ABDULLA AVLONIY HIKOYATLARIDA ONOMASTIK BIRLIKLAR TAHLILI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kamolova Shoira Shavkatovna Buxoro davlat universiteti Lingvistika:o'zbek tili yo'nalishi magistranti ABDULLA AVLONIY HIKOYATLARIDA ONOMASTIK BIRLIKLAR TAHLILI Annotatsiya: Adabiy matnda ishlatilgan ismlar, joy nomlari, etnonimlar va boshqa onomastik birliklar milliy mentalitet, tarixiy muhit hamda muallif dunyoqarashini yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada Abdulla Avloniy hikoyatlaridagi onomastik birliklarning turlari, ularning semantik va stilistik xususiyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Avloniy o‘z asarlarida ismlarni tasodifiy qo‘llamagan, balki ular orqali ijtimoiy tabaqalanish, ma’naviy qadriyatlar va milliy o‘zlikni ifoda etgan. Kalit so‘zlar: onomastika, Abdulla Avloniy, antroponim, toponim, etnonim, stilistik funksiyalar. Kirish Onomastika — tilshunoslikning ismlar va nomlash tizimini o‘rganadigan sohasi bo‘lib, adabiyotshunoslikda u muhim badiiy vosita sifatida qaraladi. Adabiy matnda ishlatilgan ismlar shunchaki belgilar emas, balki ularning ortida ma’lum bir tarixiy, ijtimoiy yoki axloqiy mazmun yotadi. O‘zbek adabiyotida Abdulla Avloniy (1878–1934) jadidchilik harakatining yirik vakili sifatida xalq ma’rifatini, axloq-odobni, ilm va madaniyatni targ‘ib etgan yozuvchilardan biridir. Uning “Bir muallimning xotirasi”, “Ikki yuzli odamlar”, “Millat” kabi hikoyatlarida onomastik birliklar orqali jamiyatdagi ijtimoiy tabaqalanish, ma’naviy inqiroz va milliy o‘zlik masalalari yoritilgan. Mazkur maqolaning maqsadi — Abdulla Avloniy hikoyatlarida uchraydigan onomastik birliklarning turlarini aniqlash, ularning semantik yuklamasini va badiiy funksiyasini tahlil qilishdir. Tadqiqot doirasida shaxs nomlari (antroponimlar), joy nomlari (toponimlar), etnonimlar va ijtimoiy laqab-titullar o‘rganildi. Metodlar Tadqiqotda tasviriy, tahliliy va semantik metodlar qo‘llanildi. Asosiy manba sifatida Abdulla Avloniyning 1909–1917-yillar orasida chop etilgan hikoya va maqolalari tanlab olindi. Matnlardagi onomastik birliklar aniqlanib, ularning leksik va stilistik tahlili amalga oshirildi. Har bir ismning etimologiyasi, semantik ma’nosi va badiiy matndagi funksiyasi alohida o‘rganildi. Shuningdek, Avloniy yashagan davr — XX asr boshlaridagi Turkiston ijtimoiy-siyosiy muhitida shakllangan arabcha, forscha va turkiy nomlash an’analari kontekstda tahlil qilindi. Ma’lumotlar kontekstual va qiyosiy tahlil asosida umumlashtirildi, onomastik birliklarning ijtimoiy va estetik yuklamasi aniqlab berildi. Natijalar JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1-jadval. Abdulla Avloniy hikoyatlaridagi onomastik birliklarning tasnifi Onomastik birlik turi Misollar Asosiy funksiyasi Antroponimlar (shaxs ismlari) Karim, Rahmat, Hasan, Qodir, Ziyoli, Muallim Qahramon xarakteri, axloqiy sifatni ifoda etish Toponimlar (joy nomlari) Toshkent, Turkiston, Marg‘ilon Vatanparvarlik, milliy o‘zlikni ifoda etish Etnonimlar Turk, Rus, Arab Ijtimoiy-siyosiy tafovutni ko‘rsatish Laqab va ijtimoiy titullar Muallim, Domla, Boy, Bek Satira, ijtimoiy tanqid, ijobiy yoki salbiy obraz yaratish Tahlil natijasida ma’lum bo‘ldiki, Avloniyning hikoyalarida ishlatilgan shaxs ismlari qahramonning axloqiy fazilatlari yoki muallifning munosabatini ifodalovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Masalan, Karim (“saxiy”), Rahmat (“rahmli”) kabi ismlar ijobiy fazilatlarni, Boy, Bek esa manmanlik, ochko‘zlik va ijtimoiy tengsizlikni fosh etuvchi obrazlarni aks ettiradi. Toponimlar orqali yozuvchi o‘z asarlariga real muhit va milliy ruh bag‘ishlagan. Toshkent va Turkiston nomlari o‘sha davr o‘zbek jamiyatining madaniy o‘zligini ifodalovchi ramziy obrazlardir. Etnonimlar (Turk, Rus, Arab) esa asarlardagi tarixiy fonni yaratish va millatlararo munosabatlarni aks ettirishda xizmat qiladi. Ijtimoiy laqablar (Muallim, Domla, Boy) esa yozuvchining tanqidiy ruhini ifodalaydi, jamiyatdagi ma’naviy inqirozni ochib beradi. Muhokama Avloniy asarlarida onomastik birliklar moral-didaktik maqsadga xizmat qiladi. U ismlar orqali xalq ma’naviyatini, adolat, insonparvarlik, mehnatsevarlik kabi qadriyatlarni targ‘ib etgan. Shaxs nomlari bilan ijtimoiy maqom, axloqiy fazilat va muallifning bahosi uzviy bog‘langan. Avloniy uchun ism — bu simvolik belgidir. U qahramonning shaxsiyati, e’tiqodi, ijtimoiy roli haqida axborot beradi. Shu jihatdan, Avloniy onomastikasini tahlil qilish yozuvchining g‘oyaviyestetik qarashlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Bu xususiyatlar rus va g‘arb adabiyotidagi onomastik usullarga o‘xshashdir. Masalan, L. Tolstoy yoki Ch. Dikkens asarlarida ism — obrazning ma’naviy mohiyatini ifodalovchi vositadir. Avloniyning bu boradagi yondashuvi jadid adabiy maktabining asosiy prinsiplari — ma’rifatparvarlik, milliy o‘zlik va axloqiy yangilanish bilan uyg‘unlashadi. Xulosa Abdulla Avloniy hikoyatlaridagi onomastik birliklar badiiy vosita sifatida yozuvchining maqsadini, g‘oyasini va davr ruhini yoritishga xizmat qiladi. U ismlar orqali jamiyatdagi illatlarni tanqid qiladi, milliy o‘zlik va ma’naviyat g‘oyalarini targ‘ib etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Onomastik birliklarning tahlili Avloniy ijodining leksik-semantik boyligini ochib beradi va o‘zbek jadid adabiyotining badiiy tizimini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Adabiyotlar 1. Superanskaya AV. Obshchaya teorija imeni sobstvennogo. Moskva: Nauka; 1973. 2. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: Ma’naviyat; 1998. 3. To‘xliyev B. Jadid adabiyoti va ma’rifatparvarlik g‘oyalari. Toshkent: Fan; 2012. 4. Qodirova D. O‘zbek adabiyotida onomastik birliklarning badiiy funksiyasi. Toshkent: O‘zMU nashriyoti; 2018. 5. Karimov M. Til va adabiyotda onomastika masalalari. Samarqand: SamDU; 2020. 1.