yordam uchun ularning uygʻun oʻzaro taʼsiridir. Psixologiyada sunʼiy intellektdan foydalanish bir necha asosiy sohalarda rivojlanmoqda: Psixologik holatlar va buzilishlar diagnostikasi – sunʼiy intellekt depressiya, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi va boshqa ruhiy muammolarni dastlabki bosqichlarda aniqlashga yordam beradi. (Psixologik holatlarning diagnostikasi sunʼiy intellekt ayniqsa taʼsirchan natijalarni koʻrsatadigan sohalardan biridir. Zamonaviy algoritmlar ruhiy kasalliklar belgilarini tajribali klinik psixologlarning imkoniyatlaridan taqqoslanadigan yoki hatto ustun boʻlgan aniqlik bilan aniqlashga qodir. Depressiyani tashxislashda sunʼiy intellekt nutq, yozma matnlar va hatto ijtimoiy media faoliyatidagi oʻzgarishlarni tahlil qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, algoritmlar depressiv holatlarni birinchi shaxs olmoshlarining koʻpayishi, salbiy rangdagi soʻzlar va baʼzi nutq naqshlari kabi belgilar asosida aniqlay oladi. Xavotirli kasalliklarini aniqlashda sunʼiy intellekt tizimlari fiziologik koʻrsatkichlarni (yurak urish tezligining oʻzgaruvchanligi, kortizol darajasi) baholaydi, xulq-atvor koʻrinishlari va nutq mazmunini tahlil qiladi. Baʼzi ilovalar hatto yuz mikroekspressiyalarini ham kuzatib boradi, bu yesa tashvishning kuchayishini koʻrsatishi mumkin. Posttravmatik stressli buzilishlarni (PTSR) tashxislash uchun 11 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari nutq shakllarini, tasvirlangan xotiralarning mazmunini va baʼzi stimullarga hissiy javoblarni tahlil qiladigan modellar ishlab chiqilmoqda. Ovqatlanishning buzilishi sohasida esa sunʼiy intellekt algoritmlari nafaqat psixologik koʻrsatkichlarni, balki bemorning ahvolini har tomonlama baholash uchun ovqatlanish, jismoniy faollik va turmush tarzi haqidagi maʼlumotlarni ham tahlil qiladi). Psixoterapiya va maslahat – chatbotlar va virtual terapevtlar kognitiv xulq-atvor terapiyasi va boshqa dalillarga asoslangan yondashuvlardan foydalangan holda psixologik yordam koʻrsatadilar. (Chatbotlar va virtual terapevtlar psixoterapiyada sunʼiy intellektning yeng tez rivojlanayotgan ilovalaridan biriga aylandi. Ushbu tizimlar terapevt bilan suhbatni matn yoki ovozli interfeys orqali simulyatsiya qiladigan dasturlardir. Bunda psixoterapevtik chatbotlarning afzalliklari aniq: Kechayu kunduz mavjudlik-yordamni kunning istalgan vaqtida olish mumkin, bu ayniqsa oʻtkir inqiroz davrida muhimdir. Hukm yetishmasligi – koʻp odamlar oʻz muammolarini inson terapevtiga qaraganda neytral SI bilan boʻlishishga ochiqroq. Kirish chegarasi past-bot bilan ishlashni boshlash uchun uchrashuv tayinlash yoki ijtimoiy tashvishlarni yengish shart yemas. Kirish imkoniyati – koʻpgina chat-botlardan foydalanish narxi jonli terapevt bilan mashgʻulotlarga qaraganda ancha past) Kognitiv jarayonlarni oʻrganish -neyron tarmoqlar yordamida miya va aqliy jarayonlarni modellashtirish inson tafakkurining mohiyatini chuqurroq tushunishga imkon beradi. (Kognitiv xulq-atvor terapiyasi sunʼiy intellekt yordamida raqamli formatga moslashish uchun ayniqsa mos yekanligini isbotladi. Bu uning tizimli yondashuvi, oʻziga xos texnikaga yeʼtibor qaratish va taraqqiyotni oʻlchash qobiliyati bilan bogʻliq. Kognitiv xulq-atvor tamoyillarini amalga oshiradigan sunʼiy intellekt tizimlari foydalanuvchilarga yordam beradi: Salbiy avtomatik fikrlar va kognitiv buzilishlarni aniqlashda; Koʻproq konstruktiv fikrlash shakllarini ishlab chiqishda va mashq qilishda; Kayfiyatni kuzatib borish va uni muayyan vaziyatlar va fikrlar bilan bogʻlashda; Oʻz mahoratini mustahkamlash uchun muntazam uy vazifasini bajarishda; Rivojlanish asosida shaxsiy fikr-mulohazalarga ega boʻlishda.) Hissiyot va xulq-atvorni tahlil qilish -yuz ifodalari, ovoz va matnga asoslangan hissiyotlarni aniqlash texnologiyalari psixologik tadqiqotlarning aniqligini oshiradi. Shaxsiylashtirilgan psixologik yordam -moslashuvchan tizimlar har bir foydalanuvchining individual xususiyatlari va yehtiyojlariga moslashadi [1]. (Dunyoda psixologik yordam uchun sunʼiy intellektdan foydalanadigan bir qator muvaffaqiyatli ilovalar allaqachon mavjud.: Woebot - sunʼiy intellekt terapiyasi sohasidagi birinchilardan biri boʻlib, kognitiv xulq atvor terapiyasi tamoyillari asosida qoʻllab-quvvatlashni taklif qiladi. Ilova insonning kayfiyatini kuzatishga, salbiy fikrlarni aniqlashga va stressni boshqarish strategiyasini ishlab chiqishga yordam beradi. U 100 million dollardan ortiq investitsiyalarni jalb qildi.) Wysa-bu tashvish va depressiyaga yordam berish uchun kognitiv xulq-atvor terapiyasi, dialektik xulq-atvor terapiyasi va mayndfulnes usullaridan foydalanadigan pingvin shaklidagi aqlli chatbot. Tadqiqotlar uning depressiya alomatlarini kamaytirishdagi samaradorligini koʻrsatdi. 12 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari Youper–bu foydalanuvchilarga his-tuygʻularini yaxshiroq tushunishga va psixologik farovonligini yaxshilashga yordam beradigan shaxsiylashtirilgan hissiy salomatlik yordamchisi. Replika-bu foydalanuvchilar bilan chuqur suhbatlarni rivojlantiradigan, ularning fikrlari va his-tuygʻularini xavfsiz joyda oʻrganishga yordam beradigan sunʼiy intellekt-hamroh.) Aytish joizki, Sunʼiy intellekt odamlarni «tushunishi » tahlil qilishidan iborat: xabarlar ohangi – agar odam qaygʻu bilan yozsa, unga hamdardlik bilan javob berishini koʻrish mumkin. Agar kimdir doimiy ravishda yolgʻizlik haqida soʻrasa, s unʼiy intellekt ularda muloqot yoʻqligini taxmin qilishadi. Suhbat kontekstida agar mavzu jiddiy boʻlsa, hazil boʻlmaydi. Baʼzida sunʼiy intellekt insonning his-tuygʻulariga hatto tirik odamlardan ham yaxshiroq moslasha oladi. U har doim diqqatli: u inson soʻzlarini tahlil qiladi va qoʻllabquvvatlovchi tarzda javob beradi. U chalgʻitmaydi, charchamaydi: kerakli darajada «tinglaydi». U hukm qilmaydi: inson hamma narsani ayta oladi va u: «Oh, bas, bu bemaʼnilik», demaydi. Sunʼiy intellekt haqiqiy his-tuygʻularga ega emas, faqat qaysi soʻzlar insonga taʼsir qilishini biladi. Bu xuddi oynadagi tasvirga oʻxshaydi u insonni koʻrsatadi, lekin uni his qilmaydi. Dunyoda boshqalarni xafa qila oladigan odamlar bor va robot hech qachon oʻz xohishi bilan yomonlik qilmaydi. Sunʼiy intellekt zarar keltirmaydi – unda shafqatsizlik, nafrat yoki yomon niyat yoʻq. U har doim yordam berishga harakat qiladi, kamsitmaydi yoki xafa qilmaydi. Sunʼiy intellekt baʼzi odamlarga qaraganda koʻproq «sezgir» boʻlishi mumkin, chunki u insonning soʻzlaringni tahlil qiladi va yordamni tanlaydi. Sunʼiy intellekt mehribon soʻz aytishi mumkin, ammo agar kimdir zarar yetkazmoqchi boʻlsa, u himoya qila olmaydi. Haqiqiy hamdardlik nafaqat ogʻriqni tushunish, balki uning oldini olish uchun harakat qilishdir. Maʼlum boʻlishicha, sunʼiy intellekt yomon odamlardan mehribonroq, lekin yaxshi odamlardan kuchli emas... Sunʼiy intellekt sirli suhbat qura oladi, lekin xotirasi yoʻqligi uchun sir saqlay olmaydi. Inson aytgan hamma narsa faqat chatda mavjud va agar yangi suhbat boshlansa, yoʻqoladi [5]. Kelajakdagi sunʼiy intellekt tizimlari yuqori hissiy intellektga ega boʻlishi kutilmoqda, bu ularga inson his-tuygʻularini tushunish va ularga javob berish imkonini beradi. Bu mijozlarga xizmat koʻrsatish, ruhiy salomatlikni qoʻllabquvvatlash va shaxslararo muloqotni inqilob qilib, odamlar va mashinalar oʻrtasidagi yanada mazmunli oʻzaro munosabatlarni rivojlantirishi mumkin. Ilgari har doim insonning nazoratidan tashqarida boʻlgan narsa xavotirli boʻlgan boʻlsa, endilikda sunʼiy intellekt asosida yaqin kelajakda inson qudratli kuch yegasi boʻladi. Bunday ichki kuchga yega boʻlgan shaxslar manmanlik, oʻziga yuqori baho berishlik va oʻz harakatlari va xulq-atvorini tanqid qilmaslik bilan ajralib turadi. Bu mavjud imkoniyatlardan salbiy foydalanishning yehtimoli yanada yuqori boʻlishiga olib keladi. .Sunʼiy miya oʻz xulosalarini dastlab unga kiritilgan maʼlumotlar asosida chiqaradi, shuning uchun u irqiy va jinsi xurofotlari bilan ajralib turadi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, yuzni tanib olish uchun baʼzi kompyuter tizimlari 35% hollarda qora tanli ayollarning jinsini chalkashtirib yuborgan va oq tanli erkaklarning 13 https://www.asr-conference.com/ II SHO‘BA: Sun'iy intellekt va insoniy munosabatlar transformatsiyasi: shaxsdagi muvaffaqiyatlar va rivojlanish istiqbollari atigi 0,8%. Buning sababi shundaki, sunʼiy intellekt ishlaydigan maʼlumotlar bazalaridagi fotosuratlari 75% erkaklar tashkil etadi, ularning 80% esa oq tanlilardir. Axborot texnologiyalari fanida “Tyuring testi” degan atama bor. U britaniyalik mashhur olim Alan Tyuring tomonidan XX asr oʻrtalarida ishlab chiqilgan. Ushbu test orqali mashina yoki kompyuterning intellekti inson ongiga qanchalik tenglashgani imtihon qilinadi. Agar kompyuter yoki sunʼiy intellektning javoblari, oʻzini tutishi insondan farqlash mumkin boʻlmagan darajaga yetsa, u “Tyuring testi”dan oʻtgan hisoblanadi. Shu paytgacha hech bir axborot mashinasi mazkur sinovdan oʻta olmagan. Sunʼiy intellektga oid tadqiqotlar boshlanganiga yarim asrdan oshdi. Kunlar kelib kompyuterning odamdek soʻzlashishi, hatto aqli insonlarnikidan oʻzib ketishi haqida bashoratlar koʻp boʻlgan, lekin buning qachon roʻy berishi haqida farazlar turlicha. XULOSA Aytish joizki. Sunʼiy intellekt ilmiy tadqiqotlarga yondashuvlarni tubdan oʻzgartirib, ularni yanada samarali, tezkor va aniq qiladi. Biroq ilm-fanda sunʼiy intellektdan foydalanishning axloqiy jihatlarini, jumladan, algoritmlar shaffofligi, maʼlumotlarni himoya qilish va qabul qilingan qarorlar uchun javobgarlik masalalariga ham eʼtibor qaratish muhimdir. Ushbu omillarni hisobga olgan holda, sunʼiy intellekt kelajakdagi ilmiy taraqqiyotda muhim rol oʻynashda davom etadi. Sunʼiy intellekt etikasini ishlab chiqish zarurati mavjud. Sunʼiy intellektning qoʻllanilishi ortib borishi bilan axloq, maxfiylik va masʼuliyat masalalari paydo boʻlmoqda. Standartlar va qoidalarni ishlab chiqish muhim mavzuga aylanmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Корж Е. М., Громова А. В. Потенциал применения технологий искусственного интеллекта в психологии //Системная психология и социология. – 2023. – №. 2 (46). – С. 60-70. 2. Сергеев С. Ф. Психологические основания проблемы искусственного интеллекта //Мехатроника, автоматизatsiя, управление. – 2011. – №. 7. – С. 2-6. 3. Лебедев А. Н. Искусственный интеллект и психология //Учёные записки Института психологии РАН. – 2023. – Т. 3. – №. 2 (28). – С. 6-22. 4. https://edprodpo.com/blog/psychology/iskusstvennyy-intellekt-v-psikhologii/ 5. https://xabar.uz/texnologiya/suniy-int.