CHET TILLARINI O'RGANISHNING INSON SALOMATLIGI UCHUN FOYDASI (KO'P TILLILIK VA KOGNETIV FIKRLASH)

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Andijon davlat chet tillari instituti talabasi Mamasaoliyev Sultonmurod Olimjon o`g`li E-mail:sultonmurod mamasoliyev[email protected] Tel:+998330082805 CHET TILLARINI O’RGANISHNING INSON SALOMATLIGI UCHUN FOYDASI (KO’P TILLILIK VA KOGNETIV FIKRLASH) Annotatsiya : Maqolada ko‘p tillilik inson fikrlashiga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishi sodda va tushunarli tarzda bayon etilgan. Til o‘rganish orqali e’tibor, xotira, moslashuvchanlik va tanqidiy fikrlash kabi muhim kognitiv ko‘nikmalar rivojlanadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ko‘p tilli insonlarda demensiya xavfi kamayadi va aqliy faollik uzoq saqlanadi. Muallif bu jarayonni oddiy hayotiy misollar bilan yoritib, til o‘rganish nafaqat muloqot vositasi, balki sog‘lom fikrlash manbai ekanini ta’kidlaydi. Kalit so’zlar: Kognitiv fikrlash,prefrontal korteks, miyaning boshqaruv tizimlari, ishchi xotira, Demensiya va Altsgeymer kasalliklari,inhibitsiya Abstract: The article clearly and simply explains how multilingualism positively influences human thinking. Learning languages helps develop essential cognitive skills such as attention, memory, adaptability, and critical thinking. Research shows that multilingual individuals have a lower risk of dementia and maintain mental sharpness longer. The author illustrates this with everyday examples, highlighting that learning languages is not just a means of communication, but also a source of healthy thinking. Keywords: Cognitive thinking, prefrontal cortex, brain executive systems, working memory, dementia and Alzheimer’s disease, inhibition Аннотация: В статье простым и понятным языком объясняется, как многоязычие положительно влияет на мышление человека. Изучение языков развивает важные когнитивные навыки, такие как внимание, память, гибкость и критическое мышление. По данным исследований, у многоязычных людей ниже риск деменции и дольше сохраняется умственная активность. Автор приводит жизненные примеры, подчеркивая, что изучение языков — это не только средство общения, но и источник здорового мышления. Ключевые слова: Когнитивное мышление, префронтальная кора, исполнительные функции мозга, оперативная память, деменция и болезнь Альцгеймера, ингибиция Kognitiv fikrlash va ko‘p tillilik mavzusida chuqurroq tahlil qilish va tushinish uchun avvalom bor kognitiv fikrlash nima , ko‘p tillilikning miyaga qanday ta’sir qilishi yoki kognitiv jarayonlar qanday insonni rivojlantiradi degan savolarga javob beramiz. 1. Kognitiv fikrlash nima? JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kognitiv fikrlash — bu ma’lumotni qabul qilish, uni tahlil qilish, muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish yoki yangi g‘oyalar yaratish kabi yuqori darajadagi aqliy jarayonlarning umumiy to’plamidir. Bu jarayonlar miyadagi turli sohalar, ayniqsa prefrontal korteks faoliyati (bu miya oldingi peshona sohasida joylashgan va insonning yuqori darajadagi kognitiv funksiyalari uchun mas’ul bo‘lgan hududdir) bilan bog‘liqdir. 2. Ko‘p tillilik miyada qanday o‘zgarishlarga olib keladi? a) Miyaning boshqaruv tizimlari (Executive functions) kuchayishi Ko‘p tillilik miyani boshqaruvchi tizimlarni — e’tibor, ishchi xotira, kognitiv moslashuvchanlik va inhibitsiyani (keraksiz yoki chalg‘ituvchi ma’lumotlarni to‘xtatish, impulslarni nazorat qilish va diqqatni kerakli narsaga qaratish qobiliyatidir) — faol ishlatishga majbur qiladi. Masalan, bir tildan boshqasiga o‘tishda noto‘g‘ri tilni to‘xtatish (inhibitsiya) va kerakli tilni faollashtirish talab etiladi. b) Kognitiv moslashuvchanlik (Cognitive flexibility) Ko‘p tilli odamlar turli tillar va madaniyatlar orasida tez almashadi. Bu ularning fikrlash usullarini moslashtirish va yangi vaziyatlarga moslashish qobiliyatini oshiradi. Kognitiv moslashuvchanlik — bu yangi ma’lumotlarga tez javob berish, muammolarni turli nuqtai nazardan ko‘ra olish va yangi strategiyalar ishlab chiqish qobiliyatidir. c) Ishchi xotira (Working memory) kuchayishi Ko‘p tillilik ishchi xotirani doimiy mashq qiladi, chunki bir vaqtda bir nechta til qoidalari va so‘zlarini eslab turish kerak bo‘ladi. Bu esa qisqa muddatli ma’lumotni saqlash va undan samarali foydalanish qobiliyatini oshiradi. 3. Ko‘p tillilik va tanqidiy fikrlash (til ustida ongli nazorat) Ko‘p tilli insonlar tilning tuzilishi, so‘zlarning ma’nosi va ularning kontekstga qanday mos kelishini tahlil qilishga o‘rgangan. Bu ularni: - Til va mantiqiy tuzilmani chuqurroq anglashga, - Muammolarni tahlil qilishda til vositalaridan samarali foydalanishga, - Fikrlarini aniq va lo‘nda ifodalashga o‘rgatadi. -Tanqidiy fikrlashni oshirish Tilni tahlil qilish orqali ular: - Ma’lumotlarni tanqidiy baholash, - Qarorlarni asoslash, - Noto‘g‘ri yoki chalg‘ituvchi ma’lumotlarni ajratib olish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. 4. Ilmiy tadqiqotlar va natijalar ( Ellen Bialystokning tadqiqotlari) JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kanadalik olima Ellen Bialystokning ko‘p yillik tadqiqotlari ko‘rsatdiki, ko‘p tillilik: - Demensiya va Altsgeymer kasalliklarini boshlanishini 4-5 yilga kechiktiradi. - Kognitiv zaxirani oshiradi, ya’ni miyani ehtiyot zaxirasi kuchayadi. - Kognitiv nazorat va ishchi xotirani yaxshilaydi. Boshqa tadqiqotlar - Ko‘p tilli bolalar matematik va mantiqiy fanlarda yaxshiroq natija ko‘rsatadi, chunki ular murakkab fikrlash va muammolarni hal qilishda ko‘proq mashq qilishadi. - Ko‘p tillilik e’tiborni boshqarishda yordam beradi, masalan, chalg‘ituvchi omillarni chetga surib, asosiy vazifaga diqqatni jamlash. 5. Ko‘p tillilikning kognitiv afzalliklari: Afzallik Izoh Kognitiv nazorat Tilni almashtirish jarayonida miyani boshqarish ko‘nikmasi oshadi Ishchi xotira Bir vaqtning o‘zida ko‘p til qoidalarini eslab qolish miyani mashq qiladi Kognitiv moslashuvchanlik Yangi vaziyatlarga moslashish va muammolarni turli nuqtai nazardan ko‘ra olish qobiliyati Tanqidiy fikrlash Til ustida ongli nazorat orqali ma’lumotlarni tahlil qilish va baholash qobiliyati Qaror qabul qilish Ko‘p tillilik hissiyotlardan kamroq ta’sirlanib, oqilona qaror qabul qilishga yordam beradi | Aqliy sog‘liq Demensiya va Altsgeymer kasalliklarini kechiktiradi, qarilikdagi aqliy pasayishni kamaytiradi | 6. Amaliy tavsiyalar - Ko‘p tillilikni rivojlantirish uchun muntazam ravishda yangi tillarni o‘rganish, ularni amaliyotda qo‘llash va turli kontekstlarda mashq qilish zarur. - Til almashish jarayonida ongli ravishda til qoidalarini tahlil qilish va so‘z tanlashni mashq qilish kognitiv fikrlashni yanada kuchaytiradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL - Kognitiv mashqlar, masalan, mantiqiy masalalar yechish, tanqidiy maqolalar o‘qish va muhokama qilish ko‘p tillilikning afzalliklarini yanada oshiradi. Xulosa : Ko‘p tillilik — bu faqat til bilish emas, balki miyani doimiy mashq qilish, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirishdir. Bu jarayon miyaning boshqaruv tizimlarini kuchaytiradi, kognitiv moslashuvchanlikni oshiradi va qarilikda aqliy salomatlikni saqlashga yordam beradi. Shuning uchun ko‘p tillilik — bu intellektual sog‘liq va muvaffaqiyatning muhim omilidir. Foydalanilgan adabiyotlar va linklar 1. Yu, S. et al. (2023). Neurophysiological principles of inhibitorcontrol processes during cognitive flexibility. 2. Tong, K. et al. (2024). The development of cognitive flexibility and its implications for mental health disorders. 3. Rodríguez-Nieto, G. et al. (2024). Association between Inhibitory–Excitatory Balance and Brain Activity Response during Cognitive Flexibility. 4. Herrero, L. & Carriedo, N. (2022). The role of cognitive flexibility and inhibition in complex dynamic tasks. 5. Rosa-Alcázar, A. I. et al. (2021). Response Inhibition, Cognitive Flexibility and Working Memory in OCD, GAD and SAD. 6. Herrero, L., & Carriedo, N. (2022). The role of cognitive flexibility and inhibition in complex dynamic tasks. Current Psychology 7. Rosa-Alcázar, A. I., Iniesta-Sepúlveda, M., Parada-Navas, J. L., & Rosa-Alcázar, Á. (2021). Response inhibition, cognitive flexibility and working memory in OCD, GAD and SAD. International Journal of Environmental Research and Public Health, 8. Bialystok, E. (2011). Reshaping the mind: The benefits of bilingualism. Canadian Journal of Experimental Psychology, 65(4), 229–235. 9. Kroll, J. F., & Bialystok, E. (2013). Understanding the consequences of bilingualism for language processing and cognition. Journal of Cognitive Psychology, 25(5), 497–514. 10. Costa, A., Hernández, M., & Sebastián-Gallés, N. (2008). Bilingualism aids conflict resolution: Evidence from the ANT task. Cognition, 106(1), 59–86.