GRIPP KASSALIGINI OLDINI OLISH HAMDA ZAMONAVIY DAVOLASH YONDASHUVLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muxtorov Boburbek Otabek o’g’li Qo’qon Unversiteti Andijon filiali Klinik fanlar kafedrasi o’qituvchisi Abdulazizov Xamidullo Umidbek o’g’li Qo’qon Unversiteti Andijon filiali Tibbiyot fakulteti Pedyatiriya ishi 1 bosqich talabasi [Email: abdulaz[email protected] ] GRIPP KASSALIGINI OLDINI OLISH HAMDA ZAMONAVIY DAVOLASH YONDASHUVLARI Annotatsiya: Grippbu intoksikatsiya va yuqori nafas yo’llarining zararlanishi bilan kechadigon o’tkir yuqumli virusli kasalik bo’lib asosan kuz , qish, bahor oylarida tarqaladi. Asosan bu kasalik bolalarda, homlador ayollarda, imuniteti zaif bo’lgan o’smirlarda va qariyalarda ko’p uchraydi. Kasalikning asosiy turlari A1: A2: V: S turlari bo’ladi. Ushbu maqolada grippning tarixi, grippning etiologiyasi , patalogiyasi, grippning turlari va shtammlari, klinik belgilari, diognostika va davolash usullari keng yoritilgan . Kalit so’zlar: Gripp, intoksikatsiya , A1 , JSST (Jahon Sog’liqni Saqlash Tashkiloti) , imunitedi, 1918-1919, virus ,kasallik , cho’chqa grippi, ispan grippi , parranda grippi , Xitoy, CDC , pandemiya , raxit , parasetemol ,DNK , bolalar , Yuqumli kasalik Krish: Gripp – bahor , kuz va qish fasillarida keng tarqaladigon kasalik bolib . Bu kasalik keng tarqalgan , xavfli va yuqumli kasalik bo’lib , havo tomchilari orqali yuqadi yani gripp kasaliga chalingan inson bilan bitta honada tursa , aksirganda va boshqa holarda yuqadi. Bunga gripp virusi sabab bo’ladi . Jahon Sog’liqni Saqlash Tashkiloti malumotiga ko’ra har yili 290ming odam gripp(respirator kasalliklar ) sababli vafot etadi. (WHO) Virus kasaligi havo tomchilari orqali yuqadi bazan yo’talganda, aksaurganda , hayvonlar orqali yuqishi mumkin. U nafas yo’llari yani burun , tomoq va o’pka shiliq qavatiga yopishib olib, tashqaridan olib kelgan oqsilini ,shiliq qavatiga kiritadi . Kasalik imunitedi zaif o’smirlarda, chaqoloqlarda , homlador ayolar va qariyalarda ko’p uchraydi . gripp qadimdan ma’lum bo’lgan kasaliklardan sanaladi , lekin XVI asrlarning 80yillarida .(1580) ( bazi manbalarda shu yili bu kasalika gripp deb nom berilgan deyishadi.) Gripp pandemiyasi boshlanib ketdi va bu kasalik yildan yilga kuchayib bordi va o’lim ko’rsatkichi tobora yuqorilab bordi bunga sabab iqlim . 1918-1919 yillardagi pandemiya davrida 1-yildan kamroq vaqt Ichida 40 -50 million odam хalok bo’ldi, bu tarixdagi eng katta pandemiyalardan biri bo’lib qoldi. (Time jurnali) Gripp kasaligi yildan yilga ortib bormoqda . Kuzatuvlar natijasiga ko’ra iqlimi sovuq bo’lgan hududida kasalikga chalinish yuqori masalan AQSH, Rassiya , Kanada va yevropa davlatlarida kop uchraydi. Bazi davlatlarda aholi zichligi tufayli ham gripp kasaligi ko’p uchrashi mumkin massalan : Xitoy , Hindiston shular jumlasidandur . Bazi davlatlarda atrof muhit ham sabab bo’ladi. .Markaziy Osiyo davlatlari ichida nisbatan kam uchraydi .Jahon Sog’liqni Saqlash Tashkilotining malumotiga ko’ra 2024-yil 1 -milliard aholida bu kasalik aniqlangan. (2024.11.01 JSST) O’zbekiston Sog’liqni Saqlash Tashkiloti bergan malumotiga ko’ra O’zbekistonda A , ayrim holatlarda V turi ham uchrashi mumkin. Grippning A turi juda kuchli bu tur bilan kasalangan bemorlar shifoxonaga zudlik bilan olib kelinishi kerak . Aks holda bu yuqumli kasalik butun atrofdagi insonlarga yuqishi mumkin . Grippning A turiga kiruvchi shtamlar juda ko’p misol uchun Chochqa grippi ko’pincha odamlarda uchraydi bu gripp boshqa gripplarga o’xshash alomatlarga JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ega .Chochqa grippi 2009 yili aniqlangan . A turiga kiruvchi yana bir gripp bu Ispan grippi deb nomlanadi . Tarixda” Ispan grippi” judda katta xavf olib kelgan . 1918 yil gripp pandemiyasi bo’lib o’tgan .1918 yil mart oyida boshlangan bu pandemiya Qo’shma Shtatlarning Kanzas shtatida sodir bo’lgan , aprel oyi da esa Fransiya , Germaniya va Buyek Biritaniyada qayt etildi . 2 yil o’tib bu kasalikni dunyodagi insonlarning uchdan bir qismi bu virusni yuqtirib oldi .O’lim darajasi keskin oshib ketdi. O’lim darajasi 17 miliondan , 50 miliongacha orti va uncha vaqt o’tmay 100 milionga yetdi bu narsa uni pandemiya kasaliklari ichida yiriklaridan biriga aylantirdi. 1920 yil aprel oyida tugatilgan . (IFSCIENCE 2022.05.10)(CDC 2019 .12.17) Russ gripp ham shu guruhga kiradi. A2 shtami ichida eng keng tarqalgani bu Osiyo grippi xisoblanadi . 19571958 yilda bu kasalikdan kasalangan odamlarning 1 -miliondan ortiq odam vafot etgn . Kasalik belgilari qolgan gripp bilan bir xil (www. euro.who.int 2020.05.04) B turiga kiruvchi gripplar A guruhidan ko’ra ozgina kuchsizroq lekin bu insonga tasir o’tkazmaydi degani emas . B guriga kiruvchi shtamlar unchali ko’p emas atiga 2 ta shtami bizga malum 1-Vitoria lineage va 2-si Yamagata lineage ikkalasi bir yilda lekin boshqa - boshqa hududlarda tarqalgan , qolgan gripp bo’limlari insonga katta xavf solmaydi yani yengil istima , bosh o’rig’i bo’lib o’tadi lekin shu xolatda ham shifokor oldiga borishingizni taraftorimiz agar bormasangiz u kuchayib ketishi ham mumkin.Grippning unchali vaximaga ega bo’lmagan turi xam bor masalan S bu tur insonlarda tez o’tib ketadi . Asosan yosh bolalarda uchraydi kattalarda xam bo’ladi, lekin ulardegi imunited bu turdi oson yengadi . Etiologiyasi : Gripp bu intoksikatsi va nafas yo’li kasaligi (virus ) bo’lganligi uchun turlari juda kopligi sababli xar biriniki aloxida etiologiyasi bor . Masalan Chochqa grippi etiologiyasi 2009 yil Meksikad H1N1 shtami bilan boshlangan pandemiya 4 xil gripp segmentlarining qo’shilishini ko’rsatdi . Cho’chqa grippi Shimoliy Amerika parandalarida, ( 34.4%ni tashkil etadi ) qush gripp shtami(17.5% ni ko’rsatmoqda ) Shimoliy Amerika chochqalari(30.6%) va Osiyo cho’chqalari.(17.5%) Xar hil xayvon gripplari qo’shma infektsiya tufayli viruslar mutatsiya xosil qilishi mumkin , yangi shtam xosil qila oladi . (arxiv.uz) A turiga kiruvchi Paranda grippi virusi asosan parandalar , qushlar va Odamlarda uchraydi .Kasalik asosan ikkita shakli bor , birinchisi yengil alomatlarni keltirib chiqaradi .Ikkinchisi esa 100 foiz parandalarni xalok qiladi . 2003 yildan beri Osiyoda sakkiz ta davlatda qayt etilgan , nafaqat osiyoda balki Europa mamlakatlari va Afrika mamlakatlarida ham qayt etildi. Paranda grippi asosan odamlardlarga, kurka , parranda va hayvonlari yuqish extimoligi yuqori . Shuning uchun parranda go’shtlarini pishirish lozim . Paranda grippi chorva mollariga ham yuqadi , ularda ham xafvli kechadi . Ulardan insonlarga yuqishi mumkin . O’tayaqin turib yuzlarini bir-biriga tekizish va silash orqali ham yuqadi .Bu giripp rivojlanishiga asosiy sabablar odamlarga qisman tasir etishi va parranda va uy xayvonlarga tez yuqishi va xafvli kechishi . Barcha gripp kasalligining qo’zg’atuvchisi gripp virusi. Grippning xar yili xar-xil turlari kelib chiqishiga sabab mutadsiya xisoblanadi . Masalan H1N1 2009 yil kelib chiqdi, kegin H3N2 va hokazo . Patologiya: Gripp virusi avval buringa kegin halqumga uyerdan traxeyaga so’ng bronx epitelisiga soniyalar ichida o’tadi . Uning Ichida o’sadi yetiladi va hujayra parchalanadi . Virus shiliq qavatda yalig’lanish va shish hosil qiladi . Burundan ko’p shilimshiq moda oqadi bu gripp virusi tufayli “Rinit” kasaligi ham kelib chiqadi . ( Rinitburundan suv oqishi ) Xar bir gripp patalogiyasi xarxil bo’lsada ularni qo’shilishi oson kechadi va xar yili yangi shtami chiqanligi sababli gripp virusi kuchayib bormoqda ,masalan Cho’chqa gripp asosan nafas yo’larining yalig’lanishiga olib keladi . Cho’chqa grippi inkubatsiya davri bir,kundan to’rt kungacha xisoblanadi , odatda ikki kun bo’ladi ko’pchilik insonlarda . katalarda simptom 5-7 kunga dovir davom etadi . Yuqumli davr bolalar va qariyalarda sal ko’proq davom etadi . Kasalik sog’lom odamlarda o’z-o’zidan cheklanadi , ammo imuniteti zaif insonlarda yo’tal ,ishtaxaning yo’qolishi , va xolsizlanish 2 haftagacha davom etadi .Tanamizning virusga qarshi imunitet reaksiyasi yuqori istmani xosil qiladi . Surunkali o’pka kasaliklari, yurak kasaliklari va homilador ayolarda virusli pnevmaniya ayrim holarda o’limga olib keladi . Virus asoratlari JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL bilingandan kegin 2 kun Ichida rivojlanadi shuning uchun zudlik bilan shifokor ko’rigiga borish va emlov olishni va izolatsiya honasida davolanish tavsiya etiladi .(arxiv.uz ) Klinik belgilari:Gripp virusining odatda klinik belgilari virus yuqanidan kegin 24 soat bazan 48 soatdan kegin klinik belgilari bilinadi . Istima ,yo’tal , (quruq yo’tal) bosh o’rig’i mushaklar , bo’g’imlar og’rig’i , tomoq va burun yalig’lanishi va burin oqishi bo’lib o’tadi . Bazi insonlarda bazi alomatlar bo’lmasligi mumkin lekin yuqori istma va bosh og’rig’i har bir insonda bolib o’tadi . Aksariyat holatlarda bir xaftada tuzalib ketadi agar xa ertaga tuzalib ketaman deb davolanmasa aksariyat holatlarda o’lim bilan tugaydi. (kun.uz 02.02.2020) Gripp kasaligida chiqan istima kamida 38 C*dan balant bo’ladi .Yo’tal odatda quruq bo’ladi , bu yotal odamga xafi boshqalaridan ko’ra kuchliroq bo’ladi chunki halqum quruq yo’tal paytida qiriladi va tomog’da og’riq kelib chiqadi . Yotal paytida shiliq qavat yemiriladi va buni bitishi sekin kechadi va oxirgi alomatlaridan biri Bu mushaklar og’rig’i kuchayib ko’p charchaydigon bolib qoladi , mushaklar tez toliqadi va xolsizlanadi . Gripp virusi yuqorida aytgan har bir odamda bir xil bo’ladi . Bazi odamlarda kuchli bo’ladi . Istima yuqori yo’tal kuchli bo’ladi . Shu bilan birga ular tura olmaydigan darajada xolsizlanadi . (MedAll.uz) Paranda grippi bazi simptomlari odiy gripp bilan bir xil bosh o’g’rig’I , istima , yo’tal , bunun oqishi .bu parranda grippida kasalangan xatoki diariya qusish va qorin o’g’rig’iga ham sabab bo’ladi . Bazi kasalangan bemorlarda labining qonashi ham kuzatiladi. Interstitsial virusli pnevmaniya rivojlanadi va shaffof balg’am ajralishi , qon yo’talish , nafas qisishi va sianoz bilan kechadi . Agar kasalik o’tkazib yuborilsa o’pka ichidagi yalig’lanishga sabab bo’ladi va bu zudlik bilan davolanish lozim . Akis holda odam vafot etadi . Paranda grippi bilan kasalanga insonlar ikkinchi haftada vafot etadi . Chochqa grippi odiy grippga o’xshaydi . Lekin Yo’tal quyuq bo’ladi , tana zirqirab oriydi va Umumiy zaiflik bilan kasalanadi . Bu virus bilan kasalangan odam kamida yeti kun uyda bo’lishi kerakligi maslaxat beriladi . (med24.uz) Diagnostikasi : Gripp kasaligiga tashxis qo’yish uchun umumiy amaliyot shifokori bemorni tomoq va burun bo’shlig’idan namuna . Burun shiliq qavati epiteliysidan namuna olinadi va labaratoriyada tekshiriladi . Chochqa grippi tashxis qo’yganda shifokor bundan namuna oladi va bu holatda qon tahlili ham o’tkaziladi , siydik umumiy taxlil ham o’tkaziladi . (med24.uz) Influeza kasaligini labaratoriya diagnostikasi 1chi PT-PCR orqali RNK yoki DNK ekanligi aniqlanadi so’ng qaysi turiga kirishligi aniqlanadi .2chi ELISA orqali qon zardobi tekshiriladi . Shu bilan grippga tez diagnostika qo’yish mumkin . (WHO 2023) Grippning barcha shtami va barcha turiga deyarli bir xil diagnostika qo’yiladi Zamonaviy davolash usullari: Infulenziya kasaligini davolashda deyarli bir xil bo’ladi . Gripp bazi odamlarda o’zidan o’zi o’tib ketadi , shundoq bo’lsada bazi bermorlarga davolanishini tezlatuvchi usullar ham eslatib o’tiladi .Masalan dam olish tanadagi toliqan , xolsislangan muskullar tiklanishi tezlashadi . Suyuq ichimliklar ichish tafsiya etiladi sabab tanadagi suvlar istima chiqanida inson ko’p suv yo’qatganligi sababli ko’p suv ichish tavsiya etiladi .Istimani tushiruvchi dorilar ichish faqat shifokor ruxsati bilan va amal qilish mudati o’tmagan dorilar ichishinggiz shart .Issiq (normal isiqlikda ) dush qabul qilish tavsiya etiladi agar suv sovuq bo’lsa kasalik yana avj olib kasalik kuchayib ketadi .Ko’p miqdorda C vitamini bor mevalarni istemol qilish tavsiya etiladi c vitamini bor mevalar apelsin, mandarin , piyoz , sarimsoq piyoz, va boshqa mevalar tavsiya etiladi . Oxirgisi damolish kasal sog’ayish jarayonini tezlashtiradi .Bu yuqorida aytgan malumotlar yengil gripp kasallariga aytiladi . Remantadin preparati xomilador va bolalarga ichish va tavsiya etish mumkin emas. Antibiotiklar olish shifokor tavsiyasi bilan . Grippga qarshi zardop . Dorilarning samarasi 48 soatdan kegin bilinadi .Bolalar gripp kasalikgida tabletkalar mumkin emas balki siroplar ichish tavsiya etiladi .masalan kattalar istima tushirishda parasatemol yoki aspirin ichish tavsiya etiladi .Shifokor tavsiyasi bilan iching bu dorilarni , yosh bolalarga kattalar uchun ishlab chiqarilgan dorini ikkiga bo’lib berish mutlaqo JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL xato xisoblanadi .Sababi uning tarkibida faqat kattalarning imuntedi ko’taradigon dorilar tarkibiga qo’shilgan , bolalarning imunteti ko’tara olmasligi mumkin . PROFILAKTIKA va OLDINI OLISH :Gripp kasaligini oldini olish uchun emlanish . Dori vositalar orqali imunitetni ko’tarish kerak . Vitamin c ichish yoki C vitamini bor mevalarni istemol qilish tavsiya etiladi . Agar siz bemor bo’lsangiz odamlar ko’p turgan joylarga bormaslik va honani tez tez havosimi almashtirish kerak , bemor va u inson bilan ko’rishmoqchi yoki suxbatlashmoqchi bo’lsangiz unda ikkalangiz ham niqobda bo’lishingiz zarur . JSST grippga qarshi kurashish uchun homilador ayollarni qatiy ravishda emlash , chaqaloqlarni 5-6 yoshgacha majburiy emlash (O’bekistonada bu emlash davlat tomonida bepul ). Keksalar yani 60 yoshdan yuqori insonlarni emlash imunitedi zaif bemorlar va sogliqni saqlash xodimlarini emlash majburiy va bu xar yili bo’lib o’tadi . JSST agr siz o’zingizni yomon sez sangiz ishga bormang , kasal insonlar bila aloqa qilamaslik ,qo’l bilan burun , ko’z va og’izga teyish mumkin emas va qo’larni teztez sovunlab yuring deb sharx yozgan . Bazi holatlarda emlash mumkin bo’lmagan holatlar ham bolip turadi . 6 oylikdan kichkina chaqaloqlarga va bolalar emlov vaqtida istimalasa , yo’talayotgan bo’lsa emlovdi o’tkizib yuboradi yoki keyin roq oladi . Xulosa: Gripp keng tarqalgan infeksiya bo’lib .Davolash odatda uyda o’tkaziladigon kasalik . Ammo bemor og’ir bo’lsa shifoxonada davolanishi muhim .Yuqorida eslatib o’tkanimiz singari qo’llarni tez tez yuvish kerak . Shu bilan birga axoli ko’p joylarda niqob taqish kerak. Gripp tez talganligi uchun ko’pincha epidemiya yoki pandemiya shaklida kechadi . Bolalar va qariyalarda va homilador ayolar og’ir kechadi . Gripp kasaliklar uchun emlash har yili shifokorlar tomonidan tafsiya etiladi .Grippning A B S va V turlari Ichida insonlarga eng xavflisi bu A1 A2 va B turilari xisoblanadi . Gripp qanchali rivojlansada bizning olimlarimiz ularga qarshi kurashish uchun har yili yangi vaksina o’ylab toppish yapti shu bilan biz grippni oson yengyapmiz shuning uchun ularga tashakur bildiramiz . Aziz va qimatli vaqtingizni ajratganingiz uchun tashakur Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati : 1. E.I. Musaboyev .Yuqumli kasaliklari , 2006. 2. Surveillance of influenza viruses circulating from . V . Journal 2025 3. Mirtazayev , O,M . Epidemiologiya .Toshkent:SAMMU 4. O’zbekiston Sog’liqni Saqlash vazirligi Kun.uz 5 Gripp kasaliklar belgilari ,diagnostika va davolash Med24.uz 6 Gripp kasaligi arxiv.uz 7 WHO Jahon sog’liqni saqlash vazirligi 8 Zakirxodjayeva A. “Yuqumli kasaliklar “ 2011 9 Risolat Madieva Gripp va yuqori nafas yo’llari kasalliklaridan saqlaning 2022 yil