ENECO PROCEEDİNGS OF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER

ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597 DOI: 10.36962/ENECO2202-012025 CİLD 23 (06) BURAXILIŞ 03 2025 PROCEEDİNGSOF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL General Economics International Economics Business Administration and Business Economics, Marketing, Accounting, Personnel Economics Economic Development, Innovation, Technological Change and Growth Agricultural and Natural Resource Economics, Environmental and Ecological Economics http://bsj.esif.net/index.php/peerc ENECO ENERJI İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ CİLD 23 (06) BURAXILIŞ 03 2025 PROCEEDİNGSOF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 The beautiful thing about learning is nobody can take it away from you—B. B. King JOURNAL INDEXING CROSSREF FREESIA ISDSJ DISSEMINATION SCORES 2023 – 7.09 QUALITY FACTOR 2023 – 1.3 OAJIF-1.25 (2023) MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL BAKU 2025 ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597 DOI: 10.36962/ENECO2202-012025 2 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Baş redaktor: İqtisad Elmləri Doktoru, Professor Elşən Hacızadə Editor-in-chief: Doctor of Economic Sciences, Professor Elshan Hajizada Publisher Management Board Member: Namig Isazade Nəşriyyatın İdarə Heyətinin Üzvü: Namiq İsazadə ©Publisher: ’’University of Economics.’’Energy Economics Center. EEC. (Azerbaijan, Baku), R/C: 4322 ©Nəşriyyat: ’’İqtisad Universiteti.’’ Enerji İqtisadiyyatı Mərkəzi. EİM. (Azərbaycan, Bakı), Qeydiyyat kodu: 4322 Director: Doctor of Economic Sciences. Professor. Elshan Hajizada. Direktor:. İqtisad Elmləri Doktoru. Professor. Elşən Hacızadə Registered address: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 Qeydiyyat ünvanı: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 ©Editorial office: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 ©Redaksiya: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 ©Typography: ’’University of Economics.’’ (Azerbaijan, Baku) ©Mətbəə: ’’İqtisad Universiteti. (Azərbaycan, Bakı) Registered address: 6, Istiglaliet street, Baku, Azerbaijan, AZ 1001 Qeydiyyat Ünvanı: 6, İstiqlaliyyət küç. Bakı Azərbaycan, AZ 1001 Website/Veb səhifə: https://bsj.esif.net/, https://bsj.esif.net/index.php/peerc E-mail: elshan.hacı[email protected] ©Publisher: MTÜ International Center for Research, Education and Training. (Estonia, Tallinn), R/C: 80550594 ©Nəşriyyat: MTÜ Beynəlxalq Tədqiqat, Təhsil & Təlim Mərkəzi. Qeydiyyat kodu: 80550594 ©Editorial office: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Redaksiya: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. ©Typography / Mətbəə: MTÜ International Center for Research, Education and Training. (EESTI, Tallinn), Registered address: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Qeydiyyat Ünvnı: Harju maakond, Kesklinna linnaosa, Vesivärava tn 50-301, 10152, Tallinn, Estonia. Telephones / Telefonlar: +994 55 241 70 12; +994 51 864 88 94 Website/Veb səhifə: https://bsj.esif.net/, https://bsj.esif.net/index.php/peerc E-mail: [email protected], [email protected] ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597; DOI: 10.36962/ENECO ENECO − PROCEEDİNGS OF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER OFFICIAL REPRESENTATIVE-COORDINATOR Namig Isazade (EU, Azerbaijan) +994 552 41 70 12, +994 51 864 88 94 © NGO IRETC, LLC UNEC, EEC. The Baltic Scientific Journals. All rights reserved. Reproduction, store in a retrieval system, or transmitted in any form, electronic of any publishing of the journal permitted only with the agreement of the publishers. The editorial board does not bear any responsibility for the contents of advertisements and papers. The editorial board’s views can differ from the author’s opinion. The journal published and issued by The UNEC EEC. Accepted for publication in this edition / Bu nəşrdə dərc oluması üçün qəbul edilib: 13.10.2025 VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 3 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ TABLE OF CONTENTS Эльдар Гасумов, Руфат Бадалов ЦИФРОВИЗАЦИЯ УПРАВЛЕНИЯ АКТИВАМИ КАК ФАКТОР ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЯ ……………………………………………………………………………………………….. 04-09 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-01 Elshan Hajizade THE İMPACT OF HYDROCARBON RESOURCES ON THE DEVELOPMENT OF THE NATİONAL ECONOMY ............................................................................................................................................ 10-22 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-02 Röya Əmirova DAVAMLI MATERİAL İSTEHSALI VƏ DAİRƏVİ İQTİSADİYYATIN TƏHLİLİ ....................................... 23-29 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-03 Şəhla Nəzərova ENERJİ TRANSFORMASİYASINDA YAŞIL HİDROGENİN ROLU VƏ AZƏRBAYCANIN ENERJİ KEÇİDİNDƏ TƏTBİQİ PERSPEKTİVLƏRİ ........................................................................................... 30-42 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-04 Günel Pirəliyeva TULLANTILARIN TERMİKİ EMALI: YANDIRMA, PİROLİZ, QAZLAŞDIRMA VƏ PLAZMA TEXNOLOGİYALARININ EKOLOJİ VƏ ENERJİ PERSPEKTİVLƏRİ ................................................... 43-49 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-05 Pünhan Həsənov EKOLOJİ SAHİBKARLIĞIN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİNİN PERSPEKTİV İMKANLARI ………………... 50-55 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-06 Aykhan Abdulavvalli COMMERCIAL POTENTIAL OF SUSTAINABILITY IN RENEWABLE ENERGY SECTOR .............… 56-65 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-07 Sevinj Karimova, Gunel Azizova NEUROPHYSIOLOGICAL ASPECTS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND HUMAN-MACHINE SYMBIOSIS ………………………………………………………………………………………………….…. 66-78 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-08 Paşa Mahmudov İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRİN İQTİSADİ İNKİŞAFINDA İNVESTİSİYA CƏLBEDİCİLİYİNİN ARTIRILMASI YOLLARI ........................................................................................................................ 79-86 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-09 4 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 ЦИФРОВИЗАЦИЯ УПРАВЛЕНИЯ АКТИВАМИ КАК ФАКТОР ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ПРЕДПРИЯТИЯ 1Эльдар Гасумов, 2Руфат Бадалов 1Доцент, Магистрант 1Азербайджанский Технический Университет, кафедра «Экономика и статистика» 2Азербайджанский Государственный Университет Нефти и Промышленности, кафедра «Менеджмент» Email: 1eldar.qasum[email protected].az, [email protected] ORCID ID: 10000-0003-2704-0523, 20009-0007-0926-6496 РЕЗЮМЕ В статье рассматривается влияние цифровизации на процессы управления активами предприятия в условиях современной экономики. Подчеркивается, что переход к цифровым формам учета, анализа и управления активами способствует повышению прозрачности, эффективности и рентабельности их использования. Анализируются инструменты цифровизации, включая ERP-системы, технологии Интернета вещей (IoT), цифровые двойники и системы автоматизированного учета. Особое внимание уделяется практике внедрения цифровых решений в Азербайджане, а также сопоставлению с международным опытом. Делается вывод о необходимости интеграции цифровых инструментов в стратегическое управление активами для повышения конкурентоспособности предприятия. Ключевые слова: активы, цифровизация, эффективность, управление, цифровые технологии, ERP-системы, IoT, 1С, автоматизация, Азербайджан. JEL: G14, L52, M15; УДК: 33:004:005 (479.24) Введение Современные предприятия сталкиваются с необходимостью адаптации к быстро меняющимся условиям глобальной и локальной экономики. Одним из ключевых факторов повышения устойчивости и эффективности производственно-хозяйственной деятельности является рациональное использование активов. В то же время традиционные методы управления активами уже не соответствуют требованиям цифровой эпохи, поскольку не обеспечивают необходимой скорости, прозрачности и гибкости в принятии решений. Цифровизация, охватывающая практически все сферы бизнеса, оказывает трансформирующее влияние и на систему управления активами. Под цифровизацией управления активами понимается внедрение цифровых технологий, обеспечивающих автоматизацию процессов учёта, контроля, анализа и прогнозирования состояния активов предприятия. 04-09 Nəşr olunma tarixi Article received: 18.08.2025 Article accepted: 22.09.2025 Article published online: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-01 Rəyçi: i.f.d. Mahmud Hacızadə VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 5 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ В условиях экономического роста Азербайджана и акцента на развитие ненефтяного сектора цифровизация активов приобретает стратегическое значение. Государственные инициативы, направленные на поддержку цифровых преобразований, открывают широкие возможности для предприятий, стремящихся к повышению эффективности. Цель настоящей статьи — исследовать теоретические и практические аспекты цифровизации управления активами и выявить её влияние на эффективность деятельности предприятий. В статье также рассматриваются примеры использования цифровых решений на азербайджанских предприятиях и предлагаются направления дальнейших исследований. 1. Теоретические основы цифрового управления активами Управление активами — это система мероприятий по эффективному использованию, контролю, техническому обслуживанию, модернизации и списанию всех видов активов предприятия. Оно охватывает как материальные (основные средства, запасы, оборудование), так и нематериальные активы (лицензии, интеллектуальная собственность, цифровые ресурсы). С развитием технологий меняется и подход к управлению активами. Традиционная система, основанная на ручных методах учета, табличных документах и периодической инвентаризации, всё чаще уступает место цифровым инструментам. Эти инструменты обеспечивают автоматический сбор данных, визуализацию процессов, прогнозирование и аналитику. К основным цифровым технологиям, применяемым в управлении активами, относятся [1]: • ERP-системы (Enterprise Resource Planning) — объединяют данные о ресурсах, финансах, логистике, персонале, активов в единую систему. Наиболее известные решения: SAP, Oracle, Microsoft Dynamics, а в Азербайджане — 1С. • IoT (Интернет вещей) — используется для отслеживания состояния оборудования в реальном времени (температура, вибрации, износ). • Цифровые двойники (digital twins) — виртуальные копии физических активов, используемые для симуляции, анализа и прогнозирования их поведения. • Автоматизированные системы технического обслуживания и ремонта (CMMS) — планируют профилактику и фиксируют износ оборудования. Преимущества цифровизации активов очевидны: повышение прозрачности, снижение операционных рисков, ускорение процессов принятия решений, возможность комплексного мониторинга и анализа. Кроме того, цифровое управление активами способствует реализации концепции предиктивного (предупредительного) обслуживания, когда системы прогнозируют возможные поломки и заранее формируют рекомендации. 2. Практика внедрения цифровых решений в управлении активами в Азербайджане Переход предприятий Азербайджана к цифровым методам управления активами происходит на фоне масштабных экономических реформ и ориентации страны на инновационное развитие. Особую роль в этом процессе играют государственные программы цифровизации экономики и поддержки промышленности, такие как «Цифровая трансформация 2022–2026», стратегические дорожные карты, а также внедрение технологий в рамках проектов ОАО «Азеринжиниринг», SOCAR, Азербайджанской железной дороги и других структур. 6 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 На практике цифровизация активов в Азербайджане осуществляется с использованием как международных решений (SAP, Microsoft Dynamics), так и локализованных систем, таких как 1С:Бухгалтерия для Азербайджана и 1С:Управление производственным предприятием. Эти системы позволяют предприятиям [3]: • отслеживать состояние основных средств в реальном времени, • планировать ремонты и модернизацию, • учитывать амортизацию с учетом налогового законодательства, • проводить оперативную инвентаризацию, • интегрировать финансовую и логистическую информацию в единую платформу. Пример 1: Производственное предприятие в Хырдалане, использующее 1С для учёта основных средств, интегрировало RFID-метки и QR-коды для автоматизированной идентификации оборудования, что сократило время инвентаризации на 40% и исключило человеческий фактор в учёте. Пример 2: Сельскохозяйственный холдинг в регионе Шамахы использует IoT-датчики для контроля состояния техники и машин. Через API данные поступают в ERP-систему, которая формирует графики планового обслуживания. Пример 3: Торговая компания в Баку внедрила цифровую систему управления складскими активами (WMS), что позволило снизить потери при хранении на 15% и увеличить скорость обработки заказов. Несмотря на положительные тенденции, цифровизация активов в Азербайджане сталкивается с рядом вызовов: • Недостаточный уровень подготовки персонала к работе с современными системами; • Отсутствие единых стандартов учета и классификации активов между предприятиями; • Финансовые ограничения для малого и среднего бизнеса при внедрении комплексных решений; • Слабая интеграция между различными цифровыми платформами (бухгалтерия, логистика, техобслуживание и т.д.). Тем не менее, интерес к цифровому управлению активами со стороны азербайджанского бизнеса продолжает расти. Стимулом для этого становятся [5]: • Интеграция в международные цепочки поставок, требующие прозрачности учета; • Поддержка цифровых решений со стороны государства и международных доноров; • Примеры успешного применения цифровизации у конкурентов и партнеров. Таким образом, Азербайджан находится на этапе активного внедрения цифровых технологий в сферу управления активами, особенно в промышленности, логистике и торговле. 3. Влияние цифровизации на эффективность использования активов Цель любого предприятия — достичь максимальной отдачи от имеющихся ресурсов, включая активы. Цифровизация позволяет существенно повысить эффективность их использования благодаря автоматизации, аналитике и интеграции процессов. Цифровые системы учета позволяют точно отслеживать местоположение, состояние и загрузку активов. Благодаря этому[2]: • Сокращается время простоя оборудования, • Уменьшаются складские излишки, VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 7 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ • Рационализируются маршруты и логистика, • Появляется возможность сдачи избыточных активов в аренду или их перераспределения внутри компании. Пример: после внедрения цифровой системы складского учёта предприятие в Сумгайыте увеличило оборачиваемость товарных запасов на 18% и снизило операционные издержки на хранение на 12%. ERP-системы и BI-инструменты (Business Intelligence) обеспечивают доступ к аналитике в реальном времени. Это позволяет: • Выявлять неэффективные или недозагруженные активы, • Оперативно реагировать на отклонения от норм, • Строить прогнозы по износу, загрузке и необходимости обновления. Такой подход трансформирует принятие решений с интуитивного на основанное на данных (data-driven management). Благодаря IoT-сенсорам и цифровым двойникам возможно отслеживание состояния оборудования в режиме реального времени. Это позволяет[6]: • Своевременно выявлять потенциальные неисправности, • Предотвращать аварийные остановки, • Оптимизировать графики технического обслуживания, • Увеличить срок службы активов. По данным исследования PwC, компании, внедрившие предиктивное обслуживание, в среднем снижали затраты на ремонт на 20–30%, а количество внеплановых простоев сокращалось до 40%. Цифровизация облегчает планирование капитальных вложений. Руководство предприятия может видеть: • Какие активы приносят наибольшую отдачу, • Какие требуют модернизации или замены, • Какие направления обеспечивают рост показателей эффективности. Это позволяет более точно формировать инвестиционную стратегию и оценивать эффективность вложений. Интеграция цифровых платформ — от бухгалтерии до технического обслуживания — формирует единое информационное пространство. Это способствует [4]: • Исключению дублирования функций, • Повышению точности внутренних отчётов, • Оптимизации документооборота, • Снижению риска ошибок, связанных с человеческим фактором. Таким образом, цифровизация позволяет предприятиям перейти от реактивного управления активами к проактивному и стратегическому подходу. Повышение прозрачности, снижение издержек, рост оборачиваемости и продление жизненного цикла активов — всё это в совокупности приводит к устойчивому росту эффективности и конкурентоспособности предприятия. Декларации Рукопись не была представлена в другие журналы или на конференции. Благодарности 8 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Авторы хотели бы поблагодарить всех, кто принял участие в данном исследовании и поделился своими ценными идеями и опытом. Их сотрудничество и поддержка внесли значительный вклад в глубину и содержательность результатов исследования. Конфликт интересов Авторы не заявляли о наличии потенциальных конфликтов интересов. ЛИТЕРАТУРА 1. Алекперов А.М. Практика применения ERP-систем в управлении активами на предприятиях Азербайджана // Азербайджанский журнал прикладной экономики, 2023, №2, с. 55–63. 2. Гусейнов Ш.З. Современные аспекты цифровизации учета и контроля активов в Азербайджане // Экономика и управление: научно-практический журнал, Баку, 2022, №3(57), с. 45–51. 3. Джафаров Э.Т. Информационные технологии как основа модернизации активов предприятий // Инновации и инвестиции в Азербайджане, 2023, №5, с. 17–22. 4. Ибрагимова Н.В. Цифровизация промышленности в контексте устойчивого развития Азербайджана // Менеджмент и инновации, 2021, №4, с. 29–37. 5. Мамедов Р.Г. Развитие цифровой экономики и её влияние на эффективность использования производственных активов // Труды Азербайджанского государственного экономического университета (UNEC), 2022, №2, с. 33–41. 6. Саттаров А.Р., Гулиев Э.А. Цифровая трансформация управления активами в промышленности Азербайджана // Вестник Азербайджанского университета архитектуры и строительства, 2023, №1, с. 74–82. DIGITALIZATION OF ASSET MANAGEMENT AS A FACTOR OF ENTERPRISE EFFICIENCY IMPROVEMENT 1Eldar Gasumov, 2Rufat Badalov 1Associate Professor, Master 1Azerbaijan Technical University, Department of Economics and Statistics 2Azerbaijan State Oil and İndustry Universitet, Department of Management ABSTRACT The article examines the impact of digitalization on asset management processes in the context of the modern economy. It emphasizes that the transition to digital forms of accounting, analysis, and asset management contributes to increased transparency, efficiency, and profitability of their use. The tools of digitalization, including ERP systems, Internet of Things (IoT) technologies, digital twins, and automated accounting systems are analyzed. Special attention is given to the practice of implementing digital solutions in Azerbaijan, as well as to the comparison with international experience. The conclusion highlights the necessity of integrating digital tools into strategic asset management to improve the competitiveness of enterprises. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 15 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ In the post - war years, the discovery of huge oil and gas fields in the former USSR-the Volga region, the Urals, Siberia-reduced the demand for oil in the Republic and brought Azerbaijan out of the sphere of special attention. The promising oil and gas fields discovered in the Caspian Sea changed the production balance in favor of the sea, deepening the problems of the onshore oil and gas production industry. The rapidly increasing production at sea in the 1950s and 1960s overtook production onshore from 1964. In the 1950s, the discovery of oil fields in the city of Shirvan and Siyazan led to the Prevention of a certain period of decline in onshore production. In 1970, the Production Association “Khazardenizneft” was established, which carries out geological exploration, drilling and exploitation works in the sea water area. As a continuation of these works, in 1970-1980, 75 types and more than 400 types of heavy lifting crane vessels, pipehaulers, seismic and other types of vessels were delivered to Azerbaijan, and as a result, in 1975, the total production of oil and gas increased to 27,1 million tons in conventional fuel equivalent. In the 1980s, the number of floating drilling rigs brought to the Republic was increased to 11-ə, and a huge deep water jacket plant (now Baku deep water jacket plant named after Heydar Aliyev) was built in Baku. All these, in turn, include Azeri, Chirag, Gunashli, etc., which are rich in oil and gas in the deeper areas of the sea. it laid the foundation for the discovery of deposits such as [8]. Speaking about the history of the fuel industry of Azerbaijan, it is necessary to pay attention to the history of the development of the gas industry. Thousands of years ago, a gas outbreak was observed in the territory of Azerbaijan. The fact that one of the ancient settlements of fire worshipers is the territory of Azerbaijan has already been proved by historical facts and there is no doubt. In the Middle Ages, Indian merchants who came to Azerbaijan created a temple of fire worship in Surakhani, a burning area with natural gas, which later became a sacred place of pilgrimage for other fire worshipers. In the bibiheybat area in Absheron, at the end of XIX - beginning of XX centuries, there was a phenomenon of ignition and combustion due to the release of natural gas on the sea surface. In Absheron there is the famous “Yanar Dag” surface, which is constantly burning in the area of Mahammadli village. Although the importance of this fuel and energy source was not understood in previous periods, natural gas has been used in industry and household since the middle of XIX century. In 1859, natural gas was used as fuel to obtain steam at a small plant in Surakhani. The well drilled in Surakhani in 1902 created a gas fountain, and this well with a daily debit of 57 thousand m3 led to the creation of the first gas transportation system. In 1920-1921, due to the increase in production, 34 million m3 of gas was produced in Azerbaijan. In 1931, 90-95% of residential areas were already heated by gas in Baku. Due to the rapid development of the gas industry, in the 1950s and 60s, mainly industry, utilities, power plants of the Republic switched to the system of using this type of energy, which had an impact on the development of all other sectors of the economy. In 1969, a record amount of 12,9 billion m3 of gas was produced on land [17, s. 85, 19]. National oil strategy-a new stage of development It is only after the restoration of State independence in Azerbaijan that the oil and gas sector was distinguished as the most resistant to the requirements of the transition period. This was also due to the fact that for the first time in the entire history, the ownership of oil and gas resources to the people was ensured and real favorable conditions were created for the development of the oil and gas industry in the interests of the national state. At the same time, the new geopolitical situation was the basis for the active development of huge hydrocarbon deposits in the Caspian sector of 16 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Azerbaijan in the framework of international cooperation, discovered in the last decades of the XX century. Against the background of all these realities, the national oil strategy of the country was formed under the leadership of national leader Heydar Aliyev. In practical terms, the national oil strategy, which started from the “Contract of the century”, focused on a more advanced course with large-scale reforms carried out by the persistent activity of President Ilham Aliyev in the multiplicative effect, ensured the introduction of huge investment flows into the Republic by the conclusion of numerous international oil contracts, the construction of transnational oil and gas export Now more efficient use of these resources is one of the most important priorities of the overall national development strategy [3, 4, 14, 15]. President of the Republic of Azerbaijan Heydar Aliyev said in his “appeal to the people of Azerbaijan on the occasion of the New Century and the third millennium”: “the desire of the Azerbaijani people to own their natural resources in the struggle for freedom and independence was one of the main goals. Today we can say with pride that the Azerbaijani people have achieved the dream that they have carried in their hearts for many years and are the full owner of their natural resources, including oil, and freely determine how to use it. Consistently implementing the oil strategy of independent Azerbaijan, we have achieved great success. In the future, these successes will increase even more” [18]. 2/3 of the territory of Azerbaijan is rich in oil and gas fields. The largest number of oil and gas deposits is located on the Absheron peninsula, in the shelf zone of the Caspian Sea, in the Baku and Absheron archipelagos. In addition, south-eastern Shirvan, Central Aran, Gobustan, Jeyranchol, Ajinohur and Siyazan zones are rich in oil. Currently, there are 8 Oil-Gas and 2 promising regions in the country. 81 oil and gas fields have been discovered in the territory of Azerbaijan, of which 61 hydrocarbons are extracted. The country's currently approved, clarified oil reserves are 1,5 billion tons, the forecast is 2 billion tons. Gas reserves are 2,6 trillion m3, the forecast reserves are approximately equal to 3-4 trillion m3. With its gas reserves, Azerbaijan has been able to meet the needs of the region and its own for at least a century. Land accounts for 24% of discovered oil and 15% of natural gas. The assumed area of offshore hydrocarbon deposits is 21,4 thousand km2, and on land 43-45 thousand km2 [6, 14, 18]. Statistical sources indicate that 42 thousand wells have been drilled in Azerbaijan since the beginning of the oil industry. More than 70% of these wells were liquidated during this period, about 30 thousand. As a result of the grandiose measures taken after the “Contract of the century” was implemented, along with oil production, gas production in the Republic increased dynamically, from 2004 5,0 billion m3 in 2018 to 29,5 billion m3. At present, this production is mainly provided from 3 sources - associated gas extracted from ACG fields block, gas extracted from “Shah Deniz” field and fields independently operated by SOCAR. In 2020, 34,6 million tons of oil and 36,7 billion m3 of gas were extracted in Azerbaijan. It should be emphasized that in November 2017, 8th billion tons of oil were produced in Azerbaijan. At the beginning of 2018, 2,01 billion tons of oil and condensate were extracted from the fields operated in the Republic, including 1,03 billion tons from offshore fields [5, 11, 20]. In total, about 800 million tons of oil and more than 900 billion m3 of gas were produced from the country's fields during the years of independence. According to estimates, against the background of the end of the world oil era, the production of 3 billion tons of oil in Azerbaijan may fall in the 2060. 2 trillion m3 of gas is expected to be produced earlier - in 2055 [19]. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 17 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ It should be noted that at present Azerbaijan has become an important exporter of gas on an international scale from a natural gas importing country. Thus, natural gas produced in the Azerbaijani sector of the Caspian Sea is exported to Georgia, Turkey, Russia, Iran and Greece. Below is a table reflecting oil and gas production in Azerbaijan in 1991-2020: Table 2. Oil and gas production in Azerbaijan in 1991-2024 [8] Years Oil production (thousand tons) Gas production (million m3) Years Oil production (thousand tons) Gas production (million m3) 1991 11 742 8 621 2010 50 838 26 312 1995 9 161 6 644 2015 41 628 29 175 2000 14 017 5 642 2020 34 500 37 100 2005 22 214 5 732 2024 29 100 50 600 The leading function in the oil sector of Azerbaijan is performed by the state oil company of the Republic of Azerbaijan - SOCAR. As one of the largest oil companies in the world, SOCAR's potential as a Transnationalization company in Azerbaijan is constantly growing. As a vertically integrated holding government agency, SOCAR provides management of the entire oil industry in the Republic of Azerbaijan at the production and service stages, starting from exploration and exploration to production, processing, transportation, supply, sales and other technological processes, and ending with the delivery of the product to the final consumer. Its economic complex also includes a number of large organizations. “Azneft” production Union, “Azerikimya” production Union, “Azerigaz” production Union, Baku oil refinery named after Heydar Aliyev, Baku deep water jackets plant named after Heydar Aliyev, Baku Shipyard, Gas Processing Plant, carbamide plant, Methanol Plant, SOCAR Polymer Plant and many other large and small enterprises, including 37 joint ventures, 7 alliances. The company has a wider range of assets in Georgia and Turkey. Thus, the company controls about 25% of the retail market of Georgian petroleum products. Currently, there are more than a hundred filling stations under the” SOCAR " brand. SOCAR operates the Kulevi terminal on the Black Sea coast of Georgia. This terminal, which allows receiving, storing and loading 10 million tons of oil and oil products into tankers per year, currently plays an important role in transporting crude oil and oil products from Azerbaijan and Central Asia to the world market. “SOCAR Georgia Petroleum” LLC, operating in the country, implements large-scale social projects in the regions of compact residence of Azerbaijanis. Currently, 30 Regional Gas Distribution Companies of Georgia are managed by “SOCAR Georgia Gas” LLC [7, 8]. SOCAR's activities in Turkey are also significant. SOCAR is one of the largest foreign investors in Turkey. Through it, 15 billion US dollars have been invested in the Turkish economy, and it is planned to increase this figure to 20 billion US dollars. SOCAR also has large assets in this country, such as Petkim petrochemical complex, STAR oil refinery, wind power plant, SOCAR Container Terminal, the largest port in the Aegean Sea, gas distribution networks serving millions of consumers, and fiberoptic lines. This reality is still bearing fruit. After 23 years of the “Contract of the century” and its completion, in September 2017, a new agreement was signed on the joint development of” Azeri“, ”Chirag“ and ”Gunashli” - ACG deposits until the end of 2049. Over the next 32 years, the economic benefits brought by ACG to Azerbaijan will be maximized. Over the years, there is a potential to invest more than 40 billion US dollars in the field. Speaking at the signing ceremony, 18 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 President of the Republic of Azerbaijan Ilham Aliyev said: “the agreement is of great importance for our country. The development of these deposits is extended until 2050. This contract is signed on more favorable and better terms for Azerbaijan. After signing the contract, our country will be paid a bonus of $ 3,6 billion by foreign investors. SOCAR's share is raised from 11% to 25%. The level of profit oil to reach Azerbaijan will be 75% [18]. At the same time, the mega infrastructure project in the country, the Southern Gas Corridor with a length of 3500 kilometers and a cost of 40 billion US dollars, has become a reality with the construction of its four segments - “Shah Deniz-2”, the expansion of the South Caucasus Pipeline, the Trans Anatolian Pipeline - TANAP and the Trans-Adriatic Pipeline - TAP. Thus, Azerbaijani gas was delivered to Europe for the first time in history and became a strategic factor in its energy security [9, 12, 19]. One special point should be noted that Azerbaijan has a favorable infrastructure for the extraction of hydrocarbon resources from the sea water area. The largest fleet in the Caspian belongs to Azerbaijan. There are more than 200 ships here. At present, Azerbaijani oil is transported to world markets in three directions. The main export pipeline is Baku-Novorossiysk in the Russian direction, Baku-Supsa in the Georgian direction and finally Baku-Tbilisi-Ceyhan named after Heydar Aliyev, each of which has a throughput capacity of 6 million tons per year. Azerbaijan also has a diversified network of gas pipelines that will go outside the country. Azerbaijani gas is supplied to world markets in four directions. These pipelines mainly include the southern Caucasus Pipeline - SCP, which was built in modern times, and the previously existing main lines directed to the north, south and west directions. At the heart of all these socio-economic effects in the energy sector of Azerbaijan and contributing to the development of the country's economy is the successful oil strategy initiated by the great leader Heydar Aliyev with the “Contract of the century”, which is of great importance in the modern world energy security system. Over the past years, the application of the highest techniques and technologies in accordance with world standards in the “Contract of the century” and other contract areas has become very important in terms of modernization of the oil industry. For more than 20 years, Azerbaijan has been receiving profit from oil. If until 1999 the proceeds from the sale of oil were used to pay for investments, then from December of the same year the profit oil of Azerbaijan was exported to foreign markets. One particular point is related to the accumulation and use of oil revenues. Thus, Sofaz has been established a special purpose state body that ensures the collection, effective management and storage of revenues of the Republic of Azerbaijan for future generations in connection with the implementation of agreements on oil and gas resources. In particular, SOFAZ revenues include the main revenues from oil and gas agreements-state - owned profit oil, bonuses, acreage payments, transit tariff payments, lease payments, etc. form [8]. President of Azerbaijan Ilham Aliyev said: “Now Azerbaijan is one of the countries living at its own expense. There are no political, economic or other obstacles to the further development of our country. Our country will develop successfully from now on. The “Contract of the century” plays a major role in shaping this potential. We are a country that pursues an independent policy and does not depend on anyone. This is due to our economic capabilities. This opportunity was also created for us by the “Contract of the century”” [18]. At present, the prospective development of the oil and gas sector of the country is carried out on the basis of the priority targets of the “strategic road map for the development of the oil and gas industry (including chemical products) in the Republic of Azerbaijan”, “Azerbaijan 2030: national priorities for socio-economic development” and other important conceptual state documents. The VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 19 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ development of the country's oil and gas sector continues. Possession of national oil and gas resources ensured the establishment of an important fuel and industrial complex in the country. The requirements for all types of fuel, including thermal power plants, cars and household ones, are met at the expense of national resources. The level of gasification in the country exceeded 96 per cent. By this indicator, Azerbaijan is ahead of a number of European Union countries, the Commonwealth of Independent States - CIS states, as well as Russia, which is the world's first in gas reserves. The growing gas potential of Azerbaijan, along with its export, has conditioned the emergence of a chain of enterprises based on this raw material. This positive trend laid the foundation for the development of the gas processing and chemical industry and freed the country from a number of relevant imported products. “SOCAR carbamide”, which produces nitrogen fertilizers, “SOCAR Polymer”, which produces polypropylene and high-density polyethylene, and “SOCAR methanol”, which provides methanol production, are of particular importance in this series. As a continuation of these works, work has begun to design a new gas processing plant in the country, the annual processing capacity of which will be 10 billion m3 [8]. Reconstruction and modernization processes are successfully continued at the Heydar Aliyev Oil Refinery and “Azerikimya” Production Association in order to produce products at the level of high European standards in the country. After the implementation of the projects, such effects as increasing production volumes and export potential of Petroleum and chemical products, reducing operating costs, bringing gasoline and diesel fuel to Euro-5 standards, improving the safety and environmental conditions of enterprises will be achieved. Results The analysis and research once again gives confidence that the role and importance of hydrocarbon resources in the formation and development of the Azerbaijani economy has always been high. From this point of view, taking into account global challenges, the energy policy pursued in the country is constantly being improved and the national oil strategy is achieving new goals. The obvious reality is that Azerbaijan's oil and gas resources have played a key role in the creation of infrastructure and production that shape the national economy as a whole, just as it has been creating an appropriate infrastructure in its production zone for years. With urban-creative effects on oil and gas resources, the direct formation and development of all Baku and Absheron zones, as well as Siyazan, Shirvan, Neftchala, Salyan, Imishli and other districts and regional centers in the Republic has been stimulated, and the development of Mingachevir and other cities and settlements on a new strategic basis has been ensured. For many years, residential areas, highways, hospitals, sports complexes, stadiums, utility farms, industrial, transport, construction, energy and agrarian sectors, as well as fuel and energy, culture, trade, public catering, preschool, as well as other educational institutions and other life-saving facilities of Baku and a number of relevant cities and regions have functioned on the balance of oil and gas extractors. Over the past century, hundreds of factories and plants have been built at the expense of hydrocarbon resources, and a large base of social infrastructure has been formed at the expense of its revenues. This stimulation continues again. Currently, areas related to oil and gas resources give more than half of the country'S GDP. It should be emphasized that over the past 31 years since the “Contract of the century”, more than 100 billion US dollars have been invested in the oil and gas sector (up to 40% of investments in the country's economy). These investments played an important role in the development of the country's economy, creating new multiplier effects in the new era. On the other hand, according to 20 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 rough estimates, an increase in the price of oil alone on the world market by 1 US dollar brings an additional daily income of 350-400 thousand US dollars to the country's Treasury. Adding to this the dividends from exported gas resources is a huge national capital resource. All this is consistently directed to the diversification of the country's economy, especially the development of the non-oil sector. A number of development programs are now continuously funded by Sofaz. Thus, through it, large-scale investments, important infrastructure projects are implemented, significant socio-economic effects are achieved. As before, as a result of the continuous implementation of the national oil strategy, the process of transforming oil and gas resources into human capital continues. In modern times, this is becoming more widespread, it provides economic growth and has an impact on the growth of the well-being of every citizen by creating new social effects continuously. Declarations The manuscript has not been submitted to any other journal or conference. Acknowledgements The authors would like to thank everyone who participated in this study and shared their valuable ideas and experiences. Their cooperation and support have significantly contributed to the depth and richness of the research results. Conflict of Interest No potential conflicts of interest have been declared by the authors. REFERENCES 1. Ashurbeyli S.B. History of the city of Baku. Baku: Azernashr, 1998, 356 p. 2. Akhundov B.Y. Monopoly capitalism in the pre-revolutionary Baku oil industry. Baku: Science, 1959, 295 p. 3. Aliyev H.A. Our independence is eternal, I-XXI volumes Baku: Azerneshr. 1997-2008. 4. Aliyev T.N. An economist's view of Heydar Aliyev's genius. Baku: “Science and education” 2023, 428 p. 5. Hajizade E.M. Energy complex on the eve of new reforms, Baku: Science, 2000, 257 p. 6. Hajizade E.M., Bagirzade E.R. Rating of the economy of Azerbaijan in the world. Baku: Science, 2011, 128 p. 7. Hajizade E.M. World economy and Azerbaijan. Baku: “Letterpess” 2018, 912 p. 8. Hajizade E.M. The role and importance of oil and gas resources in the formation and development of the economy of Azerbaijan. Graduation dedicated to the 80th anniversary of Academician Ziyad Samadzade. Scientific and practical Journal of construction economics and management. Baku: № 1. 2022. pp. 28-38. 9. Ibragimov E.A. Strategic directions of sustainable development of economy in the Republic of Azerbaijan. Monograph. Baku: 2023, Publishing house “Cooperation”, 368 p. 10. Klaus Schwab. Fourth Industrial Revolution. Baku: publishing house” University of Economics", 2020, 200 p. 11. Qasimli V.A. Economic growth. Baku: Publishing House “AzPrint MMC”, 2021, 234 p. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 21 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ 12. P.Hasanova. Problems and prospects for the development of innovations in the national economy. Baku: “Zardabi Publishing” LLC, 2023, 400 p. 13. Rasulzadeh M.A. The Republic Of Azerbaijan. Baku: 1990, 113 p. 14. Gurbanov S. A Leader Transcending Time. Heydar Aliyev`s governance and succession philosophy. Baku, 2023, 424 p. 15. Aliev I. Caspian oil of Azerbaijan. Moscow: Izvestia, 2003, 798 p. 16. Aliyarov S.S. Oil monopolies in Azerbaijan during the First World War. Baku, 1974, 229 p. 17. Samadzade Z.A. “The stages of a long journey - The economy of Azerbaijan for half a century, its new realities and prospects.” Baku: NURLAR Publishing and Printing Center, 2004, 936 p. 18. www.president.az -official website of the president of the Republic of Azerbaijan. 19. www.hajizada.com - The site of prof. Elshan Hajizade. 20. www.azstat.org. - State Statistical Committee of The Republic of Azerbaijan. MİLLİ İQTİSADİYYATININ İNKİŞAFINDA KARBOHİDROGEN RESURSLARININ TƏSİR EFFEKTLƏRİ Elşən Hacızadə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, “Enerji iqtisadiyyatı Mərkəzi”nin rəhbəri İqtisad elmləri doktoru, professor. XÜLASƏ Milli iqtisadiyyatın inkişafında karbohidrogen resurslarının təsir effektləri daim yüksək olmuşdur. Ənənəvi bol neft-qaz ehtiyatlarına malik Azərbaycan iqtisadiyyatında dinamizmin təmin edilməsində bu resuslardan həmişə səmərəliliklə istifadə etmiş və onlar büdcə daxil olmalarının əhəmiyyətli hissəni təşkil etmişdir. Bu baxımdan da məqalədə milli iqtisadiyyatının inkişafında karbohidrogen resurslarının rolu, əhəmiyyəti və təsir effektləri tədqiqat predmetinə çevrilmişdir. Aparılan təhlillərlə bir daha əsaslandırılmışdır ki, əvvəllər olduğu kimi yaxın və orta perspektivdə də respublikanın neft-qaz sərvətləri onun iqtisadi və sosial həyatında mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək və o öz investisiyalaşdırıcı rolunu uzun müddət qoruyub saxlayacaqdır. Açar sözlər: Azərbaycan iqtisadiyyatı, təsir effektləri, karbohidrogen resursları, neft strategiyası, iqtisadi inkişaf. JEL: P28; Q43, Q48; UOT: 622.276:330.34 (479.24) ВЛИЯНИЕ УГЛЕВОДОРОДНЫХ РЕСУРСОВ НА РАЗВИТИЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКИ Эльшан Гаджизаде Азербайджанский Государственный Экономический Университет, Руководитель “Центра экономики энергетики”, Д.э.н., проф. РЕЗЮМЕ 22 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Влияние углеводородных ресурсов на развитие национальной экономики всегда было высоким. Экономика Азербайджана, традиционно обладающая богатыми запасами нефти и газа, всегда эффективно использовала эти ресурсы для обеспечения своего динамизма, и они составляли значительную часть доходов бюджета. В этой связи роль, значение и влияние углеводородных ресурсов на развитие национальной экономики стали предметом исследования в статье. Проведенными анализами еще раз обосновано, что, как и прежде, в ближайшей и среднесрочной перспективе нефтегазовые богатства республики будут иметь важное значение в ее экономической и социальной жизни и надолго сохранят свою инвестиционную роль. Ключевые слова: Экономика Азербайджана, эффекты воздействия, углеводородные ресурсы, нефтяная стратегия, экономическое развитие. JEL: P28; Q43, Q48; УДК: 622.276:330.34 (479.24) VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 23 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ DAVAMLI MATERİAL İSTEHSALI VƏ DAİRƏVİ İQTİSADİYYATIN TƏHLİLİ Röya Əmirova Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, doktorant, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Akademiyası, elmi katib Email: researcher.am[email protected]m, ORCID ID: 0009-0002-7690-5482 XÜLASƏ Dairəvi iqtisadiyyat ilk növbədə tullantıların və çirklənmənin azaldılması, məhsul və materialların təkrar istifadəsi və təbiətin yenilənməsi ilə məşğul olur. Bu, həm artan ekoloji böhranları həll etmək, həm də qlobal rifahı genişləndirmək üçün təklif olunan alternativ istehsal, istehlak və utilizasiya modelidir. O, resursların qorunması və ətraf mühitin lazımsız istismarının azaldılması üçün güclü vasitə hesab olunur. Davamlı istehlak və istehsal təcrübələrinin qəbulu səmərəli və effektiv məhsula zəmanət verilə bilər. Bu tədqiqat davamlı material istehsalının dairəvi iqtisadiyyat modeli çərçivəsində rolunu geniş şəkildə araşdırır. Tədqiqatın əsas məqsədi təbii resursların qorunması, istehsal proseslərində səmərəliliyin artırılması və tullantıların minimuma endirilməsi kimi kritik sahələri qiymətləndirməkdir. Məqalədə beynəlxalq elmi ədəbiyyata əsaslanan konseptual yanaşmalar təqdim edilmiş, mövcud modellərin iqtisadi və ekoloji təsiri təhlil olunmuşdur. Süni intellekt, avtomatlaşdırma və rəqəmsal çevrilmənin material istehsalına təsiri araşdırılmış və bu sahədə aparılan innovativ yeniliklər vurğulanmışdır. Əldə olunan nəticələr göstərir ki, dairəvi iqtisadiyyatın tətbiqi istehsal xərclərini azalda, karbon emissiyalarını minimuma endirə və yeni iqtisadi fürsətlər yarada bilər. Maliyyə üstünlükləri və bazar trendləri dəyərləndirilmiş, dövlət siyasətinin dairəvi iqtisadiyyat modellərinin inkişafına təsiri araşdırılmışdır. Bu tədqiqat material seçimi və istehsal strategiyalarının optimallaşdırılması üçün praktik tövsiyələr təqdim etməklə, sənaye və akademik mühit üçün vacib çıxarışlar ortaya qoyur. Açar sözlər: davamlı materiallar, dairəvi iqtisadiyyat, istehsal, təhlil, texnoloji yeniliklər, ekoloji dayanıqlılıq. JEL: B21, B22, D51; UOT: 330.14:338.2 Giriş Davamlı inkişaf və dairəvi iqtisadiyyat son illərdə qlobal iqtisadi siyasətin və sənaye strategiyalarının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Artan sənaye fəaliyyəti və istehlak səviyyəsi, təbii resursların sürətlə tükənməsinə və ekoloji problemlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu vəziyyət istehsal və istehlak modellərinin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edir. 23-29 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi: 19.08.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 23.09.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-03 Rəyçi: i.e.d., prof. Məhəbbət Məmmədov 24 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Davamlı material istehsalı və dairəvi iqtisadiyyat yanaşması bu problemlərin həllində mühüm rol oynayır və qlobal bazarda yeni iqtisadi modellərin formalaşmasına töhfə verir. Dairəvi iqtisadiyyat, ənənəvi "al, istehsal et və at" modelindən fərqli olaraq, məhsulların və materialların dəyərini mümkün qədər uzun müddət saxlayaraq, tullantıları minimuma endirməyə çalışır. Bu konsepsiya istehsal proseslərinin optimallaşdırılmasını, təkrar emal imkanlarının artırılmasını və ekoloji təsirlərin azaldılmasını əhatə edir. Son illərdə inkişaf etmiş ölkələrdə dairəvi iqtisadiyyat modeli daha geniş şəkildə qəbul edilməyə başlanmışdır və bu yanaşmanın qlobal iqtisadi strategiyalara inteqrasiyası sürətlənir. Bu məqalənin əsas məqsədi davamlı material istehsalının dairəvi iqtisadiyyat çərçivəsində nəzəri əsaslarını araşdırmaq və bu sahədəki müasir elmi yanaşmaları icmal etməkdir. Tədqiqat, ədəbiyyat icmalı və mövcud konsepsiyaların təhlilinə əsaslanaraq, davamlı materialların iqtisadi və ekoloji təsirlərini, tətbiq imkanlarını və mövcud çətinlikləri dəyərləndirir. Məqalədə davamlı materialların əsas növləri, istehsal prosesi və onların iqtisadi üstünlükləri araşdırılır. Bioplastiklər, təkrar emal olunmuş metallar, kompozit materiallar və təbii lifli materiallar kimi mühüm komponentlər təqdim edilir və bu materialların dairəvi iqtisadiyyat çərçivəsində oynadığı rol təhlil edilir. Eyni zamanda, keyfiyyət və kəmiyyət tədqiqat metodlarından istifadə etməklə dairəvi iqtisadiyyat modelləri və bu modellərdə material istehsalının rolu müzakirə olunur. Ədəbiyyat icmalı vasitəsilə beynəlxalq araşdırmalar və akademik mənbələr təhlil edilir. Empirik məlumatlar və statistik göstəricilər qlobal sənaye sektorundakı dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Müqayisəli analitik yanaşma isə fərqli dairəvi iqtisadiyyat modellərinin effektivliyini müəyyən etməyə imkan yaradır.Yaxın dövriyyəli sistemlər, açıq dövriyyəli modellər və performans əsaslı yanaşmalar istehsalın ekoloji və iqtisadi səmərəliliyini artırmaq üçün nəzərdən keçirilir. Tədqiqat beynəlxalq elmi jurnallar, siyasət sənədləri və sənaye hesabatlarına əsaslanır. Ellen MacArthur Foundation, Dünya Bankı, BMT-nin Ekoloji Proqramı və Avropa Komissiyasının hesabatları bu tədqiqatın əsas informasiya mənbələri arasındadır. Ümumilikdə, məqalə davamlı material istehsalının dairəvi iqtisadiyyatla inteqrasiyasını və bu konsepsiyanın müasir sənaye sistemlərində tətbiqini araşdıraraq, gələcəkdə material seçimi və istehsal strategiyalarının təkmilləşdirilməsinə dair tövsiyələrin formalaşdırılmasına imkan yaradır. Beynəlxalq ədəbiyyat icmalı Davamlı materiallar və dairəvi iqtisadiyyat sahəsində aparılan beynəlxalq tədqiqatlar bu sahənin kompleks və çoxşaxəli xarakterini vurğulayır. Geissdoerfer və həmkarları dairəvi iqtisadiyyatın əsasını təşkil edən prinsipləri - təkrar istifadə, təmir, təkmilləşdirmə və təkrar emal - geniş şəkildə izah etmişdir (Geissdoerfer 2017). Onların araşdırması bu prinsiplərin davamlı inkişaf hədəflərinə necə töhfə verdiyini göstərir. Kirchherr isə dairəvi iqtisadiyyatın real sektorda tətbiqində institusional və davranışa əsaslanan maneələri təhlil etmiş və bu sahədə siyasət yönümlü tövsiyələr irəli sürmüşdür. Kirchherr və həmkarlarının analizinə görə, dairəvi iqtisadiyyat modellərinin tətbiqi nəticəsində məhsulun istehsal dövrü 25%-ə qədər uzadıla bilər, bu da resurs istifadəsinin daha səmərəli olmasına şərait yaradır (Kirchherr et al., 2018). Lieder və Rashid tərəfindən aparılan araşdırma, sənaye istehsal sistemlərinin daha çevik və dayanıqlı olmasına dair modelləri təqdim edir (Lieder, M., & Rashid, A. 2016). Ellen MacArthur Foundation-ın hesabatları isə dairəvi iqtisadiyyatın biznes modellərinə və istehsal strategiyalarına necə təsir etdiyini izah edən praktiki yanaşmalar təqdim edir. Araşdırmalara əsasən, 2000-2019-cu illər VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 31 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Bir proton və bir elektrondan ibarət olan hidrogen qeyri-sabit quruluşa malik olduğu üçün Yer kürəsində sərbəst formada tapılmır, lakin müxtəlif birləşmələrdə olur. Məsələn, su molekulu iki hidrogen və bir oksigen atomundan ibarətdir. Karbohidrogenlər kimi tanınan kömür, neft və qazdan əldə edilən üzvi birləşmələrdə də müxtəlif sayda hidrogen atomları var. “Suyun (hidro) yaradıcısı (geni)” mənasını verən hidrogen elementi 1766-cı ildə Henri Kavendiş tərəfindən kəşf edilmişdir. Hidrogen su, biokütlə, nüvə və karbohidrogen kimi mənbələrdən istehsal edilərək enerji daşıyıcısı kimi saxlanıla bilər və beləliklə də, elektrik və istilik istehsalı üçün yanacaq hüceyrələrində istifadə oluna bilər [6]. Artan enerji və yanacağa ehtiyacı ödəmək üçün aparılan müxtəlif araşdırmalar arasında gələcəkdə dünyanın enerji ehtiyacını ödəmək potensialı ən yüksək olan yanacaq hidrogendir. Çünki hidrogenlə işləyən yanacaq hüceyrələrində daxili yanma mühərriklərindən fərqli olaraq karbon, azot və ya kükürd oksidləri təbiətə buraxılmır. Bir yanacaq hüceyrəsində istehlak edildikdə, hidrogen yalnız su, elektrik və istilik istehsal edən təmiz yanacaq kimi önə çıxır. Bu vəziyyət hidrogeni gələcəyin yanacağı kimi vurğulayır [4]. Hidrogen və yanacaq elementləri demək olar ki, bütün sektorlarda, xüsusilə nəqliyyat, sənaye və mənzil-tikinti sahələrində geniş istifadə potensialı ilə enerji istehsalı sahəsində mühüm rol oynayır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatlarına görə, 1975-ci ildən bəri üç dəfə artan qlobal hidrogen tələbi 2023-cü ildə 97 milyon tona çatıb. Hidrogenə tələbatın 2030-cu ildə 130 milyon tona, 2050-ci ilə qədər isə 500-680 milyon tona yüksələcəyi gözlənilir. Hidrogen istehsalı bazarı 130 milyard dollar dəyərində hesablanıb. 2030-cu ilə qədər hər il 9,2 faiz artacaq [10]. Hidrogen bir çox xüsusiyyətlərə malik kimyəvi elementdir. Yer üzündə təmiz formada nadir hallarda rast gəlindiyi üçün onu digər elementlərlə əmələ gətirdiyi birləşmələrdən təmizləyərək əldə etmək lazımdır. Ancaq bu, çox enerji tələb edən bir prosesdir. Hazırda hidrogenin əhəmiyyətli bir hissəsi buxar metan reforminqi (SMR) prosesi vasitəsilə metandan istehsal olunur. Hidrogen müxtəlif məhsullara emal edilə bilər. Bunlara hidrogen əsaslı enerji mənbələri və metanol, ammonyak, sintetik metan və sintetik yanacaq kimi əsas kimyəvi maddələr (məsələn, elektron yanacaqlar) daxildir [6]. Hidrogen istehsal üsulları əksər mənbələrdə "hidrogen göy qurşağı" adlanan rəng şkalası ilə təsnif edilir. Buna müvafiq qəhvəyi, qara, boz, mavi, firuzeyi, çəhrayı və yaşıl hidrogen fərqləndirilir. Sadalanan hər bir hidrogen fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Ancaq yaşıl hidrogenin istehsalı və istifadəsi demək olar ki, karbonsuzdur. Bu ekoloji cəhətdən təmiz xüsusiyyət yaşıl hidrogeni xüsusilə, boz və mavi hidrogendən fərqləndirir və ona üstünlük verir. Yaşıl hidrogen təkcə karbon emissiyalarını azaltmaq potensialına malik deyil, həm də enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi artım və texnoloji innovasiyalar baxımından əhəmiyyətli imkanlar təqdim edir. Bir çox ölkələr, xüsusilə də, Avropa Birliyi, yaşıl hidrogenin istehsalı, daşınması və istifadəsi üçün strategiyalar hazırlayaraq bu sahədə qabaqcıl mövqe əldə etməyi hədəfləyir. Bu kontekstdə, məqalədə yaşıl hidrogenin texniki infrastrukturu, üstünlükləri və məhdudiyyətləri qiymətləndirilmiş və Azərbaycanın enerji transformasiyasında yaşıl hidrogenə baxış təhlil edilmişdir. Bundan əlavə, yaşıl hidrogenin potensialı və Azərbaycanın gələcək enerji vizyonuna müvafiq olaraq bu potensialın reallaşdırılması strategiyaları müzakirə olunmuşdur. Yaşıl hidrogen nədir? Bərpa olunan enerjidən istifadə edərək elektrolizatorlar vasitəsilə əldə edilən hidrogen yaşıl hidrogen adlanır. Yaşıl hidrogen istehsalının ən çox istifadə edilən üsulu su elektrolizidir. Düz cərəyandan istifadə edərək suyun hidrogen və oksigenə ayrılması prosesi elektroliz adlanır. İlk 32 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 sənaye su elektrolizatoru 1888-ci ildə yaradılmışdır [5]. O, hidrogen istehsalı üçün ən sadə üsul kimi tanınır. Prinsipcə, elektroliz hüceyrəsi iki elektroddan, ümumiyyətlə düz metal və ya karbon plitələrindən və onların daldırıldığı elektrolit adlanan keçirici mayedən ibarətdir. Bu elektrodlara birbaşa cərəyan mənbəyi qoşulduqda, cərəyan keçirici mayedəki müsbət elektroddan mənfi elektroda axır. Nəticədə elektrolitdəki su katoddan hidrogenə və anoddan oksigenə ayrılır (Bax: Şək.1). Şəkil 1. Elektroliz yolu ilə yaşıl hidrogen istehsalı [7]. Elektroliz vasitəsilə yaşıl hidrogenin istehsalı xalis sıfır hədəfinə uyğun bir üsuldur və sektordaxili sinergiyalardan istifadə etməyə imkan verir. Bahalı olduğuna görə bu gün hidrogenin yalnız mində biri elektroliz yolu ilə istehsal olunur. Bununla belə, dəyişən bərpa olunan enerji xərclərinin azalması və texnoloji inkişafın sürətlənməsi yaşıl hidrogen istehsalının maya dəyərini tədricən azaldır. Yaşıl hidrogenin müxtəlif tətbiqləri onu xalis sıfıra keçiddə mühüm sütuna çevirir. Hidrogen, neft, kimya və polad kimi karbonsuzlaşdırması çətin olan sektorların karbondan təmizlənməsinə kömək etmək üçün böyük potensiala malikdir. Yaşıl hidrogen adi neft emalı zavodlarında yanacağın təmizlənməsində (hidrogenləşmə) və ya bir çox müxtəlif sənaye sahələrində (enerjidən kimyəvi maddələrə, enerjidən plastikə qədər) əsas kimyəvi maddə kimi istifadə edilə bilər (Bax:Şək.2). Bundan əlavə, yığılmış hidrogen lazım olduqda yanacaq hüceyrələri vasitəsilə yenidən elektrik enerjisinə (enerjidən enerjiyə) çevrilə bilər. Qlobal hidrogen istehsalının 90 faizi sənayedə, qalan hissəsi isə nəqliyyatda və binalarda istifadə olunur. Hidrogenin istifadəsinin başqa bir sahəsi sənayedə elektrik enerjisi istehsalıdır. Walmart, Whole Foods, Coca-Cola və FedEx kimi bir çox şirkət öz obyektlərində ehtiyac duyduqları elektrik enerjisinin bir hissəsini hidrogen yanacaq elementlərindən alır [7]. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 33 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Şəkil 2.Yaşıl hidrogenin istifadə sahələri [7]. IEA-ya görə, yaşıl hidrogenin istehsal üsulu olan elektroliz, qalıq yanacaqlardan istifadə edərək hidrogen istehsal edildikdə hər il istehsal olunan CO2-nin demək olar ki, hamısını aradan qaldıra bilər. Agentliyin “2021-2050-ci illər üçün Xalis Sıfır Emissiya Ssenarisi”nə əsasən, hidrogen və hidrogen əsaslı yanacaqların əsrin ortalarına qədər 60 giqaton CO2 emissiyasının qarşısını ala biləcəyinə diqqət çəkilir [8]. Bundan başqa, IRENA-nın World Energy Transition Outlook 2024 hesabatında proqnozlaşdırılan 1,5°C ssenarisi göstərir ki, hidrogen 2050-ci ilə qədər ümumi qlobal yekun enerji istehlakında daha əhəmiyyətli rol oynayacaq və 14 faiz təşkil edəcək [11]. Yaşıl hidrogenin üstünlükləri və məhdudiyyətləri Yaşıl hidrogen, qlobal iqtisadiyyatların 2050-ci ilə qədər karbon neytrallığına nail olmaq və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmalı olduğu enerji keçidində əsas oyunçulardan biridir. Bununla belə, hər yeni inkişaf edən texnologiya və sıçrayış kimi, yaşıl hidrogenin də öz üstünlükləri və məhdudiyyətləri var. Yaşıl hidrogenin üstünlükləri Atmosferdəki istixana qazlarını azaltmaq, qlobal temperaturu aşağı salmaq və ətraf mühitin keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq potensialını nəzərə alsaq, yaşıl hidrogenin gətirəcəyi imkanlar əhəmiyyətsiz deyil. Yaşıl hidrogen təmiz, yüz faiz davamlı və bərpa olunan enerjidir. Yüksək həcmli qaz olmasına baxmayaraq, hidrogen yüngül, karbonsuz və enerji sıxdır. Havada yandıqda karbohidrogenlərlə əlaqəli karbonmonoksit və ya sulfatlar əmələ gətirmir. Nə qədər bahalı olsa da, yanacaq hüceyrələrində istifadə edildikdə, yanmadan elektrik enerjisi istehsal edir və onun yeganə əlavə məhsulu sudur. Hidrogen elektrolizdən istifadə edərək elektrik şəbəkələrində tələb və təklifi tarazlaya bilər və sıxıldıqdan sonra saxlama qabiliyyətinə görə mövsümi düzəlişlərə daha yaxşı cavab verə bilər. O, həmçinin sıxılmış və xüsusi çənlərdə uzun müddət saxlanıla bilər. Çox yüngül element olduğundan, litium batareyalardan istifadə etmək daha asandır və nəticədə onu portativ edir. Onun ən mühüm üstünlüklərindən biri çoxtərəfli olmasıdır. Elektrik və ya sintetik qaza çevrilə bilər, kommersiya, sənaye və ya mobillik məqsədləri üçün istifadə edilə bilər. Yaşıl hidrogenin əlavə faydalarına dəyişən bərpa olunan enerjinin artan tətbiqini dəstəkləmək 34 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 üçün əlavə sistem çevikliyi və saxlama potensialı, enerji təhlükəsizliyinə töhfə, havanın çirklənməsinin azaldılması, iqtisadi artım, iş yerlərinin yaradılması və sənaye rəqabət qabiliyyəti kimi digər sosial-iqtisadi töhfələr daxildir. Yaşıl Hidrogenin məhdudiyyətləri Yüksək xərclər: Xərc yaşıl hidrogenin tam potensialını reallaşdırmaq üçün aradan qaldırmalı olduğu bir sıra maneələrin başında gəlir. Yaşıl hidrogenin istehsalının dəyəri hazırda boz hidrogendən iki-üç dəfə bahadır [5]. Elektroliz yolu ilə yaşıl hidrogenin istehsalının açarı olan bərpa olunan mənbələrdən enerjinin yüksək qiyməti yaşıl hidrogeni baha edir [11]. Məhdud Bacarıqlı İşçi Qüvvəsi: Yaşıl hidrogenin artması saysız-hesabsız yeni iş imkanları yaratsa da, işçi qüvvəsi hələ hidrogen iqtisadiyyatını dəstəkləmək üçün lazım olan təlim və bacarıqlara malik deyil. Sənaye inkişaf etdikcə, ixtisaslaşmış işçilərin çatışmazlığı sənayenin tərəqqisinə mane ola bilər. Həddindən artıq enerji istehlakı: Ümumiyyətlə hidrogen və xüsusilə yaşıl hidrogen istehsalı digər yanacaqlardan daha çox enerji tələb edir. Bu, yüksək enerji istehlakını yaşıl hidrogenin çatışmazlıqlarından birinə çevirir. Bundan əlavə, yaşıl hidrogen tədarük zəncirinin hər nöqtəsində əhəmiyyətli miqdarda enerji itirir. Elektroliz prosesi zamanı hidrogen istehsal etmək üçün istifadə olunan enerjinin təxminən 30-35 faizi itirilir. Hidrogeni mayeləşdirmək və ya ammonyak kimi digər daşıyıcılara çevirmək 13-25 faiz enerji itkisi ilə nəticələnir və hidrogenin nəqli adətən hidrogenin özünün enerjisinin 10-12 faizinə bərabər olan əlavə enerji girişləri tələb edir [14]. Logistik Çətinliklər: Yaşıl hidrogenin saxlanması və daşınması bahadır. Əlverişli qiymətə yaşıl hidrogen günəşli yerlərdə (Avstraliya, Portuqaliya, İspaniya və ya Tunis kimi) istehsal olunsa da, satınalma sənayesi çox vaxt ucqar ərazilərdə olur. Bu, əlaqədar istehsal müddətləri və xərcləri olan xüsusi boru kəmərlərinə ehtiyac yaradır. Hidrogenin aşağı həcmli enerji sıxlığı onun daşınmasını baha edir. Digər təmiz enerji mənbələri kimi, şəbəkəyə qoşulmuş nəqliyyat infrastrukturunun (boru kəmərləri də daxil olmaqla) və yetkin təchizat zənciri şəbəkəsinin olmaması yaşıl hidrogen üçün aradan qaldırılmalı olan maneələrdəndir. IRENA-nın məlumatına görə, məhdud infrastruktur problemin əsas sahələrindən biridir. Qlobal miqyasda cəmi 4500 km uzunluğunda hidrogen boru kəmərlərinin olduğunu bildirən IRENA qeyd edir ki, boru kəmərlərindən tutmuş konversiya və mayeləşdirmə qurğularına və anbara qədər nəqliyyat infrastrukturuna əlavə investisiya tələb olunur [10]. Təhlükəsizlik: Hidrogen yüksək uçucu və tez alışan qazdır, sızma və partlayışların qarşısını almaq üçün geniş təhlükəsizlik tədbirləri tələb olunur. Ətraf Mühit Problemləri: Yaşıl hidrogenin tənqidlərindən biri təmiz suyun həddindən artıq istehlakına səbəb olacağıdır. Londonda yerləşən “Carbon Tracker” maliyyə araşdırma mərkəzinin “Enerji keçidində təmiz hidrogenin yeri” adlı hesabatda qeyd olunur ki, həddindən artıq şirin su istehlakı və nəticədə enerji itkisi problemi həll edilmədikcə yaşıl hidrogen davamlı hesab edilə bilməz. Həqiqətən də, əgər yaşıl hidrogen istehsalı 2050-ci ilə qədər əhəmiyyətli iqtisadi rol oynayacaqsa, şirin suya tələbatın cari qlobal illik istehlakın dörddə birini keçəcəyi proqnozlaşdırılır ki, bu da bəzi regionları su qıtlığı riski qarşısında qoyur. Maneələrin aradan qaldırılması və yaşıl hidrogeni əsas enerji daşıyıcısına çevirmək, texnologiyaya hazırlıq, bazara giriş və bazarın böyüməsi mərhələlərinin hər birində inteqrasiya olunmuş siyasət yanaşmasını tələb edir. Bu siyasət yanaşması dörd əsas elementə əsaslanır: milli hidrogen strategiyalarının yaradılması, siyasət prioritetlərinin müəyyən edilməsi, idarəetmə sisteminin yaradılması, siyasətlərin həyata keçirilməsi və yaşıl hidrogenin mənşəyinə zəmanət verən sistemin yaradılması. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 35 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Azərbaycanın yaşıl hidrogen strategiyası Ölkəmizin alternativ enerji potensialı dünyada yüksək qiymətləndirilir. Hazırda əsas prioritet Azərbaycanın yaşıl artıma nail olması, işğaldan azad edilmiş torpaqların yaşıl enerji zonalarına çevrilməsidir. Bununla belə, son zamanlarda ölkəmizin əsas iqtisadi inkişaf strategiyasında hidrogenin istehsalı, istifadəsi və ixrac imkanlarının araşdırılması da nəzərə çarpır. Azərbaycanda hidrogen istehsalı ilə bağlı tədqiqatların aparılması və təkliflərin hazırlanması məqsədilə Energetika Nazirliyinin həmsədrliyi ilə müvafiq qurumların nümayəndələrindən ibarət İşçi Qrup yaradılıb. Trans Adriatik Boru Kəməri (TAP) konsorsiumu və Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) hidrogenin Avropa bazarına nəqli üzrə tədqiqatlar aparır. Eyni zamanda, BP və KBR Masdar və Equinor kimi beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıqda perspektivli hidrogen istehsalı texnologiyaları üzrə danışıqlar gedir. Xüsusilə, təbii qaz və hidrogen qarışığının TAP kəməri ilə nəqli üçün tələb olunan avadanlığın layihə tələbləri araşdırılır. Burada müzakirə olunan mövzu dəniz külək turbinlərinin təmin etdiyi elektrik enerjisindən istifadə etməklə dəniz suyunun elektrolizi yolu ilə yaşıl hidrogenin alınması, həmçinin dənizdən çıxarılan təbii qazdan mavi hidrogenin alınmasıdır. Bununla belə, qaz-hidrogen qarışığının daşınması bir sıra əməliyyat və kommersiya amillərindən asılı olan kifayət qədər mürəkkəb texnoloji prosesdir. Buna görə də SOCAR alternativ variant kimi Avropadakı satış mənbələrindən hidrogen layihələrinə birbaşa investisiya qoymağı nəzərdən keçirir [13]. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (AYİB) tərəfindən aparılan araşdırmalar Azərbaycanda ekoloji cəhətdən təmiz hidrogen istehsalının mümkün olduğunu təsdiqləyib. Həmçinin adıçəkilən bankın dəstəyi ilə Hollandiyanın məşhur “Advision” şirkəti Azərbaycanın hidrogen potensialının təhlilini başa çatdırıb. Qurumun hesabatında ölkəmizin bu sahədə potensial imkanları ilə bağlı müsbət məqamlar yer alıb. Ölkəmiz hazırda Aİ ilə birlikdə yaşıl enerji dəhlizini inkişaf etdirir. Bu təşəbbüsün məqsədi Azərbaycanda istehsal olunan bərpa olunan enerjinin Avropaya nəqlidir. Respublikamızı Qazaxıstan və Özbəkistanla birləşdirərək yaşıl enerji dəhlizi yaratmaq məqsədi daşıyan daha bir layihəmiz də həyata keçirilir. Bu layihədə ekoloji cəhətdən təmiz hidrogenin mühüm rol oynayacağı gözlənilir [2]. Prezident İlham Əliyev X Qlobal Bakı Forumunda yaşıl hidrogenlə bağlı danışarkən bildirib ki, Azərbaycan yaşıl hidrogen ixrac etməyi planlaşdırır: "Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası (IFC) Xəzər dənizində külək enerjisi potensialımızın yekun qiymətləndirilməsini başa çatdırıb və müəyyən edib ki, 157 gigavatdır. Buna daha 40 gigavat quruda potensial əlavə etmək olar". Qeyd edək ki, Azərbaycanın Masdar, ACWA Power, BP, Fortescue və digər beynəlxalq enerji şirkətləri ilə Xəzər dənizində 157 giqavatlıq külək enerjisi potensialına əsaslanaraq 28 giqavatdan artıq yaşıl enerji layihələri üzrə əməkdaşlıq sənədlərində yaşıl hidrogenin hasilatı nəzərdə tutulub. Hazırda hidrogen istehsalı və ixracına yönəlmiş “Xəzər dənizi-Qara dəniz-Avropa” və “Mərkəzi Asiya-Azərbaycan-Avropa” yaşıl enerji dəhlizləri çərçivəsində beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq həyata keçirilir. Yaşıl hidrogen hər kəs üçün əlçatan, təhlükəsiz və davamlı olmaqla ekoloji təhlükəsizliyi təmin edir [2]. “Yaşıl” hidrogenin istehsalı üçün optimal halda LCOH (Levelized cost of hydrogen) göstəricisi 2,92 €/kq olaraq qiymətləndirilir. Bu optimal variantda ən ucuz bərpa olunan enerji kombinasiyası üçün Xəzər dənizində Azərbaycanın şərq hissəsinin külək enerjisindən və Naxçıvan bölgəsində daha ucuz başa gələn günəş enerjisindən istifadə nəzərdə tutulur [3]. COP29 konfransı çərçivəsində Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyi (IRENA) və Hidrogen Şurasının birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən “Təmiz hidrogen iqtisadiyyatının təmin edilməsi və yeni 36 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 təchizat zəncirlərinin inkişafı” adlı tədbirdə Azərbaycanın Hidrogen üzrə Milli Strateji Baxış Sənədinin təqdimatı Azərbaycanın hidrogen istehsalı strategiyası üçün mühüm addımlardan biri olub. Hidrogen üzrə Milli Strateji Baxış Sənədi COP29 Sədrliyi tərəfindən elan edilən Hidrogen Bəyannaməsi və ölkəmizin həyata keçirdiyi yaşıl enerji dəhlizləri konsepsiyası ilə uyğun gəlir və ölkəmizin hidrogen istifadəsi ilə bağlı gələcək planlarını əks etdirir. Yaşıl hidrogen istehsalı üçün balanslaşdırılmış və sürətləndirilmiş ssenarilərə görə, 2050-ci ilə qədər müvafiq olaraq 9 GW və 18 GW bərpa olunan enerji investisiya gücünə ehtiyac var. 2060cı il üçün iddialı ssenaridə hədəf 30 GVt bərpa olunan enerji potensialının yaradılmasıdır. Bu məqsədlə bərpa olunan enerji mənbələrinin quraşdırma gücü ilə bağlı tədqiqatlar aparılır. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün dənizdə külək enerjisindən, quruda isə külək və günəş enerjisinin hibridindən istifadə etmək mümkündür. Azərbaycanda dəniz külək enerjisinin iqtisadi potensialı 38 GVt-a qədər qiymətləndirilir ki, bu da Strateji Baxış sənədinə tam uyğundur. Sözügedən Strateji Sənədin hazırlanması üzrə Energetika Nazirliyinin sədrliyi ilə maraqlı tərəflərin, o cümlədən Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, SOCAR, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi, Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi və digər aidiyyəti qurumların daxil olduğu İşçi Qrup işləyir [1]. Bu sənəd gələcək illərdə enerji keçidi üçün strateji yol xəritəsidir və sənəd göstərir ki, Azərbaycan gələcək daxili tələbatı təmiz hidrogenlə ödəməyi və 2030 və 2050-ci illər üçün Avropa ilə Asiya arasında beynəlxalq ticarəti təmin etmək üçün yaşıl enerji dəhlizi yaratmağı hədəfləyir. Təchizat zəncirinin yerli hissələrini inkişaf etdirmək üçün təmiz hidrogen sənayesinə R&D-yə sərmayə qoyarkən və işçi qüvvəsinin uyğunlaşmasını dəstəkləmək üçün lazımi təlim və resursları təmin edəcək keçidi dəstəkləyərkən, bu məqsədlərin aşağı karbonlu yanacaq və məhsulların istehsalı üçün prioritetləşdirilməli olduğunu vurğulayır. Azərbaycan hazırda təmiz hidrogen səyahətinin başlanğıcındadır. Yeni sənaye yaratmaq və əsas ixracatçı olmaq üçün biz öz güclü tərəflərimizə əsaslanaraq yeni dəstəkləyici qanunlar hazırlamalıyıq. Azərbaycanın Şərqdən Qərbə keçid qapısı kimi strateji mövqedə yerləşməsi əhəmiyyətli üstünlükdür və yaşıl ixracın canlılığını artırır. Azərbaycan təmiz hidrogen iqtisadiyyatının iqtisadi davamlılığını və artımını dəstəkləmək üçün dəstəkləyici siyasətlər hazırlamağı və qanunvericiliyi fəal şəkildə təkmilləşdirməyi hədəfləyir. Bu istiqamətdə görüləcək işlərə daxildir: • Zəruri torpaq infrastrukturu və xidmətlərinə çıxışın təmin edilməsi • Hidrogen layihələri üçün qərar qəbul etməyi asanlaşdıran, investisiyaları təşviq edən və müntəzəm strategiya monitorinqini əhatə edən aydın idarəetmə strukturunun yaradılması • İnvestorlar və layihə tərtibatçıları üçün kifayət qədər əminlik və çeviklik təmin edən potensial maneələrin və inzibati yüklərin azaldılmasına diqqət yetirən hüquqi və tənzimləyici çərçivənin nəzərdən keçirilməsinə üstünlük verilməsi • NDC-in qarşılanmasının inkişaf etməkdə olan hidrogen iqtisadiyyatının hədəflərə çatmaq qabiliyyətinə mane olmamasının təmin edilməsi Qlobal hidrogen tələbi hazırda 90.000 KTPA ətrafındadır və proqnozlar əhəmiyyətli artımı göstərir: 2030-cu ilə qədər 60%, 2050-ci ilə qədər isə 5 dəfəyə qədər. Hazırda Azərbaycanın hidrogen istehsalı və istehlakı qlobal tələbatın 0,5%-dən azını təşkil edir. Strateji Baxış Sənədində yaşıl hidrogen və onun törəmələrinə tələbat üçün üç ssenari hazırlanmışdır. Bu ssenarilər Azərbaycanın hidrogenin dekarbonizasiya üçün daxili faydaları ilə onun ixrac dəyəri arasında balanslaşdırma ehtiyacını həll edir [12]. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 37 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Balanslaşdırılmış Ssenaridə yaşıl hidrogen istehsalı 2050-ci ilə qədər ildə 500 KTPA yaşıl hidrogenə çatacaq ki, bunun da 390 KTPA-sı hidrogen və ya bir sıra hidrogen törəmələri kimi ixrac ediləcək (Bax:Şək.3). Şəkil 3. Balanslaşdırılmış ssenaridə Azərbaycan Yaşıl Hidrogen istehsal potensialı [12]. Sürətləndirilmiş ssenaridə dəniz küləyinin inkişafında innovasiyaları nəzərə almaqla əsasən yaşıl hidrogen istehsalı üçün dəniz küləyinin tətbiqini artırmaq etibarlıdır. Bu ssenari həmçinin beynəlxalq tələbatın əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə yaşıl hidrogen istehsalı, istifadəsi və ixracı üçün əlverişli tənzimləyici və iqtisadi mühit tələb edir (Bax:Şək. 4). Şəkil 4. Sürətləndirilmiş ssenaridə Azərbaycan Yaşıl Hidrogen istehsal potensialı [12]. 38 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Aşağıda isə yuxarıdakı ssenarilərdən fərqli olaraq 2060-cı ilə qədər davam edən İddialı Ssenari verilmişdir. Bu ssenarinin reallığa çevrilməsi üçün texniki istehsal gücündən daha yüksək faiz istifadə edən açıq dəniz küləyinə sərmayədə əhəmiyyətli dərəcədə artıma ehtiyac (2060-cı ilə qədər təxminən 30 GVt) vardır. Sürətləndirilmiş Ssenari ilə müqayisədə 2060-cı ildə yaşıl hidrogen ixracının həcmi (1,7 MTPA) 2050-ci ildəki 0,9 MTPA-dan demək olar ki, iki dəfə çoxdur (Bax:Şək.5). Şəkil 5. İddialı Ssenaridə Azərbaycan Yaşıl Hidrogen istehsal potensialı [12]. Bu gün Azərbaycan da daxil olmaqla 60-dan çox ölkə hidrogen strategiyalarını elan etmiş və dünyada həyata keçirilən hidrogen layihələrinin sayı davamlı olaraq artmaqdadır. Bu layihələrin 90%-ni aşağı karbonlu hidrogen layihələri təşkil edir. Hesablamalar göstərir ki, hidrogen və hidrogen əsaslı yanacaq qlobal istixana qazı emissiyalarının təxminən 15%-ni karbonsuzlaşdırmağa kömək edəcək. Yaşıl hidrogenin geniş şəkildə istifadəsi enerji mənbələrinin müxtəlifliyini artıracaq və eyni zamanda 2050-ci ilə qədər qlobal orta temperaturun 1,5 dərəcədən aşağı saxlanılması üzrə qlobal məqsədə mühüm töhfə verəcəkdir. Nəticə Qlobal enerji təhlükəsizliyi və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə kontekstində yaşıl hidrogen strateji əhəmiyyət kəsb edən enerji mənbəyinə çevrilməkdədir. Yaşıl hidrogenin bərpa olunan enerji ilə istehsal olunması və karbon emissiyası yaratmadan müxtəlif sahələrdə istifadə oluna bilməsi bu texnologiyanı qlobal enerji keçidində vacib komponentə çevirir. Azərbaycanda da son illərdə yaşıl enerji sahəsində atılan addımlar, xüsusilə də, hidrogen istehsalı və ixracı ilə bağlı aparılan araşdırmalar bu sahədə gələcək imkanların genişliyini göstərir. Azərbaycanın Xəzər dənizindəki yüksək külək enerjisi potensialı, günəş resursları, regional enerji dəhlizlərinə inteqrasiya imkanları və COP29 konfransı çərçivəsində təqdim olunan Hidrogen üzrə Milli Strateji Baxış sənədi ölkənin yaşıl hidrogen strategiyası istiqamətində mühüm addım hesab VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 39 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ olunur. Bununla belə, yaşıl hidrogen istehsalı və istifadəsi sahəsində iqtisadi, texnoloji və institusional çətinliklər də mövcudluğunu qoruyur. Son zamanlarda Azərbaycanda yaşıl hidrogenin istehsal və ixrac imkanları bərədə araşdırmalar xeyli artmaqdadır. Bu araşdırmalar yaşıl hidrogen istehsalının kommersiya baxımından səmərəli olduğunu təsdiqləməklə, həmçinin, onun Avropa İttifaqı da daxil olmaqla, regional enerji bazarlarına tədarük imkanlarını üzə çıxarır. Bundan əlavə, hidrogenin milli istehlakda istifadə sahələri müəyyən edilərək, Azərbaycanda enerji və sənaye sektorlarında hidrogen texnologiyalarının tətbiqi perspektivləri araşdırılır, onun istehsalının maya dəyəri (LCOH) qiymətləndirilir və potensial ixrac marşrutları nəzərdən keçirilir. Tədqiqatlar Azərbaycanın aşağı karbonlu hidrogen iqtisadiyyatının inkişafı üçün əhəmiyyətli potensiala malik olduğunu ölkənin həm quruda, həm də şelfdə böyük bərpa olunan enerji resurslarına sahib olduğu nəzərə alınmaqla yaşıl hidrogen istehsalı və ixracı üçün geniş imkanlar olduğunu vurğulayır. Bütün bunları nəzərə alsaq, dünyanın enerji transformasiyasında artan inkişaf trendinə malik yaşıl hidrogen Azərbaycanın yaşıl enerjiyə keçid strategiyası diqqətə alındıqda, ölkənin gələcək enerji vizyonunda əsas komponentlərindən biri kimi öz əksini tapacaqdır. Ancaq bu istiqamətdə yaranan çətinliklərin qarşısının alınması və stratejik addımların atılması vacibdir. Məqalədə tədqiq olunan məlumatlar əsasında Azərbaycanın yaşıl hidrogen istehsalı və ixracı imkanlarının artırılması sahəsində bəzi təkliflər irəli sürülmüşdür: ▪ Milli-hüquqi normativ çərçivənin təkmilləşdirilməsi ▪ Tədqiqat və İnkişaf(R &D) fəaliyyətlərinin genişləndirilməsi ▪ İnsan kapitalının inkişafı və kadr hazırlığı ▪ İnfrastrukturun inkişafı və maliyyə dəstəyi ▪ Beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi ▪ İctimai məlumatlandırma və maarifləndirmə Qeyd edilən təkliflər nəzərə alınmaqla, yaşıl hidrogenin istehsalı və ixracı sahəsində reallaşdırılan layihələr Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasının uğurlu inkişafına təkan verməklə, enerji təhlükəsizliyinin və ekoloji sabitliyin təmin edilməsinə də şərait yarada bilər. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Minnətdarlıq Müəlliflər bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən hər kəsə minnətdarlığını bildirir. Onların əməkdaşlığı və dəstəyi tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maraqlar münaqişəsi Müəlliflər tərəfindən potensial maraqların toqquşması barədə məlumat verilməyib. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan Respublikası Energetika Nazirliyi, “Azərbaycanın Hidrogen üzrə Milli Strateji Baxış sənədi təqdim edilib”, 2024. Available: https://minenergy.gov.az/az/xeberler-arxivi/00400 40 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 2. Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (AZƏRTAC), “Gələcəyin enerjisi hidrogen, Azərbaycanın yaşıl gələcəyində bu istiqamətdə atılan addımlar – TƏHLİL”, 2024. Available:https://azertag.az/xeber/geleceyin_enerjisi_hidrogen_azerbaycanin_yasil_gelece yinde_bu_istiqametde_atilan_addimlar___tehlil-2997462 3. Xalq Qəzeti, “Azərbaycanın yaşıl hidrogen potensialı”, 2024. Available: https://www.xalqqazeti.az/az/ekologiya/206026-azerbaycanin-yasil-hidrogen-potensiali 4. C. Koşar, “Hydrogen Storage Methods. Open Journal of Nano, 2021. Available: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1772051 5. Dünya Enerji Konseyi Türkiye, “YEŞİL HİDROJEN RAPORU ÖZET”, 2020. Available: https://www.dunyaenerji.org.tr/wp-content/uploads/2020/11/Yesil-Hidrojen-Raporu.pdf 6. Heinrich Böll Stiftung, “Hidrojen hakkında bilinmesi gereken on şey”. 2021. Available: https://tr.boell.org/tr/2021/11/17/hidrojen-hakkinda-bilinmesi-gereken-sey 7. STM Teknolojik Düşünce Merkezi, “Enerji Krizinin Çözümünde Yeşil Hidrojen Devrimi I:Sürdürülebilir Gelecekte Yeşil Hidrojenin Yeri”, 2023. Available: https://thinktech.stm.com.tr/uploads//docs/2023-yili-pdfleri/1681714839_stmyesilhidrojen1.pdf 8. International Energy Agency (IEA), Net Zero by 2050, 2021. Available: https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 9. International Energy Agency (IEA), Global Hydrogen Review 2024: Hydrogen demand, 2024. Available: https://www.iea.org/reports/global-hydrogen-review-2024/hydrogendemand 10. International Renewable Energy Agency (IRENA), Hydrogen from renewable power: Technology outlook for the energy transition, 2018. Available: https://www.irena.org//media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/Sep/IRENA_Hydro gen_from_renewable_power_2018.pdf 11. International Renewable Energy Agency (IRENA), World Energy Transition Outlook 2024, 2024. Available: https://www.irena.org/- /media/Files/IRENA/Agency/Publication/2024/Nov/IRENA_World_energy_transitions_o utlook_2024.pdf 12. Ministry of Energy of The Republic of Azerbaijan, Azerbaijan National Hydrogen Strategic Outlook, 2024. Available: https://enerjiportali.az/wpcontent/uploads/2025/02/Azerbaijan-National-Hydrogen-Strategic-OutlookRev_14.02.2025.pdf 13. The Azerbaijan State News Agency (AZƏRTAC), “Azerbaijan is a regional leader in green energytransition”, 2024. Available: https://azertag.az/en/xeber/azerbaijan_is_a_regional_leader_in_green_energy_transition2882830 14. World Economic Forum, “4 technologies that are accelerating the green hydrogen revolution”, 2021. Available: https://www.weforum.org/stories/2021/06/4-technologiesaccelerating-green-hydrogen-revolution/. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 47 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ sintezində geniş tətbiq olunur. Bu xüsusiyyətlərinə görə plazma texnologiyası həm təhlükəsiz tullantı utilizasiyası, həm də bərpa olunan enerji istehsalında çevik və yüksək effektivliyə malik bir texnoloji həll kimi dəyərləndirilir. Nəticə Araşdırma nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, istehsalat və məişət tullantılarının effektiv idarə olunması üçün ən perspektivli yanaşmalardan biri termiki emal texnologiyalarının tətbiqidir. Yandırma, piroliz, qazlaşdırma və plazma termal parçalanma kimi texnologiyalar tullantıların həm zərərsizləşdirilməsini, həm də enerji mənbəyinə çevrilməsini mümkün edir. Yandırma üsulu geniş tətbiq sahəsinə malik olsa da, emissiyaların ekoloji təhlükəsi səbəbilə təkmilləşdirilmiş qaz təmizləmə sistemləri ilə müşayiət olunmalıdır. Piroliz və qazlaşdırma texnologiyaları daha çevik və enerji baxımından qənaətcil həllər təklif edir, xüsusilə sinqaz və alternativ yanacaq kimi məhsulların əldə olunması bu metodların üstünlüklərindəndir. Plazma termiki parçalanma isə yüksək temperatur və çevrilmə səviyyəsi ilə ən təhlükəli tullantıların belə tam zərərsizləşdirilməsinə şərait yaradır. Ümumilikdə, bu texnologiyalar tullantıların miqdarını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, resursların bərpasını təmin edir və ətraf mühitin qorunmasına töhfə verir. Gələcəkdə bu texnologiyaların daha geniş miqyasda tətbiqi, dövri iqtisadiyyat və yaşıl enerji strategiyalarının əsas tərkib hissəsi kimi çıxış edəcəkdir. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Minnətdarlıq Müəlliflər bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən hər kəsə minnətdarlığını bildirir. Onların əməkdaşlığı və dəstəyi tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maraqlar münaqişəsi Müəlliflər tərəfindən potensial maraqların toqquşması barədə məlumat verilməyib. ƏDƏBİYYAT 1. Ahmad, S. R., et al. (2016). Biomass gasification: A review of basic concepts. Energy Procedia, 105, 990–995. 2. Bridgwater, A. V. (2012). Review of fast pyrolysis of biomass and product upgrading. Biomass and Bioenergy, 38, 68–94. 3. Butler, E., Devlin, G., McDonnell, K., & Murphy, F. (2016). Waste polyolefins to liquid fuels via pyrolysis: Review of commercial state-of-the-art and recent laboratory research. Waste and Biomass Valorization, 2(3), 227–255. 4. Fabry, F., Rehmet, C., Rohani, V., & Fulcheri, L. (2013). Waste gasification by thermal plasma: A review. Waste and Biomass Valorization, 4(3), 421–439. 5. Gandhi, V. (2015). Plasma pyrolysis of medical waste. Procedia Engineering, 117, 680– 685. 6. Joshi, S., Singh, U. K., & Yadav, S. (2019). Smart dustbin using GPS tracking. International Research Journal of Engineering and Technology, 6, 156–170. 48 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 7. Santos, S. M., Assis, A. C., Gomes, L., Nobre, C., & Brito, P. (2023). Waste gasification technologies: A brief overview. Waste, 1(1), 140–165. https://doi.org/10.3390/waste1010011 8. Tsai, W. T., & Kuo, K. C. (2010). An overview of recycling and treatment of scrap computers. Journal of Hazardous Materials, 183(1–3), 732–739. THERMAL TREATMENT OF WASTE: ECOLOGICAL AND ENERGY PERSPECTIVES OF COMBUSTION, PYROLYSIS, GASIFICATION AND PLASMA TECHNOLOGIES Gunel Piraliyeva Baku Engineering University, Master. ABSTRACT The article examines the role of modern thermal processing technologies in the safe and efficient management of industrial and domestic waste. Industrial waste is generated as a result of industrial processes and contains toxic metals, plastics and chemicals. Domestic waste consists of organic and inorganic materials resulting from everyday life activities. Both of these wastes pose a serious threat to the environment and human health. The application of thermal and biothermal technologies is of great importance in their management. In particular, incineration, pyrolysis, gasification and plasma thermal decomposition methods reduce the volume and harmful components of waste, as well as allow for additional energy production. The incineration method can reduce the amount of waste by 80–90%, but due to the risk of emissions, it must be supported by gas cleaning systems. Pyrolysis converts organic waste into syngas, pyrolysis oil and biochar, creating high energy value. Gasification technology, on the other hand, creates syngas containing hydrogen and carbon monoxide. Plasma technology, on the other hand, ensures complete neutralization of toxic waste and its conversion into energy at the highest temperature regime. These technologies are of strategic importance for green energy and circular economy goals. Keywords: Waste management, thermal technologies, incineration, pyrolysis, gasification, plasma decomposition. JEL: M2, M21, P33; UDC: 330.341.4 (479.24) ТЕРМИЧЕСКАЯ ПЕРЕРАБОТКА ОТХОДОВ: ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ И ЭНЕРГЕТИЧЕСКИЕ ПЕРСПЕКТИВЫ СЖИГАНИЯ, ПИРОЛИЗА, ГАЗИФИКАЦИИ И ПЛАЗМЕННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ Гюнель Пиралиева Бакинский Инженерный Университет, магистрант. РЕЗЮМЕ В статье рассматривается роль современных технологий термической переработки в безопасном и эффективном управлении промышленными и бытовыми отходами. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 49 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Промышленные отходы образуются в результате промышленных процессов и содержат токсичные металлы, пластик и химикаты. Бытовые отходы состоят из органических и неорганических материалов, образующихся в результате повседневной деятельности. Оба эти вида отходов представляют серьезную угрозу для окружающей среды и здоровья человека. Применение термических и биотермических технологий имеет большое значение в их управлении. В частности, методы сжигания, пиролиза, газификации и плазменнотермического разложения уменьшают объем и вредные компоненты отходов, а также позволяют производить дополнительную энергию. Метод сжигания может сократить количество отходов на 80–90%, но из-за риска выбросов он должен поддерживаться системами газоочистки. Пиролиз преобразует органические отходы в синтез-газ, пиролизное масло и биоуголь, создавая высокую энергетическую ценность. Технология газификации, с другой стороны, позволяет производить синтез-газ, содержащий водород и оксид углерода. Плазменная технология, с другой стороны, обеспечивает полную нейтрализацию токсичных отходов и их преобразование в энергию при максимально высоком температурном режиме. Эти технологии имеют стратегическое значение для целей зеленой энергетики и круговой экономики. Ключевые слова: Управление отходами, термические технологии, сжигание, пиролиз, газификация, плазменное разложение. JEL: M2, M21, P33; УДК: 330.341.4 (479.24) 50 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 EKOLOJİ SAHİBKARLIĞIN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİNİN PERSPEKTİV İMKANLARI Pünhan Həsənov Bakı mühəndislik universiteti, Mühəndislik fakültəsi, E-mail: [email protected] ORCID ID: 0009-0008-1222-8367 XÜLASƏ Məqalədə ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsi istiqamətləri və onun kənd təsərrüfatı sektorunda tətbiq imkanları hərtərəfli şəkildə təhlil olunmuşdur. Tədqiqat nəticələri göstərir ki, ekoloji sahibkarlığın inkişafı yalnız ətraf mühitin qorunması ilə deyil, eyni zamanda sosial rifahın yüksəldilməsi və davamlı iqtisadi artımın təmin edilməsi ilə də sıx bağlıdır. Bu sahədə effektiv inkişaf üçün hüquqi-normativ bazanın gücləndirilməsi, yaşıl texnologiyaların tətbiqinin stimullaşdırılması, fermer və sahibkarların maarifləndirilməsi mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və lokal şəraitə uyğunlaşdırılması, regionların spesifik ehtiyaclarına cavab verən yaşıl biznes modellərinin yaradılması da vacib amillər sırasındadır. Dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığı, innovativ yanaşmaların tətbiqi və ekoloji maliyyə alətlərinin inkişafı bu sahədə uzunmüddətli və dayanıqlı nəticələrin əldə olunmasına şərait yarada bilər. Ümumilikdə, ekoloji sahibkarlığın təşviqi həm ölkənin ekoloji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, həm də rəqabətqabiliyyətli, məsuliyyətli və resurslara qənaətcil iqtisadiyyatın formalaşmasına töhfə verir. Açar sözlər: ekoloji sahibkarlıq, yaşıl iqtisadiyyat, dayanıqlı inkişaf, ekoloji innovasiyalar, təkrar emal, bərpa olunan enerji. JEL: L51, Q20, Q57; UOT: 338:502:346.26 Giriş Müasir dövrdə dünya ölkələri getdikcə daha çox qlobal ekoloji çağırışlarla üz-üzə qalır. İqlim dəyişiklikləri, bioloji müxtəlifliyin azalması, torpaq və su ehtiyatlarının çirklənməsi kimi proseslər təkcə ekoloji deyil, həm də iqtisadi və sosial sabitliyə ciddi təsir göstərməkdədir. Bu reallıqlar iqtisadi inkişaf modellərinin transformasiyasını, daha dayanıqlı və ətraf mühitlə harmonik şəkildə inkişaf edən yanaşmaların tətbiqini zəruri edir. Belə şəraitdə “yaşıl iqtisadiyyat” və onun tərkib hissəsi olan ekoloji sahibkarlıq yeni iqtisadi və institusional yanaşma kimi aktuallıq qazanır. Ekoloji sahibkarlıq – ənənəvi biznes modellərindən fərqli olaraq – yalnız gəlir əldə etməyə deyil, eyni zamanda ekosistemlərin qorunması, təbii resursların səmərəli idarə olunması, tullantıların azaldılması, təkrar emal texnologiyalarının tətbiqi və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə kimi məqsədlərə xidmət edir. Bu cür sahibkarlıq modeli həm sosial məsuliyyətli iqtisadi fəaliyyət 50-55 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi: 20.08.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 24.09.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-06 Rəyçi: i.e.d., prof. İrşad Kərimli VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 51 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ növü kimi, həm də ətraf mühitin davamlı qorunması və sosial rifahın artırılması baxımından mühüm rol oynayır. Azərbaycan da bu qlobal tendensiyadan kənarda qalmamışdır. Son illər ölkədə ekoloji sabitliyin təmin olunması, karbon emissiyalarının azaldılması, “yaşıl enerji”yə keçid və innovativ ekotexnologiyaların təşviqi istiqamətində müxtəlif dövlət proqramları və təşəbbüslər həyata keçirilir. Bununla yanaşı, regionların iqtisadi potensialının reallaşdırılması və kənd təsərrüfatı, sənaye, turizm kimi sahələrdə ekoloji sahibkarlığın genişləndirilməsi, yerli resursların ekoloji prinsiplərlə istifadəsini və əhalinin məşğulluğunun artırılmasını stimullaşdıra bilər. Bu məqalədə ekoloji sahibkarlığın mahiyyəti, onun iqtisadi və sosial əhəmiyyəti, mövcud problemləri və təkmilləşdirilmə yolları, eləcə də bu sahənin inkişafı üçün perspektiv imkanlar sistemli şəkildə təhlil edilir. Eyni zamanda beynəlxalq təcrübə və Azərbaycanın regional potensialı fonunda ekoloji sahibkarlığın genişləndirilməsinə dair təkliflər irəli sürülür. Məqsəd, ekoloji və iqtisadi maraqların balanslaşdırılmasına xidmət edən davamlı inkişaf modellərinin təşviqinə elmi-praktiki töhfə verməkdir. Müasir dövrdə ekoloji sahibkarlıq (yaşıl sahibkarlıq) qlobal iqtisadiyyatın dayanıqlı inkişaf modelinə keçidində mühüm rol oynayır. Ətraf mühitə zərərin minimuma endirilməsi, təbii ehtiyatların səmərəli istifadəsi və ekosistemlərin qorunması istiqamətində atılan addımlar yalnız dövlət siyasəti ilə deyil, həm də sahibkarlıq subyektlərinin ekoloji məsuliyyət daşıması ilə reallaşa bilər. Ekoloji sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi, həm iqtisadi gəlirliliyin təmin olunması, həm də sosial və ekoloji dəyərlərin qorunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır [1]. Ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsi üçün ilk növbədə, institusional və normativ-hüquqi bazanın gücləndirilməsi vacibdir. Bu sahədə dövlətin təşviqedici siyasəti – vergi güzəştləri, subsidiyalar, ekoloji layihələrin dəstəklənməsi kimi alətlər vasitəsilə yaşıl investisiyaların cəlb olunmasına şərait yaradılmalıdır. Sahibkarlar arasında ekoloji savadlılığın artırılması, ekoloji menecment və texnologiyalar üzrə maarifləndirici proqramların həyata keçirilməsi bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Bununla yanaşı, ətraf mühitə az təsir edən innovativ texnologiyaların tətbiqi və istehsal proseslərinin yaşıl standartlara uyğunlaşdırılması sahibkarlığın rəqabət qabiliyyətini artırmaqla yanaşı, ekoloji dayanıqlılığı da təmin edəcəkdir [10]. Ekoloji sahibkarlığın genişlənməsi həm də istehlakçı davranışlarının dəyişməsi ilə bağlıdır. Cəmiyyətin ekoloji məsuliyyətli məhsul və xidmətlərə üstünlük verməsi sahibkarları bu istiqamətə yönəltməkdə motivasiyaedici rol oynayır. Bu mənada, ictimai şüurun formalaşdırılması və yaşıl yaşam tərzinin təşviqi vacib amillərdən biridir. Eyni zamanda, ekoloji sertifikatlaşdırma sistemlərinin tətbiqi, yaşıl brendlərin formalaşdırılması və bu sahədə marketinq strategiyalarının hazırlanması da ekoloji sahibkarlığın bazarda mövqeyini möhkəmləndirə bilər [4]. Təkmilləşdirmə perspektivləri çərçivəsində regionlarda yerli resurslara əsaslanan və ətraf mühitlə harmoniyada olan biznes modellərinin yaradılması xüsusi diqqət tələb edir. Məsələn, aqroekoturizm, orqanik kənd təsərrüfatı, bərpa olunan enerji mənbələrinə əsaslanan istehsalat və emal müəssisələri ekoloji sahibkarlığın inkişafı üçün yeni imkanlar təqdim edir. Bu isə həm də regionlarda məşğulluğun artırılması, yerli icmaların sosial-iqtisadi rifahının yaxşılaşdırılması və ekoloji maarifləndirmənin dərinləşdirilməsi deməkdir [11]. Ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsinin perspektiv imkanlarını reallaşdırmaq üçün ilk növbədə, ölkə daxilində ekoloji risklərin düzgün qiymətləndirilməsi və bu risklərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş iqtisadi mexanizmlərin formalaşdırılması vacibdir. Bu istiqamətdə yaşıl iqtisadiyyatın komponentləri olan bərpa olunan enerji mənbələri, tullantıların təkrar emalı, su və torpaq ehtiyatlarının qorunması kimi sahələrdə sahibkarlar üçün cəlbedici mühitin yaradılması 52 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 zəruridir. Məsələn, günəş və külək enerjisinə əsaslanan kiçik və orta sahibkarlıq obyektlərinin təşviqi, bir tərəfdən ekoloji sabitliyə xidmət edərsə, digər tərəfdən iqtisadi diversifikasiyanı genişləndirə bilər [5]. Bununla yanaşı, ekoloji sahibkarlığın inkişafı üçün elm və texnologiyanın birləşdirilməsi mühüm yer tutur. Universitet-sənaye əməkdaşlığı, tədqiqat institutlarının yaşıl texnologiyalar sahəsində sahibkarlıqla birgə layihələr həyata keçirməsi, yerli ixtiraların kommersiyalaşdırılması bu istiqamətdə əsas perspektivlərdəndir. Ekoloji təmiz məhsul istehsalı, suvarma və gübrələmə sistemlərində texnoloji yeniliklərin tətbiqi, enerji effektivliyi üzrə layihələrin genişləndirilməsi kimi sahələr yerli bazarın tələbatına cavab verməklə yanaşı, ixrac potensialını da artırmağa imkan verir [3]. Digər tərəfdən, maliyyə alətlərinin təkmilləşdirilməsi – yaşıl kreditlərin, ekoloji layihələrə yönəlmiş investisiya fondlarının, ekoloji sığorta mexanizmlərinin yaradılması da sahibkarların bu sahəyə marağını artıran faktorlardandır. Bu çərçivədə bank və maliyyə institutlarının yaşıl sahibkarlıq layihələrinə dəstək verməsi üçün təşviq mexanizmlərinin gücləndirilməsi aktuallıq kəsb edir. Əlavə olaraq, beynəlxalq maliyyə qurumları ilə əməkdaşlıq da ölkə daxilində ekoloji layihələrin miqyasının genişləndirilməsində əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Perspektiv imkanlardan biri də rəqəmsal texnologiyaların tətbiqidir. Rəqəmsal izləmə sistemləri, süni intellektə əsaslanan ekoloji analiz platformaları və mobil tətbiqlər vasitəsilə sahibkarlar öz fəaliyyətlərinin ətraf mühitə təsirini ölçə və optimallaşdıra bilərlər. Bu texnologiyalar ekoloji şəffaflıq və hesabatlılıq prinsiplərini dəstəkləməklə yanaşı, istehlakçılarda da etibar formalaşdırır [6]. Ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsi, həmçinin beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları baxımından da əhəmiyyətlidir. Qlobal ticarət sistemində “yaşıl məhsul” sertifikatları və ekoloji standartlara uyğunluq getdikcə daha vacib kriteriyaya çevrilir. Azərbaycan sahibkarlarının bu bazarlarda iştirak edə bilməsi üçün uyğun sertifikatlaşdırma sistemlərinin tətbiqi, texniki normativlərin beynəlxalq tələblərlə uzlaşdırılması və ixrac üçün institusional dəstəyin göstərilməsi zəruridir [2]. Ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsi kontekstində regionların spesifik potensialı ayrıca diqqət tələb edən məsələdir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin ekoloji və təbii-coğrafi xüsusiyyətləri bu sahədə fərqli inkişaf modellərinin tətbiqini zəruri edir. Məsələn, dağlıq ərazilərdə ekoloji turizmin və orqanik kənd təsərrüfatının inkişafı üçün geniş imkanlar mövcuddur. Eyni zamanda, aran zonalarında günəş enerjisindən istifadə, su ehtiyatlarının qorunması və səmərəli istifadəsi, eləcə də təkrar emal sənayesinin yaradılması istiqamətində sahibkarlıq təşəbbüsləri inkişaf etdirilə bilər. Regionlar üzrə bu cür diferensial yanaşma həm yerli icmaların iqtisadi aktivliyini artırar, həm də ekosistemlərin sabitliyinə töhfə verər [7]. Ekoloji sahibkarlığın inkişafına mane olan əsas problemlərdən biri də informasiya çatışmazlığı və texnoloji biliklərin məhdudluğudur. Bir çox hallarda sahibkarlar yaşıl texnologiyaların faydaları və tətbiq üsulları barədə kifayət qədər məlumata malik deyillər. Bu səbəbdən də, təlim proqramlarının təşkili, ekoloji biznes inkubatorlarının yaradılması və texniki məsləhət xidmətlərinin genişləndirilməsi bu sahənin inkişafı üçün həlledici rol oynaya bilər. Həmçinin universitetlər, tədqiqat mərkəzləri və qeyri-hökumət təşkilatları arasında üçtərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində məlumat mübadiləsinin və təcrübə paylaşımının gücləndirilməsi məqsədəuyğun hesab edilir [9]. Eyni zamanda, ekoloji sahibkarlığın inkişafı üçün mühüm stimullardan biri beynəlxalq təcrübə və bazarlarla inteqrasiya imkanlarıdır. Qlobal miqyasda ekoloji məhsul və xidmətlərə olan tələbatın artması Azərbaycan sahibkarları üçün də ixrac imkanlarını genişləndirir. Avropa İttifaqı və digər VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 53 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ beynəlxalq qurumlar tərəfindən müəyyənləşdirilən “yaşıl standartlar”a uyğun məhsulların istehsalı həm yeni bazarlara çıxışı təmin edir, həm də yerli istehsalın keyfiyyət göstəricilərini artırır. Bunun üçün sahibkarlara beynəlxalq ekoloji sertifikatların əldə edilməsi prosesində texniki və hüquqi dəstəyin göstərilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır [8]. Bundan başqa, ekoloji sahibkarlıq təkcə istehsal və xidmət sahələrində deyil, həm də şəhərsalma və tikinti sahələrində tətbiq oluna bilər. “Yaşıl binalar”, enerjiyə qənaət edən infrastruktur və ekoloji standartlara uyğun planlaşdırılmış şəhər məkanları bu sahədə yeni investisiya və əmək bazarı imkanları yaradır. İnnovativ memarlıq yanaşmaları və ekoloji tikinti materiallarının tətbiqi sahəsində yerli sahibkarlığın təşviqi ekoloji mühitin qorunmasına və şəhər həyatının keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edəcəkdir. Nəticə Ekoloji sahibkarlığın təkmilləşdirilməsi müasir dövrdə dayanıqlı və inklüziv inkişafın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Bu sahənin inkişafı yalnız ətraf mühitin qorunması baxımından deyil, həm də yeni iş yerlərinin yaradılması, innovativ texnologiyaların tətbiqi və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində strateji əhəmiyyət daşıyır. Əldə edilən nəticələr göstərir ki, normativ-hüquqi mexanizmlərin gücləndirilməsi, ekoloji innovasiyaların təşviqi, dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, regionların lokal resurs və imkanlarından məqsədyönlü şəkildə istifadə olunması bu sahənin inkişafını stimullaşdıra bilər. Bununla yanaşı, əhalinin ekoloji maarifləndirilməsi, ekoloji sahibkarlıq sahəsində təhsil və təlim proqramlarının hazırlanması, texnoloji yeniliklərin təşviqi və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi bu istiqamətdə mühüm rol oynayır. Nəticə etibarilə, sistemli yanaşma, çoxsəviyyəli idarəetmə və sektorlararası əməkdaşlıq yolu ilə ekoloji sahibkarlığın inkişafı həm iqtisadi səmərəliliyin artırılmasına, həm də ətraf mühitin qorunmasına xidmət edən effektiv modelə çevrilə bilər. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Minnətdarlıq Müəlliflər bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən hər kəsə minnətdarlığını bildirir. Onların əməkdaşlığı və dəstəyi tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maraqlar münaqişəsi Müəlliflər tərəfindən potensial maraqların toqquşması barədə məlumat verilməyib. ƏDƏBİYYAT 1. Əliyev, R.H. (2018). Azərbaycanda yaşıl iqtisadiyyat və ekoloji sahibkarlığın inkişaf perspektivləri. Ekologiya və Təbiət Elmləri Jurnalı, 2(5), 25-34. 2. Məmmədov, T., & Həsənov, İ. (2020). Ekoloji sahibkarlığın iqtisadiyyata təsiri: Azərbaycan təcrübəsi. Azərbaycan İqtisadi Elmlər Akademiyası, 18(3), 112-120. 3. Salmanov, V.M. (2019). Environmental entrepreneurship: Challenges and opportunities in Azerbaijan. Baku State University Journal of Economics, 3(1), 47-55. 54 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 4. Gök, A., & Şahin, A. (2016). Ekolojik girişimcilik ve sürdürülebilir kalkınma: Kavramsal bir inceleme. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 30(1), 65-85. 5. Ashford, N.A., & Hall, R.P. (2011). Technology, globalisation, and sustainable development: Transforming the industrial state. Sustainability, 3(6), 1117-1139. 6. Abdin, S., & Leoni, B. (2021). Barriers to green entrepreneurship in emerging markets: A review and future research agenda. Journal of Cleaner Production, 292, 125956. 7. Azad, A.K.M., et al. (2020). Green entrepreneurship and its impact on environmental sustainability: Evidence from developing countries. Environmental Science and Pollution Research, 27(29), 36958–36970. 8. Cohen, B., & Winn, M.I. (2007). Market imperfections, opportunity and sustainable entrepreneurship. Journal of Business Venturing, 22(1), 29-49. 9. Hall, J.K., Daneke, G.A., & Lenox, M.J. (2010). Sustainable development and entrepreneurship: Past contributions and future directions. Journal of Business Venturing, 25(5), 439-448. 10. Hockerts, K., & Wüstenhagen, R. (2010). Greening Goliaths versus emerging Davids – Theorizing about the role of incumbents and new entrants in sustainable entrepreneurship. Journal of Business Venturing, 25(5), 481-492. 11. OECD (2011). Towards Green Growth. OECD Publishing, Paris. 12. Porter, M.E., & Kramer, M.R. (2011). Creating shared value: How to reinvent capitalism—and unleash a wave of innovation and growth. Harvard Business Review, 89(1/2), 62-77. 13. Ramani, S.V., SadreGhazi, S., & Kromidha, E. (2017). Transitioning to a green economy: The role of entrepreneurship. Sustainability, 9(4), 515. 14. Schaltegger, S., & Wagner, M. (2011). Sustainable entrepreneurship and sustainability innovation: categories and interactions. Business Strategy and the Environment, 20(4), 222-237. 15. United Nations Environment Programme (UNEP). (2011). Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. ПЕРСПЕКТИВНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ЭКОЛОГИЧЕСКОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА Пунхан Гасанов Бакинский инженерный университет, Факультет инженерии РЕЗЮМЕ В статье всесторонне рассмотрены направления совершенствования экологического предпринимательства и возможности его применения в аграрном секторе. Результаты исследования показывают, что развитие экологического предпринимательства тесно связано не только с охраной окружающей среды, но и с повышением социального благосостояния и обеспечением устойчивого экономического роста. Для эффективного развития в этой области важную роль играют усиление правовой и нормативной базы, стимулирование внедрения "зелёных" технологий, а также повышение уровня осведомлённости фермеров и предпринимателей. Кроме того, изучение международного VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 55 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ опыта и его адаптация к местным условиям, разработка моделей "зелёного" бизнеса, ориентированных на специфические потребности регионов, также являются ключевыми факторами. Сотрудничество между государственным и частным секторами, применение инновационных подходов и развитие экологических финансовых инструментов создают условия для достижения долгосрочных и устойчивых результатов. В целом, поощрение экологического предпринимательства способствует укреплению экологической безопасности страны и формированию конкурентоспособной, ответственной и ресурсосберегающей экономики. Ключевые слова: экологическое предпринимательство, устойчивое развитие, внутренние факторы, внешние факторы, зелёная экономика, экологические инновации, экосистема, институциональная среда. JEL: L51, Q20, Q57; УДК: 338:502:346.26 PERSPECTIVE OPPORTUNITIES FOR THE DEVELOPMENT OF ECOLOGICAL ENTREPRENEURSHIP Punhan Hesenov Baku Engineering University, Faculty of Engineering ABSTRACT The article thoroughly explores the main directions for improving ecological entrepreneurship and its potential application in the agricultural sector. The research findings indicate that the development of ecological entrepreneurship is closely linked not only to environmental protection but also to improving social welfare and ensuring sustainable economic growth. Strengthening the legal and regulatory framework, encouraging the implementation of green technologies, and raising awareness among farmers and entrepreneurs play a crucial role in this process. In addition, studying international practices and adapting them to local conditions, as well as developing green business models tailored to the specific needs of different regions, are essential factors. Collaboration between the public and private sectors, application of innovative approaches, and the advancement of ecological financial instruments can facilitate the achievement of long-term and sustainable results. Overall, the promotion of ecological entrepreneurship contributes to enhancing environmental security and building a competitive, responsible, and resource-efficient economy. Keywords: Ecological entrepreneurship, sustainable development, internal factors, external factors, green economy, ecological innovations, ecosystem, institutional environment. JEL: L51, Q20, Q57; UDC: 338:502:346.26 56 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 COMMERCIAL POTENTIAL OF SUSTAINABILITY IN RENEWABLE ENERGY SECTOR Aykhan Abdulavvalli Azerbaijan State University of Economics, Master student, department of “Economic and Technological Sciences”, E-mail: [email protected], ORCID ID: 0009-0006-4270-696X ABSTRACT This topic explores how economically beneficial the sustainability practices of companies operating in the renewable energy sector are. The study evaluates how investing in such practices contributes to long-term profitability, competitive advantage, and market reputation. It specifically analyzes the commercial impact of reducing carbon emissions in energy production, using recyclable technologies, and implementing social responsibility initiatives. The findings indicate that while applying sustainability strategies may require high initial costs, they lead to reduced expenses, increased consumer trust, and more stable income models in the long run. Thus, sustainability holds not only environmental but also strategic economic significance. Keywords: Renewable Energy, Sustainability Practices, Commercial Viability, Green Technologies, Long-term Profitability JEL: L94, L95, O4, Q43; UDC: 332.122:620.9 Introduction The importance of renewable energy sources has significantly increased due to global warming, energy security concerns, and the need for environmental protection. The development of alternative energy types such as solar, wind, hydro, and bioenergy not only helps reduce environmental damage but also creates important opportunities in terms of economic efficiency. At the same time, the extent to which companies operating in this field can successfully implement sustainability principles from a commercial perspective is becoming an increasingly important issue. Sustainability practices - including reducing carbon emissions, using environmentally friendly technologies, and engaging in social responsibility initiatives - may require significant financial investment in the early stages. However, in the long run, they can provide benefits such as cost reduction and stronger market positioning for companies. The purpose of this introduction is to explore how commercially effective sustainability strategies are within the renewable energy sector and to examine existing practices in this area. This study aims to evaluate how sustainability-related decisions made by companies affect their long-term profits and competitive advantage in an environment where economic and environmental factors must be balanced. By analyzing the commercial viability of such practices, 56-65 Publication history Article received: 21.08.2025 Article accepted: 25.09.2025 Article published online: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-07 Reviewer: DE Professor Rasul Balayev VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 63 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ − ROI Increase (%): Shows how each measure contributes to an increase in return on investment (ROI). − Investor Confidence Growth (%): Indicates how these practices enhance investor trust and interest in the company. The data reveals that carbon emission reduction and energy efficiency programs offer the highest commercial benefits, both in terms of cost savings and investor appeal. This supports the broader conclusion that sustainability is not only environmentally essential but also commercially viable and strategically advantageous for businesses in the renewable energy sector. Sustainability practices are no longer merely an ethical obligation or regulatory necessity—they are a strategic business imperative. When effectively implemented, these practices can lead to measurable financial benefits including cost savings, revenue growth, improved investor relations, and enhanced brand equity. The commercial viability of sustainability depends on a company’s ability to align environmental and social goals with core business strategies. As market expectations evolve and global environmental challenges intensify, businesses that prioritize sustainability will be better positioned to succeed in a competitive and uncertain economic landscape. Conclucion This study has demonstrated that sustainability practices are not only ethically and environmentally necessary but also commercially viable for renewable energy businesses. By integrating strategies such as energy efficiency, carbon emission reduction, responsible supply chain management, and transparent ESG reporting, companies can achieve measurable financial benefits, including cost savings, increased ROI, and stronger investor confidence. Empirical data and industry case studies confirm that businesses implementing comprehensive sustainability frameworks tend to outperform competitors in both short-term efficiency and longterm growth. Additionally, shifting consumer expectations and evolving regulatory environments further reinforce the market value of sustainable operations. Therefore, renewable energy businesses should view sustainability not as a cost burden, but as a strategic investment that strengthens their competitiveness, resilience, and reputation. The alignment of environmental responsibility with economic performance represents a powerful pathway toward sustainable development and future-proof business success. Declarations The manuscript has not been submitted to any other journal or conference. Acknowledgements The authors would like to thank everyone who participated in this study and shared their valuable ideas and experiences. Their cooperation and support have significantly contributed to the depth and richness of the research results. Conflict of Interest No potential conflicts of interest have been declared by the authors. REFERENCES 64 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 1. Accenture. (2020). Sustainable Supply Chains: Scaling the Next Frontier of Performance. Retrieved from https://www.accenture.com 2. Cambridge Institute for Sustainability Leadership. (2021). Sustainability Reporting and the Risk of Greenwashing. Retrieved from https://www.cisl.cam.ac.uk 3. Eccles, R. G., Ioannou, I., & Serafeim, G. (2014). The impact of corporate sustainability on organizational processes and performance. Management Science, 60(11), 2835–2857. https://doi.org/10.1287/mnsc.2014.1984 4. European Commission. (2020). The European Green Deal. Retrieved from https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/european-green-deal_en 5. International Energy Agency (IEA). (2022). World Energy Outlook 2022. Retrieved from https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2022 6. International Renewable Energy Agency (IRENA). (2021). World Energy Transitions Outlook: 1.5°C Pathway. Retrieved from https://www.irena.org/publications 7. McKinsey & Company. (2021). The ESG premium: New perspectives on value and performance. Retrieved from https://www.mckinsey.com 8. White House. (2022). Inflation Reduction Act Guidebook. Retrieved from https://www.whitehouse.gov 9. Wüstenhagen, R., & Boehnke, J. (2008). Business models for sustainable energy. In Sustainable Innovation and Entrepreneurship (pp. 109–129). Edward Elgar Publishing. 10. https://www.ceicdata.com/en/azerbaijan/environmental-gas-emissions-and-airpollution/az-co2-emissions YENİLƏNƏ BİLƏN ENERJİ SEKTORUNDA DAYANIQLILIĞIN KOMMERSİYA POTENSİALI Ayxan Abduləvvəlli Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, Magistrant, “İqtisadi və Texnoloji Elmlər” kafedrası XÜLASƏ Bu mövzu, bərpa olunan enerji sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlərin tətbiq etdiyi davamlılıq praktikalarının nə dərəcədə iqtisadi cəhətdən faydalı olduğunu araşdırır. Tədqiqat bu cür təşəbbüslərə edilən investisiyaların uzunmüddətli mənfəətlilik, rəqabət üstünlüyü və bazar nüfuzuna necə töhfə verdiyini qiymətləndirir. Xüsusilə, enerji istehsalında karbon emissiyalarının azaldılmasının, təkrar emal olunan texnologiyalardan istifadənin və sosial məsuliyyət təşəbbüslərinin kommersiya baxımından təsiri təhlil olunur. Nəticələr göstərir ki, davamlılıq strategiyalarının tətbiqi yüksək ilkin xərclər tələb etsə də, uzun müddətdə xərclərin azalmasına, istehlakçı etimadının artmasına və daha sabit gəlir modellərinin formalaşmasına gətirib çıxarır. Beləliklə, davamlılıq yalnız ekoloji deyil, həm də strateji iqtisadi əhəmiyyətə malikdir. Açar sözlər: Bərpa Olunan Enerji, Davamlılıq Praktikaları, Kommersiya Əlverişliliyi, Yaşıl Texnologiyalar, Uzunmüddətli Mənfəətlilik. JEL: L94, L95, O4, Q43; UOT: 332.122:620.9 VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 65 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ КОММЕРЧЕСКИЙ ПОТЕНЦИАЛ УСТОЙЧИВОСТИ В СЕКТОРЕ ВОЗОБНОВЛЯЕМОЙ ЭНЕРГИИ Айхан Абдулаввали Азербайджанский Государственный Экономический Университет, Магистрант, Кафедра “Экономические и технологические науки” РЕЗЮМЕ В этой теме рассматривается, насколько экономически выгодны практики устойчивого развития компаний, работающих в секторе возобновляемой энергии. Исследование оценивает, как инвестирование в такие практики способствует долгосрочной прибыльности, конкурентному преимуществу и репутации на рынке. В частности, анализируется коммерческое влияние сокращения выбросов углерода при производстве энергии, использования перерабатываемых технологий и внедрения инициатив социальной ответственности. Результаты показывают, что, хотя применение стратегий устойчивого развития может потребовать высоких первоначальных затрат, они приводят к сокращению расходов, повышению доверия потребителей и более стабильным моделям дохода в долгосрочной перспективе. Таким образом, устойчивость имеет не только экологическое, но и стратегическое экономическое значение. Ключевые слова: возобновляемая энергия, практики устойчивого развития, коммерческая жизнеспособность, зеленые технологии, долгосрочная прибыльность. JEL: L94, L95, O4, Q43; УДК: 332.122:620.9 66 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 NEUROPHYSIOLOGICAL ASPECTS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND HUMAN-MACHINE SYMBIOSIS 1Sevinj Karimova, 2Gunel Azizova 1PhD, Teacher of the Department of “Digital Technologies and Applied Informatics”, 2bachelor's degree 1,2Azerbaijan State University of Economics E-mail:1kerimli.sevin[email protected]u.az, 2gunel.[email protected].az ORCID ID: 0009-0004-4715-2680, 20009-0004-7901-0363 ABSTRACT While humаn cognitive аbilities—such аs memory, аttention, sensory perception, comprehension, аnd imаginаtion—аre highly vаluаble, they аre inherently limited. However, the rаpid аdvаncement of computаtionаl technologies аllows us to enhаnce these cаpаbilities. By leverаging computers, we cаn support аnd expаnd the restricted cognitive cаpаcities of humаns, opening new possibilities. Todаy, we cаn design humаn-computer interаction systems where the computer аnticipаtes, supports, аnd enhаnces user аctivity while humаns, in turn, improve the mаchine's leаrning аnd performаnce. This аpproаch, known аs "аugmented cognition," аims to elevаte the interаction between humаns аnd mаchines to а higher level. It encompаsses both the mаchine's аbility to understаnd humаns (e.g., meаsuring physicаl аnd cognitive stаtes, psychophysiology, emotion detection, аnd intent prediction) аnd the humаn's аbility to better comprehend mаchines (e.g., explаinаble аI, shаred situаtionаl аwаreness, trust enhаncement, аnd improved user experience). Аs, а result, а highly integrаted collаborаtion emerges, combining the strengths of both humаns аnd computers. аgаinst the bаckdrop of rаpid аdvаncements in аrtificiаl intelligence, we now seek not only to аssess its current stаte of development but аlso to explore how this technology cаn be аpplied more effectively to аdvаnce humаn-mаchine collаborаtion. Keywords: аrtificiаl Intelligence, Humаn-Mаchine Teаm, аugmented Cognition, HumаnMаchine Symbiosis, Situаtionаl аwаreness JEL: O3, O34, P10; UDC: 33:004.8 Introduction Throughout history, humаns hаve continuously sought wаys to perform tаsks more eаsily аnd efficiently. This quest begаn with the first spаrk creаted by striking flint with stone. аt its core, every tool represents аn interаction between humаns аnd mаchines - even simple ones like levers or screws - designed to mаke work eаsier. A hаmmer cаn concentrаte more force thаn а humаn hаnd аlone cаn аpply, yet without а humаn wielding it, the hаmmer becomes useless. In the modern erа, our tools hаve become increаsingly 66-78 Publication history Article received: 21.08.2025 Article accepted: 25.09.2025 Article published online: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-08 Reviewer: DE Professor Gorknmaz Imanov VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 67 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ sophisticаted, enаbling humаns to perform more complex tаsks (or аccomplish simple ones more efficiently) through collаborаtion with mаchines. When eаrly humаns creаted their first tools - stone аxes, primitive knives, аnd begаn hаrnessing fire - they lаid the foundаtion for а long-term pаrtnership between humаns аnd technology. These initiаl innovаtions provided greаter control over the environment, improved food аcquisition, аnd enhаnced survivаl cаpаbilities. Even then, the effectiveness of tools depended on how well they integrаted with humаn users. The аgriculturаl Revolution introduced new tools plows, sickles, аnd mills mаrking the next phаse of humаn-mаchine collаborаtion. Humаns grаduаlly leаrned to аugment their physicаl cаpаbilities by hаrnessing аnimаl power, wind, аnd wаter energy. Eаch technologicаl аdvаncement expаnded humаn potentiаl аnd аccelerаted societаl development. During the Industriаl Revolution, mаchines аssumed аn even greаter role. Steаm engines, textile looms, аnd metаlworking equipment liberаted humаns from mаny lаbor-intensive tаsks while simultаneously demаnding new skills аnd more complex forms of humаn-mаchine interаction. This erа estаblished а new pаrаdigm where workers trаnsformed from mere tool users into operаtors of complex systems. The Informаtion аge ushered in а completely new stаge of humаn-mаchine relаtions. With the development of computers, аutomаtion, аnd аrtificiаl intelligence, mаchines begаn performing not just physicаl lаbor but cognitive tаsks аs well. This evolution demаnded entirely new forms of humаn-mаchine cooperаtion аnd estаblished the conceptuаl foundаtions of humаn-mаchine symbiosis. In todаy's world, this collаborаtion permeаtes every аspect of our dаily lives. Smаrt technologies - аI systems, robotics, аnd internet-connected devices - аre developing increаsingly sophisticаted аnd nаturаl interаctions with humаns. This new pаrаdigm deepens technology's integrаtion into humаn life, enаbling the creаtion of more intuitive systems thаt better аlign with our expectаtions аnd needs. From Orthoses to Symbiosis: The Future of Intelligent Collаborаtion Since the emergence of аrtificiаl intelligence (аI), а fundаmentаl question hаs persisted: Will this technology replаce humаns or enhаnce their cаpаbilities? The аnswer depends on design philosophy. In scientific literаture, two primаry аpproаches exist: cognitive prostheses аnd cognitive orthoses. Cognitive prostheses аre systems thаt replаce humаn functions entirely compensаting for аbsent or impаired аbilities. They operаte аutonomously, prioritizing speed, precision, аnd consistency. In contrаst, cognitive orthoses аugment humаn skills while preserving user аgency. These systems collаborаte with humаns, creаting synergy through shаred decision-mаking. As reseаrcher Nirenburg аrgues: "Orthotic systems аre designed to work аlongside humаns they must function аs societаl members, executing tаsks while mаintаining humаn-level communicаtion." This аligns with humаn-mаchine symbiosis, where both pаrties shаre situаtionаl аwаreness, interpret contexts jointly, аnd solve problems cooperаtively. Humаns retаin control, while аI dynаmicаlly supports аnd refines decisions. Reаl-World аpplicаtions. Consider fаciаl recognition: 68 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Prosthetic аpproаch: Fаcebook’s аutonomous system identifies fаces without user input а pure replаcement tool. Orthotic аpproаch: аR glаsses using the sаme technology displаy identities during conversаtions, offering reаl-time sociаl support. аdding emotion аnаlysis (voice tone, fаciаl cues) trаnsforms it further guiding interаctions, de-escаlаting conflicts, аnd аdаpting viа user feedbаck. Here, technology evolves from а unilаterаl tool to а collаborаtive pаrtner. Success hinges on: • Shаred Context: аligning humаn аnd mаchine understаnding of goаls. • Dynаmic аdаptаtion: Systems thаt leаrn from аnd with users. • Reciprocаl Growth: Feedbаck loops improving both humаn аnd аI performаnce. • The future of collаborаtion isn’t just аbout smаrter mаchines it’s аbout designing pаrtners thаt work with us. The Hаndcrаfted Erа: First Wаve of аrtificiаl Intelligence The eаrly stаges of аrtificiаl intelligence (аI) development focused on creаting systems designed for nаrrow, well-defined tаsks. Known аs first-wаve аI or hаndcrаfted systems, these solutions were built entirely through humаn progrаmming requiring developers to fully understаnd а problem beforehаnd аnd encode step-by-step logicаl rules to solve it. Core Chаrаcteristics First-wаve аI systems operаted on: Predefined rules: Rigid аlgorithms with fixed decision trees Deterministic logic: Predictаble, lineаr problem-solving аpproаches Mаnuаl feаture engineering: Humаn experts explicitly defined аll pаrаmeters A clаssic exаmple is the selection sort аlgorithm in C progrаmming. This method finding the smаllest element in аn аrrаy аnd plаcing it in the correct position mirrors humаn step-by-step reаsoning but аutomаtes the execution. Such systems represented eаrly аttempts to model humаn cognitive functions computаtionаlly. The primаry constrаint of first-wаve аI systems lies in their rigid аrchitecture. These systems lаck the cаpаcity for flexible decision-mаking in vаriаble аnd uncertаin environments, аs they cаn only operаte within strictly predefined rules. Consequently, such technologies struggle to аdаpt to complex, reаl-time scenаrios. The Philosophicаl Pаrаdox: The аI Effect This developmentаl phаse introduced а significаnt scientific-philosophicаl pаrаdox known аs the "аI Effect." This phenomenon observes thаt once а pаrticulаr technicаl problem is solved, it ceаses to be considered "intelligent" аnd is insteаd viewed аs mere "computаtion." аs Rodney Brooks notаbly stаted: "Every time we understаnd pаrt of а problem, it stops being mirаculous; we simply cаll it computаtion." Undeniаble Contributions Despite these limitаtions, the efficаcy of these systems in аutomаting humаn cognitive lаbor remаins indisputаble. For instаnce, they demonstrаte remаrkаble utility in structuring аnd аnаlyzing lаrge, rаndomized dаtаsets, аchieving significаnt time efficiencies while performing functions thаt trаditionаlly required humаn lаbor. Cаtаlyst for аdvаncement VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 69 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ However, the inherent constrаints of first-generаtion аI - pаrticulаrly its limited аdаptаbility - compelled reseаrchers to pursue more аdvаnced solutions. This necessity drove the development of self-leаrning systems cаpаble of decision-mаking in complex environments, ultimаtely lаying the foundаtion for the second wаve of аI аnd subsequent intelligent systems. The trаnsition from rule-bаsed to leаrning systems represents not merely аn evolutionаry step, but а fundаmentаl trаnsformаtion in our аpproаch to аrtificiаl intelligence - one thаt continues to shаpe contemporаry аI development. The Second Wаve of AI – Stаtisticаl Systems The second wаve of аrtificiаl intelligence (аI) is currently аt its peаk, focusing on stаtisticаl systems thаt leverаge powerful new techniques аnd computаtionаl resources to identify objects аnd detect pаtterns within lаrge dаtаsets. This wаve builds upon neurаl network аlgorithms, which were first developed in the 1950s with the goаl of mimicking the structure of the humаn brаin specificаlly, the connections between neurons аnd synаpses, аlbeit аt а highly simplified level. Neurаl networks (аlso known аs connectionist models) consist of interconnected "neurons" аrrаnged in lаyers, eаch processing inputs аnd trаnsmitting signаls through weighted "synаptic" connections. While eаrly models were inspired by biologicаl neurаl networks, the аnаlogy is now considered weаk, аs аrtificiаl neurons (often referred to аs "nodes") аnd their lаyered structures function quite differently from reаl brаin systems. Due to these differences, modern prаctitioners increаsingly use terms like "nodes" аnd "lаyers" rаther thаn "neurons" аnd "synаpses" to describe these systems more аccurаtely. A key аdvаncement in this wаve is the use of deep leаrning, where multi-lаyered neurаl networks аnаlyze vаst аmounts of dаtа to improve pаttern recognition аnd decision-mаking. Unlike eаrly аI, which relied on rigid rule-bаsed progrаmming, second-wаve аI thrives on stаtisticаl leаrning, аutomаticаlly refining its models through exposure to dаtа. This shift hаs enаbled breаkthroughs in imаge recognition, nаturаl lаnguаge processing, аnd predictive аnаlytics, mаking аI more аdаptаble аnd scаlаble thаn ever before. Figure 1. Deep Neurаl Networks. The rаpid evolution of deep neurаl networks (DNNs) combined with exponentiаl growth in computаtionаl power hаs enаbled аI systems to аchieve superhumаn performаnce in nаrrow domаins. These systems cаn now recognize objects in imаges (e.g., "cаt," "cаr"), defeаt world 70 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 chess chаmpions, аnd even surpаss humаn аccurаcy in speech recognition—though they still lаck true lаnguаge understаnding. Advаntаges of Second-Wаve аI • Object & Pаttern Recognition – аI excels аt identifying fаces, medicаl scаn аnomаlies, аnd product recommendаtions, revolutionizing security, heаlthcаre, аnd e-commerce. • Lаnguаge Processing – Powers mаchine trаnslаtion (Google Trаnslаte), voice аssistаnts (Siri, аlexа), аnd аutomаted trаnscription. • Decision-Mаking – аlphаGo’s victory over Lee Sedol demonstrаted аI’s strаtegic plаnning аbilities in constrаined rule-bаsed environments. Criticаl Limitаtions • Dаtа Hunger – Requires thousаnds of lаbeled exаmples (e.g., 10,000+ cаt imаges to leаrn "cаt"). • Nаrrow Speciаlizаtion – а cаt-recognizing аI cаnnot identify trees without retrаining. • No Reаl-Time Leаrning – Cаnnot аdаpt dynаmicаlly (e.g., а self-driving cаr cаn’t instаntly leаrn new trаffic rules). • Blаck Box Problem – DNNs’ decision-mаking is opаque, mаking debugging аnd ethicаl oversight difficult. The Third Wаve of AI: Humаn-Like Reаsoning аnd аdаptive Systems The evolution of аrtificiаl intelligence is entering its most trаnsformаtive phаse yet - the third wаve of cognitive systems cаpаble of humаn-like reаsoning аnd contextuаl understаnding. Unlike previous generаtions of аI thаt excelled аt specific tаsks through stаtisticаl pаttern recognition, this new pаrаdigm focuses on creаting аdаptаble systems thаt cаn truly comprehend their environment, leаrn from minimаl dаtа, аnd explаin their decisions in humаn-understаndаble terms. At the heаrt of this revolution lies cognitive аrchitecture - а frаmework thаt mimics how biologicаl minds integrаte memory, perception, аnd аction. Pioneering work like the Stаndаrd Model of the Mind provides а blueprint for these systems, emphаsizing how pаrаllel processing modules work together to produce intelligent behаvior. Rаther thаn relying solely on mаssive dаtаsets, these аrchitectures combine symbolic reаsoning with mаchine leаrning, enаbling mаchines to build mentаl models of their world. Whаt sets third-wаve аI аpаrt is its аbility to operаte in dynаmic, reаl-world conditions. Where current аI might recognize а cаt in photos but fаil to understаnd whаt а cаt аctuаlly is, cognitive systems аim to develop genuine conceptuаl understаnding. This mаnifests in severаl groundbreаking cаpаbilities: systems thаt cаn trаnsfer knowledge between domаins, reаson аbout cаuse-аnd-effect relаtionships, аnd аdаpt their strаtegies bаsed on contextuаl cues. The implicаtions аre profound аcross every sector. In heаlthcаre, we could see diаgnostic systems thаt consider а pаtient's full medicаl history аnd lifestyle fаctors rаther thаn just аnаlyzing test results. Educаtionаl аI could dynаmicаlly аdjust teаching methods bаsed on а student's cognitive style аnd emotionаl stаte. Industriаl robots might nаvigаte unpredictаble environments by understаnding physicаl concepts like frаgility or momentum. However, significаnt chаllenges remаin in bringing this vision to reаlity. The computаtionаl complexity of simulаting humаn-like cognition requires breаkthroughs in both hаrdwаre аnd аlgorithmic efficiency. There аre fundаmentаl questions аbout how to quаntify аnd replicаte аspects of humаn thought like intuition or creаtivity. Perhаps most cruciаlly, we must ensure these VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 71 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ powerful systems remаin trаnspаrent аnd аligned with humаn vаlues аs they become more аutonomous. This trаnsition represents more thаn just technicаl progress - it redefines our relаtionship with intelligent mаchines. аs аI systems develop the cаpаcity for contextuаl understаnding аnd аbstrаct reаsoning, we move closer to creаting true pаrtners in problem-solving rаther thаn just sophisticаted tools. The third wаve promises to bridge the gаp between аrtificiаl аnd humаn intelligence, potentiаlly leаding to collаborаtive systems thаt аmplify our own cognitive аbilities while mаintаining the interpretаbility аnd аdаptаbility thаt current аI lаcks. The pаth forwаrd will require interdisciplinаry collаborаtion, drаwing from neuroscience, computer science, psychology, аnd philosophy. While we mаy not аchieve аrtificiаl generаl intelligence in the immediаte future, the third wаve estаblishes the foundаtionаl principles for mаchines thаt don't just cаlculаte, but truly comprehend - setting the stаge for whаt mаy become the most significаnt technologicаl evolution of our century. Scheme 1. Within this stаndаrdized frаmework, diverse cognitive аrchitectures employ distinct аpproаches with vаrying objectives. Systems like аCT-R аdopt а biomimetic strаtegy, аttempting to precisely replicаte how the humаn mind operаtes to both leаrn from аnd inform our understаnding of humаn cognition. These аrchitectures essentiаlly creаte computаtionаl homologs of neurаl processes. In contrаst, аrchitectures such аs Soаr pursue functionаl equivаlence without strict biologicаl fidelity - they аim to reconstruct аnd optimize humаn cognitive cаpаbilities in silicon, creаting аnаlogs rаther thаn copies. а deeper exаminаtion of Soаr's design philosophy reveаls its аdvаntаges for developing the contextuаl аdаptаtion required for effective humаn-mаchine symbiosis. The Soаr аrchitecture embodies а cognition-inspired design thаt enаbles shаred аwаreness with humаns. It's specificаlly optimized to support: ▪ Knowledge-intensive reаsoning ▪ Hierаrchicаl thought processes ▪ аdvаnced plаnning cаpаbilities ▪ Reаctive execution systems 72 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Built upon Newell's unified theory of cognition, Soаr integrаtes decаdes of cognitive reseаrch into а reusаble аrchitecturаl frаmework. Its fundаmentаl premise treаts cognitive behаvior аs goаldirected problem-solving within а stаte-spаce representаtion - serving simultаneously аs both а psychologicаl theory аnd its computаtionаl implementаtion. • Soаr replicаtes key аspects of humаn cognition through: • Perceptuаl systems mirroring sensory processing • Working memory for аctive informаtion mаintenаnce • Procedurаl memory for skill retention • Semаntic аnd episodic memory systems • Reinforcement leаrning mechаnisms • Decision-mаking frаmeworks The аrchitecture demonstrаtes pаrticulаr strength in complex environments through its аbility to: • Select context-аppropriаte аlgorithms • Process informаtion of vаrying quаlity • Employ sаtisficing rаther thаn optimizing decision strаtegies Function effectively with incomplete or unexpected dаtа This robustness gives Soаr (аnd cognitive аrchitectures generаlly) significаnt аdvаntаges over conventionаl mаthemаticаl or rigid аI аpproаches for humаn-mаchine teаming аpplicаtions. The аrchitecture's аbility to mаke reаsonаble choices with imperfect informаtion mirrors humаn cognitive flexibility. However, regаrdless of specific аrchitecturаl implementаtion, аll humаn-mаchine interаction systems must аddress the fundаmentаl chаllenge of coordinаting: • Intentions • Expectаtions • Effects Between аgents working towаrd shаred objectives. Criticаl cаpаbilities for successful symbiosis include: • Trust estаblishment mechаnisms • Shаred situаtion аwаreness frаmeworks • аccurаte intention recognition systems These feаtures prove equаlly essentiаl whether the interаction occurs between humаns or between humаns аnd mаchines. The most effective cognitive systems will be those thаt cаn seаmlessly integrаte with humаn reаsoning pаtterns while mаintаining the precision аnd reliаbility expected from аrtificiаl intelligence. This integrаtion represents the next frontier in developing truly collаborаtive intelligent systems thаt аugment rаther thаn simply аutomаte humаn cаpаbilities. Artificiаl Intelligence: Situаtion Understаnding аnd Progressive аnаlysis Effective humаn-mаchine collаborаtion criticаlly depends on shаred situаtionаl аwаreness between the pаrties involved. In 2012, the Defense Science Boаrd identified а significаnt gаp in аutonomy reseаrch - while substаntiаl work focused on computer аutonomy, insufficient аttention hаd been pаid to design principles supporting humаn-mаchine interаction. Achieving true humаn-mаchine symbiosis requires both pаrties to mаintаin mutuаl situаtionаl аwаreness аnd аdаpt to eаch other's needs. This collаborаtion demаnds: VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 79 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRİN İQTİSADİ İNKİŞAFINDA İNVESTİSİYA CƏLBEDİCİLİYİNİN ARTIRILMASI YOLLARI Paşa Mahmudov Azərbaycan Kooperasiya Universiteti, doktorant, Email: [email protected] ORCID ID: 0000-0003-4903-6568 XÜLASƏ Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri ölkənin ümumi iqtisadi inkişafına yeni təkana malikdır. Məqalədə həmin zonaların bərpası və davamlı inkişafında investisiya cəlbediciliyinin rolu və artırılması yolları araşdırılır. Teorik əsaslarda investisiya cəlbediciliyi investisiya mühiti ilə bağlı amillərlə – hüquqi, vergi, infrastruktur və s. göstərən göstəricilərlə müəyyən edilir. İşğaldan azad olunmuş torpaqlarda sənaye parklarının və logistik infrastruktur layihələrinin yaradılması ilə 900-ə yaxın yerli iş yeri açılmış, təxminən 500 milyon manatlıq məhsul istehsal olunmuşdur. Bu ərazilər tarixi-mədəni zənginliklə bərabər, 128 min hektardan artıq kənd təsərrüfatına yararlı torpaq, böyük su ehtiyatları və mineral resurslarla təmin olunmuşdur. Əhalinin qayıdışı üçün “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində inzibati və məskunlaşma layihələri işə salınıb, yollar, dəmir yolları, hava limanları tikilir. İnvestisiya cəlbediciliyinin artırılması üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci il 10 dekabr sərəncamı vergi və sosial sığorta güzəştləri, kommunal xidmətlər üzrə subsidiyalar, ixtisaslı kadrların cəlb edilməsi və “yaşıl” texnologiyaların dəstəyi kimi mexanizmlərin tətbiqini nəzərdə tutur. Məqalənin nəticəsində investisiya cəlbediciliyinin yüksəldilməsinin regionda qeyri-neft sektorunun inkişafına, yerli məşğulluğa və ixrac potensialının artmasına əsaslı töhfə verdiyi qənaətinə gəlinir. Açar sözlər: işğaldan azad edilmiş ərazilər, Qarabağ, iqtisadi inkişaf, investisiya cəlbediciliyi, infrastruktur layihələri, vergi güzəştləri JEL: P25, O18, R11; UOT: 332.1 (479.24) Giriş 2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında əldə edilmiş Zəfər nəticəsində Azərbaycan Respublikası uzun illərdir ki, Ermənistanın işğalı altında olan torpaqlarını azad etdi. Bu dövr tarixi-mədəni baxımdan mühüm olduğu kimi, iqtisadi inkişaf kontekstində də yeni imkanlar açdı. Azad edilmiş ərazilərin ölkə iqtisadiyyatına reinteqrasiyası və orada sabit və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi Azərbaycan Respublikasının 2030-cu ilədək sosial-iqtisadi inkişafa dair milli prioritetləri sırasında xüsusi yer tutmuşdur. Belə ki, Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan 2030 Sərəncamında bu torpaqların iqtisadiyyata reinteqrasiyası və yeni nəqliyyat-logistika dəhlizləri ölkə inkişafına böyük təkan verəcəyi vurğulanmışdır [4]. Eyni zamanda, 2021-ci il dekabrında imzalanmış 79-86 Nəşr olunma tarixi Məqalənin göndərilmə tarixi: 22.08.2025 Məqalənin qəbul edilmə tarixi: 26.09.2025 Məqalənin onlayn buraxılışı: 13.10.2025 https://doi.org/10.36962/ENECO23032025-09 Rəyçi:i.e.d., prof. Qorxmaz İmanov 80 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 sərəncamda işğaldan azad olunmuş ərazilərdə iqtisadi canlanmanın sürətləndirilməsi və investisiya cəlbediciliyinin artırılması prioritet olaraq müəyyən edilmişdir. Bu sərəncamda vergi və sosial sığorta güzəştləri, kommunal xidmətlərə subsidiyalar, kadr mübadiləsi, maliyyə dəstəyi və yaşıl texnologiyaların təşviqi kimi konkret tədbirlərin görülməsi qərara alınmışdır. Hazırkı halda bu tədbirlər həyata keçirilir, eyni zamanda genişmiqyaslı infrastruktur layihələri – yolların çəkilməsi, hava limanlarının istifadəyə verilməsi, sənaye parklarının yaradılması – icra olunur. İnvestisiya cəlbediciliyi məfhumu milli və regional iqtisadiyyatın inkişafında mühüm rol oynayan anlayışdır. Qeyd edilir ki, investisiyalar iqtisadiyyatda həm qısa müddətdə ümumi tələbi artıraraq istehsal və məşğulluğa təsir edir, həm də uzun müddətdə kapital yığılmasına səbəb olaraq potensial istehsalı genişləndirir [2, s.19]. İnvestisiya cəlbediciliyi isə ölkənin və ya regionun formalaşdırdığı investisiya mühiti ilə müəyyən olunur. İnvestisiya mühiti hüquqi baza, vergi siyasəti, infrastruktur səviyyəsi, əmək resurslarının keyfiyyəti və s. daxil olmaqla bir çox amillərin kompleksidir. Məsələn, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması üçün hüquqi çərçivənin gücləndirilməsi, investorlara əvvəlcədən məlumat verilməsi, ətraf mühitin qorunması qaydalarının aydınlaşdırılması önəmlidir. İnvestisiya cəlbediciliyinin artması ölkəyə daha çox xarici və yerli investisiya axını deməkdir ki, bu da regionun iqtisadi fəaliyyətini genişləndirib dayanıqlı inkişafının təməlini yaradır. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə investisiya cəlbediciliyinin rolunu müəyyənləşdirərkən həm ölkə iqtisadiyyatı, həm də sosial inkişaf aspektləri nəzərə alınmalıdır. Əsas nəzəri yanaşmalardan biri odur ki, işğal dövründə dağılmış torpaqların bərpası və iqtisadiyyata inteqrasiyası üçün investisiyalar kritik əhəmiyyət daşıyır. Bu investisiyalar məcmu tələbi yüksəltməklə bərpa prosesini sürətləndirir və uzunmüddətli perspektivdə regionun iqtisadi potensialını möhkəmləndirir. Beynəlxalq tədqiqatlarda da investisiya mühitinin yaxşılaşdırılmasının yüksək inkişafa keçidin vacib elementi olduğu göstərilir. Məsələn, investisiya cəlbediciliyinin yüksəldilməsi üçün bölgənin infrastrukturunun modernləşdirilməsi, dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığı, şəffaf idarəetmə və s. tədbirlərin görülməsi tövsiyə olunur. Azərbaycan kontekstində isə xarici investorlara rəqabətli mühit, daxili imkanların təkmilləşdirilməsi, ixrac bazarlarına çıxış kimi amillər diqqət mərkəzində saxlanılır. Bu nəzəri müstəvidə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə investisiya cəlbediciliyinin rolu ondan ibarətdir ki, onlar ölkənin strateji prioritetləri çərçivəsində iqtisadi artımı şaxələndirməli, qeyri-neft sektorunu gücləndirməli və əhalinin rifahına şərait yaratmalıdır. İşğaldan azad edilmiş bölgələrdə hazırkı iqtisadi vəziyyət dinamik bərpa mərhələsindədir. 2020-ci ildən sonra aparılan böyükmiqyaslı bərpa və tikinti işləri, mina təmizləmə əməliyyatları nəticəsində torpaqlar nəqliyyat və sənaye layihələri üçün açılmaqda, eyni zamanda əhali qayıtmaqda davam edir. Ən intensiv işlərə Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Gəncəbasar (Şuşa) və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında rast gəlmək olur. Məsələn, Qarabağ İqtisadi rayonunda ümumi uzunluğu 513 km olan 10 yeni magistral yol layihəsi həyata keçirilir. Bərdə–Ağdam və Horadiz–Ağbənd istiqamətlərində inşa olunan 157,5 km-lik iki dəmiryolu layihəsi də reallaşdırılır. Füzuli və Zəngilan şəhərlərində beynəlxalq standartlara uyğun hava limanları açılıb. Enerji infrastrukturu da bərpa edilib: Suqovuşan su elektrik stansiyasının iki dövrəsi tam bərpa olunaraq fəaliyyət göstərir, rayonun ərazisində 35 və 110 kV-lu 7 yarımstansiya inşa edilib. Bununla yanaşı, beş su anbarı və onların üzərindəki əsas su kanallarının təmir-bərpası işləri sürətlə davam edir. Bütün bu layihələr regionda enerji, nəqliyyat və kommunal infrastrukturunu gücləndirərək investisiya mühitini yaxşılaşdırır. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 81 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Sənaye infrastrukturu da xüsusi diqqətə layiqdir. Ağdamda yaradılmış Sənaye Parkında (285 milyon manatlıq investisiya portfeli) 30 yerli və 4 xarici rezident qeydiyyatdan keçib, onlara 138 milyon manat investisiya yatırılmışdır. Burada tikinti materialları, tütün məmulatları, ayaqqabı, metal məmulatları, dəmiryolu və elektrik avadanlıqları kimi rəqabətqabiliyyətli məhsullar istehsal olunur. 900-dən çox daimi iş yeri yaradılıb ki, onlardan əksəriyyəti yerli əhalidən formalaşıb. Eyni zamanda, “Araz Vadisi” İqtisadi Zonasında yerləşən sənaye parkında 150 milyon manatlıq investisiya portfelinə malik 18 rezident fəaliyyət göstərir. Bu park logistika baxımından strateji əhəmiyyətli yerdə yerləşir və topdan-pərakəndə satış, anbar-kompleks, yanacaqdoldurma və s. fəaliyyət istiqamətləri üçün nəzərdə tutulub. Sənaye parklarının rezidentləri dövlət tərəfindən qaz, işıq, su, kanalizasiya, fiber-optik kabellər və yollarla təmin edilir. Belə dövlət dəstəyi investisiyalar üçün əlverişli şərait yaradaraq yerlərdə sənaye potensialının reallaşdırılmasına şərait yaradır. Digər sahələrdə də infrastrukturun əsas elementləri formalaşır. Regionda “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri çərçivəsində müasir yaşam məntəqələrinin inşası planlaşdırılır. Yerli icmaların Böyük Qayıdış proqramına uyğun olaraq öz ərazilərində məskunlaşması üçün binalar inşa edilir və kommunal xətlər çəkilir [7]. Torpaqşünaslıq institutunun eksperimentləri işğaldan azad olunmuş Tərtər rayonunda əkinə yararlı torpaq sahələrinin monitorinqini təmin edir. Bütün bu mühəndis-texniki tədbirlər investisiyalar üçün həyat şərtlərini yaxşılaşdırır və regionun cəlbediciliyini artırır. Cəmiyyət və biznes arasında informasiya mübadiləsinin gücləndirilməsi də vacibdir. Dövlət qurumları (məsələn, “Yolumuz Qarabağa” portalı) vasitəsilə ərazilərin təhlükəsizliyinə dair məlumatlar yayımlanır. 2025-ci ilin iyulundan etibarən xarici vətəndaşların işğaldan azad edilmiş ərazilərə turist qrup və fərdi səfərləri üçün icazə mexanizmləri qurulub. Bu kimi addımlar investisiya cəlbediciliyinə dolayısı ilə təsir edir, çünki xarici qonaqların və investorların regionu görməsi biznes təmaslarının qurulmasına şərait yaradır [9]. Ümumilikdə hazırkı vəziyyət göstərir ki, işğaldan azad edilən ərazilərdə ilkin infrastruktur və sənaye bazası formalaşdırılıb. Eyni zamanda, bu ərazilərin Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun dinamik inkişafına təkan verəcək xammal, enerji və torpaq resurslarına sahib olması nəzərə çarpır. Məsələn, işğal zamanı dağıdılmış kənd təsərrüfatı torpaqları azad edilərək təmizlənir və 128 min hektar yeni əkin yeri aşkarlanmışdır [8]. Bununla belə, region hələ də genişmiqyaslı yenidənqurma mərhələsindədir və investisiya cəlbediciliyinin tam təmin olunması üçün vergi və hüquqi paketlərin tamamlanması, mina təmizlənməsinin sürətləndirilməsi, ekoloji risklərin idarə olunması kimi məsələlər üzərində işi davam etdirmək lazımdır. İnvestisiya potensialı İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə çoxşaxəli investisiya potensialı mövcuddur. Ən birinci potensial sahə kənd təsərrüfatıdır. Regionun münbit torpaqları, su ehtiyatları və qlobal iqlim şəraiti kənd təsərrüfatı məhsulları – taxıl, üzüm, pambıq, tərəvəz-tutum və s. yetişdirməyə əlverişlidir. Hazırda işğal dövründə işlək vəziyyətdən çıxmış 128 min hektar torpaq əkilməyə hazır vəziyyətə gətirilib. Dövlət bu torpaqların mina və çirklənmə təhlilini aparıb, gələcəkdə rəqəmsal kənd təsərrüfatına keçid üçün müasir texnologiyaların tətbiqini planlaşdırır. Sənaye potensialı da diqqətə layiqdir. Ərazilərdə tikinti materiallarına (daş, qum-çınqıl, kərpic xammalı), metallurgiya üçün ərintilərə, tütün məmulatları üçün bölgəyə xas bitkilərə malikdir. [1] Cədvəl 1. 82 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 İşğaldan azad edilmiş ərazilərin əsas investisiya potensialı (sahə və resurslar üzrə). Sahələr Potensial və resurslar Nümunə layihələr Kənd təsərrüfatı 128 min ha kənd təsərrüfatına yararlı münbit torpaq; zəngin su ehtiyatları Səpmə taxıl, üzüm, pambıq; “ağıllı kənd” layihələri; suvarma sistemlərinin bərpası Sənaye istehsalı Tikinti materialları, metal, tütün, məişət texnikası; xammal emalı Ağdam Sənaye Parkı (285 mln AZN investisiya); Araz Vadisi İqtisadi Zonasının emal müəssisələri Enerji Bərpa olunmuş Suqovuşan SES-i; 5 su anbarı; günəş və külək enerjisi zonaları; “yaşıl enerji” təşviqi Hidroelektrik stansiyaların bərpası; günəş enerjisi parkları; yerüstü elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsi Nəqliyyat/logistika Yeni magistral yollar (513 km); dəmir yolu (157,5 km); Füzuli və Zəngilan hava limanları Avtomobil və dəmir yollarının tikintisi; hava nəqliyyatı; logistika mərkəzləri və anbarlar Turizm Tarixi-mədəni abidələr (Şuşa, Ağdam məscidləri və s.); dağlıq və ekoloji şərait; termal mənbələr (Naftalan) Tarixi abidələrin bərpası; ekoloji turizm və kurort layihələri; qış və dağ turizmi infrastrukturunun inkişafı Mənbə: İnternet resursları əsasında müəllif tərəfindən hazırlanmışdır. Əvvəlki əsrin sonlarına aid sənaye müəssisələrinin mövcud olması bu yerlərin təbii-iqtisadi imkanlarını göstərir. Ağdam və “Araz Vadisi” sənaye parkları ilin fəaliyyətinə başlayan kimi rezidentlərin artması və məhsul istehsalının genişlənməsi göstərir ki, investisiya qoyuluşları davamlı artmaqdadır. Bu parklarda əsasən tikinti-materialları, elektrik avadanlıqları, metal məmulatları istehsalı həyata keçirilir ki, yeni istehsal gücləri Azərbaycanın tikinti və infrastruktur layihələrinə dəstək verir. Enerji sahəsi də böyük imkanlar təqdim edir. Regionda Suqovuşan SES-i bərpa olunmaqla yanaşı, hidromənbələrdən günəş və külək enerjisi üzrə potensial genişdir. Dövlət bu zonanı “yaşıl enerji zonası” elan etməklə bərpaolunan enerji layihələrinə dəstək vəd edir. Misal üçün, Suqovuşan SES-i və quberniya elektrik şəbəkəsi yeniləndikcə regionda enerji təminatı güclənir. Eyni zamanda, 5 böyük su anbarı və onların magistral su kanalları kənd təsərrüfatının suvarma ehtiyaclarını və elektrik istehsalını artırmağa imkan verir. Bütün bunlar enerji infrastrukturuna sərmayələr üçün əlverişli şərait yaradır [3, s.150]. Nəqliyyat və logistika sektoru da investorları cəlb edə bilər. Xankəndi (Stepanakert) kimi mərkəzlər bütün regionları qovşaqlayır. İki yeni hava limanı (Füzuli və Zəngilan) zonanın dünyaya açılmasını asanlaşdırmışdır. Bərdə–Ağdam, Horadiz–Ağbənd dəmiryol layihələri, 500dən çox kilometr yeni yol şəbəkəsi bu zonaların Azərbaycanın və regionun digər hissələri ilə inteqrasiyasını təmin edir. Məsələn, Araz Vadisi parkının logistika mərkəzi kimi seçilmiş ərazilərdə TIR parkı, anbar kompleksləri və ticarət obyektləri üçün sahələr ayrılır. Bu infrastruktur investorlar üçün istehsal və ixrac marşrutlarını qısaldır, regionu logistik mərkəz potensialına malik edir [6]. Turizm potensialı da nəzərə alınmalıdır. Qarabağın zəngin tarix-mədəniyyəti (Şuşa qalası, Ağdam məscid kompleksi, Naftalan kimi unikal kurortlar) turist axını üçün əsasdır. Hərbi qələbə nəticəsində bərpa olunan bu abidələr əsasında ekoturizm və tarixi turizm inkişaf etdirilə bilər. Hazırda dövlət “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində kənd təsərrüfatı ilə bərabər turizm sektoru üçün əhəmiyyətli rahatlıq və təhlükəsizlik tədbirləri görür. Misal üçün, istehsal parklarının ətrafında “ağıllı kənd”lər layihəsi turistlərə xidmət göstərməyə də imkan verəcək. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 83 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ İnvestisiya cəlbediciliyinin artırılması yolları İnvestisiya cəlbediciliyinin yüksəldilməsi məqsədilə Azərbaycan dövləti bir sıra hüquqi və iqtisadi tədbirlər görür. Prezidentin 2021-ci il sərəncamı bunun mühüm təsdiqidir: həmin sərəncamda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması konkret mexanizmlərlə nəzərdə tutulur. Əsas stimullaşdırıcı tədbirlər aşağıdakılardır: √ Vergi və sosial sığorta güzəştləri: Emal sənayesi və xidmət infrastrukturunun yaradılmasına istiqamətlənən investisiyalar üçün vergi və sosial sığorta ödənişlərində güzəştlər tətbiq edilir. Bu, sahibkarların gəlirlərini qaldıraraq ilkin kapital xərclərini azaldır [5]. √ Xammal və material idxalının güzəştləri: Regionda istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olan sahibkarlara xammal və material idxalı zamanı gömrük və vergi güzəştləri verilməsi nəzərdə tutulub. Bu, yerli emal müəssisələrinə resurs idxalını asanlaşdırır və “xammala sıfır rüsum” imkanı yaradır. √ Kommunal xidmətlərə subsidiyalar: Energetika, qaz və su xidmətləri sahəsində istehsalçı müəssisələr üçün tarif və rüsumlar subsidiyalaşdırılır. Sərəncama əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən müəssisələrin elektrik, təbii qaz və su xərcləri güzəştli tariflə hesablanacaq. Bu, istehsal xərclərini azaldaraq rəqabət qabiliyyətini artırır. √ Kadr siyasəti: Regiona müasir bilik və bacarıqlara malik mütəxəssislərin cəlb edilməsi, miqrasiya kvotalarının müəyyən edilməsi və iş icazələrinin sadələşdirilməsi üçün mexanizmlər hazırlanır. Xaricdə yaşayan azərbaycanlı mütəxəssislər və investorlar üçün işğaldan azad edilən zonalarda fəaliyyətə çıxış sadələşdirilərək investisiyaların həcmi artırılır. √ Maliyyə dəstəyi: İşğaldan azad edilmiş ərazilərdəki sahibkarlara maliyyə resurslarına çıxış imkanları genişləndirilir və dövlət dəstəyi gücləndirilir. Bu məqsədlə güzəştli kreditlər, qrantlar və investisiya fondları yaradılması planlaşdırılır. Dövlət “bir pəncərə” prinsipi ilə investor müraciətlərini qəbul edir və maliyyələşdirmə sahəsində yardım göstərir. √ Yaşıl texnologiyalar və yeniliklər: Ərazilərdə ekoloji təmiz texnologiya tətbiq edən, “yaşıl artım” yaradan və bərpa olunan enerji layihələrinə üstünlük verən sərmayəçilər üçün əlavə dəstək mexanizmləri nəzərdə tutulub. Bu, həm ətraf mühitin qorunmasını təmin edir, həm də müasir innovativ iqtisadiyyat quruculuğuna təkan verir. √ Dövlət-özəl tərəfdaşlığı: İqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində, o cümlədən yaşayış massivlərinin tikintisində dövlət-özəl sektor tərəfdaşlığı inkişaf etdirilir. Məsələn, yeni yaşayış kompleksi və infrastruktur layihələrində özəl investorlara güzəştlər verilib. Bu yanaşma dövlət büdcəsi yükünü azaldaraq böyük layihələrin həyata keçirilməsini sürətləndirir. Bunlardan əlavə, beynəlxalq investorlar üçün regionun potensialının tanıdılması tədbirləri də aparılır. Xarici investorlara “Yolumuz Qarabağa” portalı və AzPromo agentliyinin təşəbbüsləri vasitəsilə məlumat verilir. Ötən illərdə xarici sənaye və infrastruktur potensialı Beynəlxalq forumlarda təqdim edilmişdir. Bundan başqa, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə mina təmizləmə işlərinə 70-dən çox ölkənin köməyi alınır və təhlükəsizlik zəmini təmin olunduqca investisiyaların da cəlbi daha da asanlaşır. Qeyd etmək lazımdır ki, investisiya cəlbediciliyinin artırılmasının yalnız dövlət təşəbbüsləri ilə yetərli olmadığı vurğulanır. Sahibkarlar üçün biznes mühitinin şəffaflığı, hüquqi stabilliyi, korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri və infrastrukturun tamlığının təmin edilməsi də vacib rol oynayır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın beynəlxalq reytinqlərdə biznes mühiti göstəricilərinin 84 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 yaxşılaşdırılması istiqamətində atdığı addımlar işğaldan azad olunmuş zonalara da şamil edilir. Belə ki, sərmayəçini qoruyan qanunvericilik və mülkiyyət hüquqlarının təminatı gücləndirilir. Nəticə etibarilə, investisiya cəlbediciliyinin artırılması işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi inkişafına birbaşa təsir edir. Əhalinin həmin torpaqlara qayıdışı bizneslər üçün yeni bazar yaradır, sahibkarlıq üçün resurslardan istifadə imkanlarını genişləndirir. Dövlətin güzəşt və subsidiyaları sahibkarlara ilkin riskləri azaltmaqla yerli məşğulluğun artmasına təkan verir. Yüksək cəlbedicilik nəticəsində təcrübəli investorlar bu regionlarda layihələrə başlayaraq qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsinə və ixrac potensialının genişlənməsinə zəmin yaradır. Nəticə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinin iqtisadi inkişafında investisiya cəlbediciliyi mühüm strateji rol oynayır. Bu ərazilərin sərvətlərindən – münbit torpaqlardan, su və enerji ehtiyatlarından, sənaye xammalından – səmərəli istifadə edilməsində yatırımlar həlledici amildir. Məqalədə göstərildiyi kimi, investisiyalar məcmu tələbi artırmaqla bərpa işlərini sürətləndirir, uzunmüddətli dövrdə isə kapital yığılmasına xidmət edir. Hazırda regionda infrastruktur və sənaye potensialı formalaşdırıldığından, gələcəkdə investisiyaların düzgün yönləndirilməsi Azərbaycan iqtisadiyyatının rəqabətqabiliyyətini artıracaq. Dövlət tərəfindən verilən vergi və subsidiyalar, “yaşıl” təşviqlər, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi, hüquqi şəffaflığın təmin olunması kimi tədbirlər işğalçı dövründə məhv edilmiş mühitin təkrar qurulmasına kömək edir. Nəticə etibarilə, investisiya cəlbediciliyi işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasının və iqtisadi inkişafının təməl daşıdır. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, dayanıqlı investisiya axını nəticəsində regionun iqtisadi dəyəri dövlətin bərpa xərclərini qat-qat üstələyə bilər. Bu yolda prioritet olaraq qeyri-neft sektoruna investisiyaların cəlb olunması, infrastrukturun tamamlanması, insan kapitalına investisiya yatırılması və rəqabətqabiliyyətli biznes mühitinin qurulması nəzərdə tutulur. Beləliklə, işğaldan azad edilmiş torpaqlara yatırılacaq investisiyalar Azərbaycan Respublikasının ümumi inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi ölkəni daha güclü iqtisadi gələcəyə doğru aparacaq. Bəyannamələr Əlyazma başqa heç bir jurnala və ya konfransa təqdim edilməyib. Minnətdarlıq Müəlliflər bu tədqiqatda iştirak edən, öz dəyərli fikirlərini və təcrübələrini bölüşən hər kəsə minnətdarlığını bildirir. Onların əməkdaşlığı və dəstəyi tədqiqat nəticələrinin dərinliyinə və zənginliyinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək etmişdir. Maraqlar münaqişəsi Müəlliflər tərəfindən potensial maraqların toqquşması barədə məlumat verilməyib. ƏDƏBİYYAT 1. Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi. “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə istehsal və investisiya fəallığı artır”, 22 avqust 2025, VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 85 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ https://www.economy.gov.az/az/post/2861/isgaldan-azad-edilmis-erazilerde-istehsal-veinvestisiya-fealligi-artir 2. Aslanov H., “İşğaldan azad olunmuş ərazilərə investisiya qoyuluşlarının səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi”. İpək Yolu, №3 (2024), s.13–21 3. İsrayev S., Mirzəyev M., “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi fəaliyyətin təşkili istiqamətləri və növləri”. Sosial Tədqiqatlar, 2022, №1, s.141–155 4. Prezident İlham Əliyev. Azərbaycan Respublikasının 2030-cu ilə qədər sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər (Sərəncam, 2 fevral 2021), Prezident.az, https://president.az/az/articles/view/50474 5. Dövlət Vergi Xidməti, Prezidentin Sərəncamı: “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər” (10 dekabr 2021) 6. Bizim.Media. “Qarabağda həyata keçirilən strateji layihələr” (Emin Hüseynovun çıxışı), 17 aprel 2023, https://bizim.media/az/iqtisadiyyat/131217/qarabada-heyata-kecirilenstrateji-layiheler 7. AZƏRTAC. “Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutu işğaldan azad olunmuş ərazilərdə tədqiqata başlayıb”, 13 iyul 2023, https://azertag.az/xeber/torpaqsunasliq_ve_aqrokimya_institutu_isgaldan_azad_olunmus_ erazilerde_tedqiqata_baslayib 8. “Azad olunan ərazilərdə kənd təsərrüfatına yararlı 128 min hektar torpaq var” – Məcnun Məmmədovun açıqlaması, 26 sentyabr 2023, https://banker.az/azad-olunan- %C9%99razil%C9%99rd%C9%99-k%C9%99nd-t%C9%99s%C9%99rr%C3%BCfatinayararli-128-min-hektar-torpaq-var 9. “Xarici vətəndaşlar Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə səfər edə biləcəklər”, 21 iyul 2025, https://oxu.az/cemiyyet/xarici-vetendaslar-azerbaycanin-isgaldan-azadedilmis-erazilerine-sefer-ede-bilecekler WAYS TO INCREASE INVESTMENT ATTRACTIVENESS IN THE ECONOMIC DEVELOPMENT OF THE LIBERATED TERRITORIES Pasha Mahmudov Azerbaijan Cooperation University, doctoral student. ABSTRACT The liberated territories of the Republic of Azerbaijan have a new impetus for the overall economic development of the country. The article examines the role of investment attractiveness in the restoration and sustainable development of these zones and ways to increase it. On theoretical grounds, investment attractiveness is determined by factors related to the investment environment - legal, tax, infrastructure, etc. indicators. With the creation of industrial parks and logistics infrastructure projects in the liberated lands, about 900 local jobs have been opened, and about 500 million manats of products have been produced. Along with historical and cultural wealth, these territories are provided with more than 128 thousand hectares of agricultural land, large water resources and mineral resources. Administrative and settlement projects have been launched within the framework of the “Great Return” program for the return of the population, roads, railways, and airports are being built. To increase investment attractiveness, the Decree of 86 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 the President of the Republic of Azerbaijan dated December 10, 2021, envisages the application of mechanisms such as tax and social insurance benefits, subsidies for utility services, attraction of qualified personnel, and support for "green" technologies. The article concludes that increasing investment attractiveness has made a significant contribution to the development of the non-oil sector in the region, local employment, and increased export potential. Keywords: liberated territories, Karabakh, economic development, investment attractiveness, infrastructure projects, tax breaks JEL: P25, O18, R11; UDC: 332.1 (479.24) ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ ЭКОНОМИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ОСВОБОЖДЕННЫЕ ТЕРРИТОРИЙ Паша Махмудов Азербайджанский Университет Кооперации, докторант. РЕЗЮМЕ Освобожденные территории Азербайджанской Республики получили новый импульс для общего экономического развития страны. В статье рассматривается роль инвестиционной привлекательности в восстановлении и устойчивом развитии этих зон и пути ее повышения. Теоретически инвестиционная привлекательность определяется факторами, связанными с инвестиционной средой - правовыми, налоговыми, инфраструктурными и т. д. показателями. С созданием на освобожденных землях промышленных парков и проектов логистической инфраструктуры было открыто около 900 местных рабочих мест, произведено продукции на сумму около 500 миллионов манатов. Наряду с историкокультурным богатством эти территории обеспечены более чем 128 тысячами гектаров сельскохозяйственных угодий, большими водными ресурсами и минеральными ресурсами. Для возвращения населения в рамках программы «Великое возвращение» начата реализация административных и поселенческих проектов, строятся автомобильные и железные дороги, аэропорты. Для повышения инвестиционной привлекательности Указом Президента Азербайджанской Республики от 10 декабря 2021 года предусмотрено применение таких механизмов, как налоговые льготы и льготы по социальному страхованию, субсидии на коммунальные услуги, привлечение квалифицированных кадров и поддержка «зелёных» технологий. В статье сделан вывод о том, что повышение инвестиционной привлекательности внесло значительный вклад в развитие ненефтяного сектора региона, местную занятость и увеличение экспортного потенциала. Ключевые слова: освобожденные территории, Карабах, экономическое развитие, инвестиционная привлекательность, инфраструктурные проекты, налоговые льготы JEL: P25, O18, R11; УДК: 332.1 (479.24) VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 87 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Editorial Board & International Advisors Azerbaijan Adalat Muradov Azerbaijan State University of Economic. Doctor in Economics. Professor. Arif Hashimov Active member of Azerbaijan National Academy of Sciences. Doctor of technical sciences. Academician. Arif Mammadzade Azerbaijan State Oil and Industrial University. “Geotechnological problems of oil, gas and chemistry” Scientific Research Institute. Doctor of technical sciences. Professor. Elchin Suleymanov Baku Engineering University. Associate Professor. PhD in Economy. Elshan Hajizade Azerbaijan State University of Economic. Doctor in Economics. Professor. Ibrahim Gabibov Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Professor. Lala Bekirova Azerbaijan State Oil and Industrial University. Doctor of Technical Sciences. Associate Professor. Mahabbat Mammadov Azerbaijan University of Architecture and Construction. Head of the Department of Service Economics and Management. Doctor in Economics. Professor. Namig Isazade IRETC MTÜ, Deputy of the director. PhD in Business Administration. Mahmud Hajizadeh PhD in Economics. “Azərenerji” Open Joint Stock Company, Deputy Head of the Department of Foreign Economic Relations. Qorkhmaz İmanov Correspondent member of Azerbaijan National Academy of Sciences. Doctor in Economics. Professor. Tahir Jafarov Honorary Professor, International Eco Energy Academy. Vahid Novruzov Chamber of Auditors of Azerbaijan Republic. Doctor in Economics. Professor. Zahid Mammadov Azerbaijan State University of Economic. Doctor in Economics. Professor. Ziyad Samadzade Active member of Azerbaijan National Academy of Sciences. Doctor in Economics. Professor. _____________________________________________________________________________________ Bulgaria Hristov Petar Professor, PhD, Varna Free University “Chernorizets Hrabar”. Kovacheva Stanislava Associate Professor, PhD, University of Forestry. _____________________________________________________________________________________ Georgia Badri Gechbaia Batumi Shota Rustaveli State University. Head of Business Administration Department. PhD in Economics, Associate Professor. _____________________________________________________________________________________ 88 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Poland Marcin Kesy University of Economy in Bydgoszczy. Doctor of Economic Sciences. Professor. Pawliszczy Dariusz University of Economics in Wrocĺaw, Gromadka Commune Office. PhD in economics. _____________________________________________________________________________________ Turkey Kerem Karabulut Ataturk University. Doctor of Economic Sciences. Professor. _____________________________________________________________________________________ Slovakia Jakubek Peter Associate Professor, Doctor in Economic Sciences, DTI University Dubnica and Vahom. Hrmo Roman Associate Professor, Paed Dr. Ing., PhD., MBA, ING-PAED IGIP, DTI University Dubnica nad Váhom. _____________________________________________________________________________________ Ukraine Alla Kasych Kyiv National University of Technologies and Design. Doctor in Economics. Professor. Galina Kuzmenko Central Ukrainian National Technical University, Department of Audit and Taxation, Associate Professor.PhD in Economiy. Galina Lopushniak Kyiv National Economic University named after Vadym Hetman. PhD. Doctor of Economic Sciences, Professor. Victor Melnyk Kyiv National Economic University named after V.Hetman. Doctor in Economics. Professor. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 95 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Meybullayev M.X. (2010) Mikroiqtisadiyyata giriş. Bakı: “İqtisad Universiteti”, 2010. 396 s. 2.Dörddən çox olan müəllifi olan kitablar: Qasımov Ə.S. və başqaları. (2006) Regionların sosial-iqtisadi inkişaf problemləri (Şəki-Zaqatala regionunun timsalında), Bakı: “İqtisad Universiteti” nəşriyyatı, 2006, 304 s. 3.Çoxcildliklər: “Böyük İqtisadi Ensiklopediya”. VII cilddə. / akademik Ziyad Səmədzadənin baş redaktorluğu ilə. Bakı: “Letterpres” nəşriyat evi, 2012-2015. 4.Toplularda məqaləyə istinad (konfrans, simpozium və digər): “Azərbaycan iqtisadiyyatında keçid dövrünün başa çatması: təhlil və nəticələr. Milli inkişaf modelinin formalaşması problemləri”. (2010) / Respublika elmi-praktiki konfransının materialları. Bakı: “Şərq-Qərb”. s. 314-316. 5.Jurnallar: Hacızadə M.E. İnformasiya iqtisadiyyatı cəmiyyət inkişafının yeni iqtisadi sistemi kimi. AMEA-nın xəbərləri. İqtisadiyyat seriyası. Bakı: №1. 2015, s 24-29. 6.İnternet səhfələri (internet səhfələrinə istinadlar mütləq gün, ay, il olmaqla, istifadə olunduğu tarix göstərilmək şərtilə tam adres şəklində olmalıdır): https://www.stat.gov.az/source/system_nat_accounts/ (11.01.2021) / Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. Əsas makroiqtisadi göstəricilər. Mətndə istifadə edilməyən mənbələrə “Ədəbiyyat siyahısı” hissəsində göstərilməməlidir. Xülasə Xülasə ayrı-ayrılıqda jurnalın hər bir dilində, eyni məzmunda, həcmi 200 sözdən çox olmamaqla yazılmalı və məqalənin mahiyyətini ifadə etməlidir. Onun mətni elmi və qarammatik baxımdan ciddi redaktə edilməli, burada tədqiqatın məqsədi, metodologiyası nəticələri, məhdudiyyətləri, orijinallığı, elmi yeniliyi, təcrübi əhəmiyyəti əks etdirən fikir və müddəalara yer verilməlidir. Digər dillərdə verilən xülasələrdə ardıcıl olaraq müəllif(lər)in soyadı, adı, atasının adı, elmi dərəcəsi, işlədiyi qurumun adı, vəzifəsi, elektron poçt ünvanı və məqalənin başlığı göstərilməlidir. İndeks və açar sözlər Müəllif(lər) məqalənin elmi istiqamətlərini UOT indeksi və ABŞ İqtisadi Assosiasiyasının İqtisadi Ədəbiyyat jurnalının (The Journal of Economic Literature - JEL) təsnifat sistemi kodları əsasında göstərməlidir. UOT indeksi məqalənin başlığından əvvəl sol küncdə, JEL kodu isə açar sözlərdən (Key words) sonra verilir. Məqalədə hər bir dildə yazılan xülasənin sonunda 5-dən çox olmayaraq açar sözlər və söz birləşməsi göstərilməlidir. 96 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Notes for contributors About Journal The journal “ENECO-News of the Center for Energy Economics” (“ENECO” is an abbreviation for the synthesis of economics and energy) began its publishing activity in 2019 at the Azerbaijan State University of Economics - UNEC, and in the same year was registered in the Estonian National Library, as well as in the electronic catalog of the country ESTER (E - catalog ESTER). In 2020, it was established by the doctor of economic sciences, professor, Editor-in-chief of “ENECO” magazine Hajizadeh Elshan Mahmud oglu (Ministry of Justice of the Republic of Azerbaijan No. 4322, date 27.10.2020). The Journal is independent, refereed, monthly and scientific publication. The journal is registered in the ISSN International Center (ISSN-2674-4562, E-ISSN: 2674-4597). The digital object ID is DOI suffix: 10.36962/ENECO. Eneco Journal is included in the list of periodical scientific publications recommended for publication of articles in the field of Economic Sciences of the Higher Attestation Commission under the president of the Republic of Azerbaijan. Scientific Mission “ENECO” is a platform for researchers, scientists, doctoral students and masters conducting research and analysis, both in the field of economics and in the field of energy, to share their scientific views, opinions and conclusions with a wide range of readers. The journal prefers to publish articles that reflect current problems of the energy economy and general conceptual issues in this area in a scientific, methodological, theoretical and practical combination. The journal also pays attention to original articles devoted to other areas of the economy. Languages of Manuscripts Azerbaijani, English. Rules of Presentation of Manuscripts to the Editorial Office It is inadmissible to present articles that published or sent to another edition for publishing. The author (s) himself, the corresponding author or the person responsible for the submission of the article in a perfectly edited electronic form. http://sc-media.org/for-authors/submit-a-paper / shown on the website e-mail: [email protected] e-mail is sent to the editorial office. The author(s) must fill out the corresponding author's form. A cover letter and a sample of the author's form can be found on the web page http://sc-media.org/for-authors/preparation-of-manuscript/ Reviewing and Publishing of the Manuscripts All manuscripts submitted to the editorial office are checked for plagiarism and, after being reviewed confidentially by reviewers, a decision is made on whether to publish them. The period of reviewing and its affirming is 3 months. Manuscripts are publishing with queue principle in results of procedure of reviewing. Copyrights The published articles are protected by copyright, and all exclusive rights to these articles belong to the editorial board of the journal “ENECO”. Reprint of articles published in the journal is possible only with the written permission of the editorial board, and citation - with reference to the source. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 97 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Rules for submitting published articles to the author(s) The editorial board sends the author(s) one copy of the journal free of charge. The author(s) can also download an electronic version of the full text of the article from the journal's web page in the same form as it was published in the journal. Structure and Volume of Manuscripts Manuscripts must be consist of sections of “UDС”, “itle of article”, “name and surname of author(s)”, “name and address of organization of author(s), e-mail address of author(s)”, “Open Researcher and Contributor Identifier - ORCID”, “abstract”, “keywords”, “JEL classification codes”, “introduction”, “text of article”, “methodology”, “conclusion”, “references” and “abstracts in other languages” with succession. Also, volume of manuscripts must not be much from 30 A4 pages or symbol of 80000 (including appendixes, pictures and tables). Compiling of Text of Manuscripts Text of manuscripts must be written in Microsoft Word Office, A4 page format, Arial - 12 punto (black colour), 1.5 line and 2 cm empty area must be allowed in all edges of the pages. Title of manuscripts should be capital and bold letters. But subheads should be little letter and numbered. Before and then title, subheads, tables and pictures must be allowed one line distance. Pages must be numbered in the top right corner. Each table and figure must have a title and a sequence number. The name of the table is placed in the right corner above the table and is written after the word “Table”, and the name of the figure in the left corner under the figure and is written after the word “Figure”, numbers are written in Arabic numerals. The number and name of the table and figure are written in bold (the first letter is uppercase). Table column names should be short, and units of measurement should be specified in parentheses. All parameters included in the formula must be decoded. Formula numbers are placed in parentheses to the right. Explanations of the values of symbols and numerical coefficients should be placed directly under the formula in the sequence in which they are given in the formula. The first line of the explanation should start with the word "where" without a colon. Equations and formulas should be separated from the text in separate lines. Above and below each formula, you need to leave one or two free lines. The text should not contain abbreviations of words, acronyms, except for common ones (etc., e.g. USA, UN). The text should contain mandatory links related to the topic. All sources used should be placed in the “List of References” section, numbered in alphabetical order or in the order in which they appear in the text. The cited sources are given in square brackets (for example, if the reference is to the complete work [1] or [3, 5, 8], and if it is a quote then [4. pp. 17-18.]) In the list of references contains the following data: initials of the author(s) title source place of printing (if article - name of journal, report, conference title, book - city and full name of the publisher), volume (for multivolume works, the volume number) and the number of pages. For sources and Internet pages in foreign languages, you need to attach a translated version in Azerbaijani. The sources used in the text should be presented in the part “List of References” according to the following sample: 1. One or more author's books and multi-volumes: Meybullayev M.X. (2010) Introduction to Microeconomics. Baku: “University of Economics”, 2010. 396 p. 2. Books with more than four authors: Gasimov AS and others. (2006) Problems of socio-economic development of the regions (on the example of Sheki-Zagatala region), Baku: “University of Economics” publishing house, 2006, 304 p. 98 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 3. Multi-volumes: The Great Economic Encyclopedia. In seven volumes / Editor-in-chief of academician Ziyad Samadzade. Baku: Letterpres Publishing House, 2012-2015. 4. Reference to the article in groups (conference, symposium, etc.): “The end of the transition period in the Azerbaijani economy: analysis and results. Problems of formation of national development model”. (2010) / Materials of the Republican scientific-practical conference. Baku: “East-West”. s. 314-316. 5. Magazines: Hajizadeh M.E. Information economy as a new economic system of social development. News of ANAS. Economy series. Baku: №1. 2015, pp. 24-29. 6. Internet pages (references to web pages must be in the form of a full address, with the indication of the date, month, year and date of use): https://www.stat.gov.az/source/system_nat_accounts/ (11.01.2021) / State Statistics Committee of the Republic of Azerbaijan. Key macroeconomic indicators. Sources not used in the text should not be listed in the Bibliography section. Abstracts The abstract reflects the essence of the article, is compiled in each individual language of the journal with the same content, and should not exceed 200 words. The text of the abstract should be strictly edited from a scientific and grammatical point of view and should include points of idea and provisions that reflect the purpose of the study, methodology, results, limitations, originality, scientific innovation and practical significance. Abstracts in other languages must contain the author(s) last name, first name, patronymic, academic degree, name, position, e-mail address and title of the article. Index and Keywords Author(s) must note scientific directions of article on bases of JEL Code (The Journal of Economic Literature of American Economic Association) and UDC index. JEL codes must be noted after keywords, but UDC index must be noted in the left corner of page before title of the article. Keywords: must not be much from 5 words. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 99 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Topics of journal A: General Economics and Teaching F: International Economics G: Financial Economics H: Public Economics I: Health, Education, and Welfare J: Labor and Demographic Economics K: Law and Economics L: Industrial Organization M: Business Administration and Business Economics, Marketing, Accounting, Personnel Economics N: Economic History O: Economic Development, Innovation, Technological Change, and Growth P: Economic Systems Q: Agricultural and Natural Resource Economics, Environmental and Ecological Economics R: Urban, Rural, Regional, Real Estate, and Transportation Economics Z3: Tourism Economics Jurnalın mövzuları A: Ümumi İqtisadiyyat və Tədris F: Beynəlxalq İqtisadiyyat G: Maliyyə İqtisadiyyatı H: Dövlət İqtisadiyyatı I: Səhiyyə, Təhsil və Rifah J: Əmək və Demoqrafik İqtisadiyyat K: Hüquq və İqtisadiyyat L: Sənaye Təşkilatı M: Biznes İdarəetmə və Ticarət İqtisadiyyatı, Marketinq, Mühasibat, Personal İqtisadiyyatı N: İqtisadi tarix O: İqtisadi İnkişaf, İnnovasiya, Texnoloji Dəyişiklik və Artım P: İqtisadi Sistemlər S: Kənd Təsərrüfatı və Təbii Qaynaqlar İqtisadiyyatı, Ətraf Mühit və Ekoloji İqtisadiyyat R: şəhər, kənd, regional, daşınmaz əmlak və nəqliyyat iqtisadiyyatı Z3: Turizm İqtisadiyyatı 100 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 AIMS AND SCOPE ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals publishes peer-reviewed, original research and review articles in an open access format. Accepted articles span the full extent of the social and behavioral sciences and the humanities. ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals seeks to be the world’s premier open access outlet for academic research. As such, unlike traditional journals, ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals does not limit content due to page budgets or thematic significance. Rather, ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals evaluates the scientific and research methods of each article for validity and accepts articles solely on the basis of the research. Likewise, by not restricting papers to a narrow discipline, ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals facilitates the discovery of the connections between papers, whether within or between disciplines. ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals offers authors quick review and decision times; a continuouspublication format; and global distribution for their research via ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals Online. All articles are professionally copyedited and typeset to ensure quality. Those who should submit to ICRET MTÜ The Baltic Scientific Journals include: • Authors who want their articles to receive quality reviews and efficient production, ensuring the quickest publication time. • Authors who want their articles to receive free, broad, and global distribution on a powerful, highly discoverable publishing platform. • Authors who want their articles branded and marketed by a world-leading social science publisher. • Authors who want or need their articles to be open access because of university or government mandates. VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 101 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ NGO International Center for Research, Education & Training (Estonia, Tallinn) is publishing scientific papers of scientists on Website and in Referred Journals with subjects which are mentioned below: © The Baltic Scientific Journals ISSN: 2613-5817; E-ISSN: 2613-5825; UDC: 0 (0.034); DOI PREFIX: 10.36962/PIRETC Proceeding of The International Research Education & Training Center. https://bsj.esif.net/index.php/piretc ISSN: 2674-4562, E-ISSN: 2674-4597, UDC: 620.9 (051) (0.034); DOI PREFIX: 10.36962/ENECO Proceedings of Energy Economic Research Center. ENECO https://bsj.esif.net/index.php/peerc ISSN: 2663-8770, E-ISSN: 2733-2055; UDC: 672, 673, 67.01-67.02 DOI PREFIX: 10.36962/ETM ETM Equipment, Technologies, Materials https://bsj.esif.net/index.php/etm ISSN: 2733-2713; E-ISSN: 2733-2721; UDC: 33 DOI PREFIX: 10.36962/SWD SOCIO WORLD-SOCIAL RESEARCH & BEHAVIORAL SCIENCES https://bsj.esif.net/index.php/swd E-ISSN: 2587-4713; UDC: 620.9 (051) (0.034) DOI PREFIX: 10.36962 / ECS Economics https://bsj.esif.net/index.php/ecs ISSN: 2806-3678 (Print); ISSN: 2806-366X (Online), UDC: 61, 62, 63, 66, 68, 69 DOI PREFIX: 10.55858 / PROHIS PROHIS - Proceedings of Occupational Health & Industrial Safety https://bsj.esif.net/index.php/prohis 102 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 Society of Azerbaijanis living in Georgia. NGO. (Georgia, Tbilisi) is publishing scientific papers of scientists on Website and in Referred Journals with subjects which are mentioned below: © Southern Caucasus Scientific Journals ISSN: 2346-8068; E-ISSN: 2346-8181; UDC: 611-618 DOI PREFIX: 10.36962/ALISJMSC Ambiance in Life-International Scientific Journal in Medicine of Southern Caucasus. https://scsj.esif.net/index.php/ALISJMSC Representation of the International Diaspora Center of Azerbaijan in Georgia. NGO (Georgia Tbilisi) is publishing scientific papers of scientists on Website and in Referred Journals with subjects which are mentioned below: © Southern Caucasus Scientific Journals ISSN: 2298-0946, E-ISSN: 1987-6114; UDC: 3/k-144 DOI PREFIX: 10.36962/CESAJSC The Caucasus-Economic and Social Analysis Journal of Southern Caucasus https://scsj.esif.net/index.php/CESAJSC VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 103 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ Title of the Paper (14 point, Bold, Times New Roman) First Author’s Name1, Second Author’s Name2 , Third Author’s Name3, ……. 1Affiliation (Department, Faculty/College, Institution/University) 2, 3Affiliation of other authors, if different (Department, Faculty/College, Institution/University) Corresponding author’s email: (Affiliation1,2,3 Times New Roman, 10) Article Type: Refer to the section policy of journal for acceptable article types. ABSTRACT (Times New Roman, 12) The manuscript should contain an abstract within 300 words. The manuscript should have a selfcontained, citation-free abstract and state briefly the purpose of the research, methodology, key results and major conclusions. Abstract should be in a single paragraph with running sentences. Do not use any subheading or point list within the abstract. Also, non-standard or uncommon abbreviations should be avoided, but if essential they must be defined at their first mention in the abstract itself. Keywords: Authors are advised to writes 3-5 keywords related to the article, separated by comma. These keywords will be used for indexing purpose. Introduction (Times New Roman, 12) Mostly Papers starts with introduction. It contains the brief idea of work, requirement for this research work, problem statement, and Authors contribution towards their research. Sufficient recent reference citation [1] from last 2 years should be included for showing the existing challenges and importance of current work. This section should be succinct, with no subheadings unless unavoidable [2, 3]. State the objectives of the work and provide an adequate background related to your work, avoiding a detailed literature survey or a summary of the results. Research Methodology (Times New Roman, 12) This part should contain sufficient detail to reproduce reported data. It can be divided into subsections if several methods are described. Methods already published should be indicated by a reference [4], only relevant modifications should be described. Methodology should be written concisely in detail by maintaining continuity of the texts. Theory and Calculation (Times New Roman, 12) A Theory section should extend, not repeat, the background to the article already dealt with in the Introduction and lay the foundation for further work. In contrast, a Calculation section represents a practical development from a theoretical basis. Do not add extensive basic definitions or wellknown theories, instead highlight theoretical background and its specific usages in view of your work only. Mathematical Expressions and Symbols (Times New Roman, 12) Mathematical expressions and symbols should be inserted using equation tool of Microsoft word. References may be added for used equations to support its authenticity, e.g. this result has been analysed using Fourier series [5]. 104 ENECO PROCEEDINGS OF ENERGY ECONOMIC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 (1) Results and Discussion (Times New Roman, 12) This section may each be divided by subheadings or may be combined. A combined Results and Discussion section is often appropriate. This should explore the significance of the results of the work, don’t repeat them. Avoid extensive citations and discussion of published literature only, instead discuss recent literature for comparing your work to highlight novelty of the work in view of recent development and challenges in the field. Preparation of Figures and Tables (Times New Roman, 12) Authors are supposed to embed all figures and tables at appropriate place within manuscript. Figures and tables should neither be submitted in separate files nor add at the end of manuscript. Figures and Tables should be numbered properly with descriptive title. Each Figure/Table must be explained within the text by referring to corresponding figure/table number. Any unexplained or unnumbered Figure/Table may cause rejection of the paper without being reviewed. Formatting Tables (Times New Roman, 12) Table should be prepare using table tool within the Microsoft word and cited consecutively in the text. Every table must have a descriptive title and if numerical measurements are given, the units should be included in the column heading. Formatting requirement has been summarized in the Table 1. Table 1: Summary of formatting requirement for submitting paper in this journal. (Times New Roman, 12) Layout Size Margin (Normal) Header Footer Single column A4 (8.27” X 11.69”) Top=1” Bottom=1” Left=1” Right=1” Do not add anything in the header So not add anything in the footer Font Article Title Headings Subheadings Reference list Text Times New Roman, 16 pt, Bold, centred Times New Roman, 11 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 10 pt, Bold, Left aligned Times New Roman, 8 pt, Justified Garamond, 11 pt, Justified Line Spacing 1.15 1.15 1.15 1.15 1.15 Page number We will format and assign page numbers (Times New Roman, 10) ISSN: 2674-4562; E-ISSN: 2674-4597 DOI: 10.36962/ENECO2202-012025 ENECO ENERJİ İQTİSADİYYATI MƏRKƏZİNİN XƏBƏRLƏRİ CİLD 23 (06) BURAXILIŞ 03 2025 PROCEEDİNGSOF ENERGY ECONOMİC RESEARCH CENTER VOLUME 23 (06) ISSUE 03 2025 MULTIDISCIPLINARY JOURNAL REFEREED & REVIEWED JOURNAL General Economics International Economics Business Administration and Business Economics, Marketing, Accounting, Personnel Economics Economic Development, Innovation, Technological Change and Growth Agricultural and Natural Resource Economics, Environmental and Ecological Economics http://bsj.esif.net/index.php/peerc