BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARIDA OG'ZAKI VA YOZMA ADABIY NUTQNI SHAKLLANTIRISH

221 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA OG‘ZAKI VA YOZMA ADABIY NUTQNI SHAKLLANTIRISH Norqobilova Jamola Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17355612 Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida og‘zaki va yozma adabiy nutqni shakllantirishning mazmun-mohiyati, bu jarayonda qo‘llaniladigan samarali metodlar, o‘qituvchining roli va zamonaviy pedagogik yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi. Adabiy nutqni rivojlantirish orqali o‘quvchilarning muloqot madaniyati, tafakkuri va mustaqil fikrlash qobiliyatini yuksaltirish yo‘llari yoritiladi. Maqolada og‘zaki va yozma nutqni o‘rgatishning integratsiyalashgan usullari ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, og‘zaki nutq, yozma nutq, adabiy nutq, pedagogik metodlar, muloqot madaniyati, mustaqil fikrlash, zamonaviy yondashuvlar, o‘quvchi faolligi, o‘qituvchining roli. Annotation: This article explores the development of oral and written literary speech among primary school students. It highlights effective methods and approaches aimed at enhancing students’ communication culture, critical thinking, and independent expression. The paper also emphasizes the teacher’s role and the use of modern pedagogical technologies in the educational process. Keywords: primary education, oral speech, written speech, literary language, pedagogical methods, communication culture, independent thinking, modern approaches, student engagement, teacher’s role. Аннотация: В данной статье рассматриваются особенности формирования устной и письменной литературной речи у учащихся начальных классов. Раскрываются эффективные методы и подходы, направленные на развитие речевых навыков, таких как культура общения, логическое мышление и самостоятельное выражение мыслей. Особое внимание уделяется роли учителя и применению современных педагогических технологий в образовательном процессе. Ключевые слова: начальное образование, устная речь, письменная речь, литературная речь, педагогические методы, культура общения, самостоятельное мышление, современные подходы, активность учащихся, роль учителя. Kirish: Bugungi kunda ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri – yosh avlodni mustaqil fikrlashga, aniq va ravon nutq so‘zlashga, o‘z fikrini bayon etishga o‘rgatishdir. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchilarning nutqiy faoliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan shu davrda bolaning og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalari shakllana boshlaydi. Adabiy nutq esa bolaning estetik didi, tafakkuri va muloqot madaniyatini rivojlantiradi. Boshlang'ich sinflarda og'zaki va yozma adabiy nutqni shakllantirish uchun o'qish, tinglash, gapirish va yozish ko'nikmalarini bir-biriga bog'lab rivojlantirish zarur. Bunda o'quvchilarning mantiqiy fikrlashini o'stirish, lug'at boyligini oshirish va matnni tahlil qilish qobiliyatini shakllantirish muhim o'rin tutadi. Tahlil va natijalar: Adabiy nutq – bu umumqabul qilingan til me’yorlariga mos, madaniyatli, aniqlik va izchillikka asoslangan og‘zaki va yozma ifoda shaklidir. O‘quvchilarda 222 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz adabiy nutqni shakllantirish orqali ularni fikrni aniq, mantiqan va chiroyli bayon qilishga o‘rgatish mumkin. Og‘zaki nutq o‘quvchining fikrlash va muloqot vositasi sifatida juda muhimdir. Uni rivojlantirishda quyidagi usullar samara beradi: Savol-javob metodi – dars davomida o‘quvchining faol ishtirokini ta’minlaydi. Matn qayta hikoya qilish – eslab qolish, mantiqiy izchillik va nutq boyligini oshiradi. Suhbat va munozaralar – o‘quvchini erkin fikr yuritishga, o‘z pozitsiyasini asoslashga o‘rgatadi. Rolga kirish asosidagi sahnalashtirish – badiiy ifoda vositalaridan foydalanish ko‘nikmasini shakllantiradi. Yozma nutqni shakllantirish og‘zaki nutqqa qaraganda murakkabroq bo‘lib, ko‘proq izchil fikrlashni talab qiladi. Yozma adabiy nutqni rivojlantirishda quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin: Matn tuzish – berilgan rasmlar asosida hikoya yozish, rejaga ko‘ra matn tuzish. Matnni davom ettirish – boshlang‘ich qismini berilgan matn asosida yakun yasash. Tuzatish ishlari – o‘quvchilar yozgan matnlardagi xatolarni tuzatish va tahlil qilish. Yozma ifoda mashqlari – insho, bayon, tafakkur mashqlari. Og'zaki nutqni rivojlantirish:O'qish jarayonida: Matnlarni ochiq va ravon o'qish mashqlari bajarish. O'qilgan matn mazmunini o'z so'zi bilan qisqa va aniq qilib aytib berishni o'rgatish. Matnni o'qib bo'lgach, uning qahramonlari, voqealar rivoji va o'z fikrini ifodalashga undash. O'qilgan matn asosida dialoglar tuzish va uni sahnalashtirish. Tinglash jarayonida: Berilgan matnni diqqat bilan tinglab, asosiy g'oyani aniqlash mashqlari. Hikoya yoki she'rni tinglab, qahramonlarning his-tuyg'ularini tushuntirib berishni o'rgatish. Gapirish jarayonida: Berilgan mavzu bo'yicha erkin gapirishni rag'batlantirish. O'z fikr-mulohazalarini aniq va asosli qilib bayon etishga o'rgatish. Savol-javob mashqlarida faol ishtirok etishga undash. Xulosa: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun og‘zaki va yozma adabiy nutqni shakllantirish – bu faqat til o‘rganish emas, balki bolaning fikrlash, muloqot, o‘zini ifoda qilish kabi muhim kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu borada o‘qituvchining ijodkorligi, zamonaviy yondashuvi va o‘quvchilar bilan samimiy muloqoti muhim o‘rin tutadi. References: 1. Sodiqova,M.(2019).Boshlang‘ichsinfo‘quvchilariningog‘zakinutqinio‘stirishmetodikasi. – Toshkent: Fan vatexnologiya. 2. Yo‘ldosheva,G.(2021).Boshlang‘ichta’limdayozmanutqnirivojlantirishusullari. – Toshkent: TDPU. 3. G‘ulomova, X. (2018). O‘qishdarslaridaadabiynutqnishakllantirish. – Toshkent: O‘zbekistonMilliyuniversiteti. 4. Karimova, D. (2020). Nutqmadaniyativauningo‘qitishmetodikasi. – Toshkent: TDPU. 223 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz 5. O‘rinboyeva,S.(2022).Adabiynutqvatafakkurnishakllantirshdainnovatsionmetodlar. – Samarqand: SamDU. 6. Davlatova,N.(2021).Yozmasavodxonliknioshirishdakreativyondashuvlar. – Toshkent: Oliyta’lim. 7. Vygotskiy, L. S. (1982). Myshleniyeirech’. – Moskva: Pedagogika.