OLIY TA'LIM JARAYONIDA ONOMASTIK BIRLIKLARDAN FOYDALANISHNING ILMIY-PEDAGOGIK ASOSLARI

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 10 OLIY TA’LIM JARAYONIDA ONOMASTIK BIRLIKLARDAN FOYDALANISHNING ILMIY-PEDAGOGIK ASOSLARI Erkinova Munavvar Zoxidjon qizi NamDTU qoshidagi 2-sonli Akademik litseyi Ona tili va adabiyoti fani o'qituvchisi El. Pochta: [email protected] Annotatsiya. Onomastik birliklarning talabalarda milliy o‘zlikni shakllantirish, tarixiy xotirani mustahkamlash va nutqiy madaniyatni rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, xorijiy tajribalar tahlili asosida oliy ta’limda onomastik materiallardan foydalanishning samarali metodlari taklif qilingan. Maqolada onomastikaning o‘zbek tilshunosligi tizimidagi o‘rni, onomastik birliklarning turlari va ularning ilmiy-pedagogik jihatdan ahamiyati tahlil qilingan. Oliy ta’lim jarayonida onomastik birliklardan foydalanishning samarali usullari ko‘rsatilib, talabalarda til va madaniyatga qiziqish uyg‘otishdagi roli yoritilgan. Shuningdek, festival mavzusida onomastik birliklarning qo‘llanishi ta’limiy, tarbiyaviy va ma’naviy jihatdan asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: Onomastika, onomastik birlik, antroponim, toponim, etnonim, festival, o‘zbek tili, oliy ta’lim, tilshunoslik. KIRISH Tilshunoslikning onomastika bo‘limi insoniyat madaniyatining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, kishilar, joylar, hayvonlar, turli predmetlar va tushunchalarning nomlanish jarayonini o‘rganadi. Onomastikaning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan antroponimika inson ismlarini, ularning kelib chiqishi, ma’nosi va ijtimoiy ahamiyatini tahlil qiladi. Tilshunoslikning onomastika bo‘limi insoniyat tarixida nom berish jarayonlarini, shaxs va joy nomlarining kelib chiqishini, ularning lingvistik hamda SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 11 madaniy asoslarini o‘rganuvchi fan sifatida alohida ahamiyatga ega. Onomastika nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy hayotda ham ko‘plab sohalarga ta’sir ko‘rsatadi. Oliy ta’lim tizimida esa u talabalarda lingvistik bilimlarni kengaytirish, milliy-madaniy merosni chuqurroq anglash, shuningdek, ilmiy-tadqiqot ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim vositadir. Til insoniyat tafakkuri va madaniyatining muhim ko‘zgusi sifatida o‘zida milliy qadriyatlarni, tarixiy tajribani va ijtimoiy ongni aks ettiradi. Tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri bo‘lgan onomastika nomlarni, ularning kelib chiqishi va semantik xususiyatlarini o‘rganadi. Onomastik birliklar inson ismlari, joy nomlari, qabila va elat nomlari, kosmik obyektlar, tashkilot va muassasa nomlari kabi turli shakllarda tilimizda mavjud bo‘lib, ular xalqning tarixiy xotirasi va ma’naviy merosini ifodalaydi. Bugungi kunda oliy ta’lim jarayonida onomastik birliklardan samarali foydalanish nafaqat tilshunoslik fanlari, balki tarix, madaniyatshunoslik va pedagogika yo‘nalishlarida ham katta ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, festival mavzusida onomastik birliklarni qo‘llash talabalarda milliy qadriyatlarni qadrlash, tarixiy merosga e’tiborli bo‘lish, o‘z ona tiliga hurmat bilan qarash ko‘nikmalarini shakllantiradi. ASOSIY QISM Onomastikaning nazariy asoslari va tarmoqlari  Onomastika (yunoncha “onoma” – “ism”) nomlarni o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limidir. U quyidagi yo‘nalishlarni qamrab oladi:  Antroponimika – odam ismlari, familiya, laqab va taxalluslar;  Toponimika – joy nomlari (shahar, qishloq, ko‘cha, daryo, tog‘ va h.k.);  Etnonimika – qabila va xalq nomlari;  Kosmonimika – osmon jismlarining nomlari;  Zoonimika – hayvonlarga berilgan nomlar. Maktabgacha ta’lim jarayonida ayniqsa antroponimika va toponimika katta ahamiyat kasb etadi. Bolalar avval o‘z ismi, ota-onasi va do‘stlarining ismlarini, SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 12 keyin esa yashayotgan qishloq, shahar yoki mahallaning nomini bilib boradi. Shu tariqa, ularning ongida til birliklari bilan bir qatorda milliy-madaniy tasavvurlar ham shakllanadi. O‘zbek tilida onomastik birliklar nihoyatda boy va rang-barangdir. Misol uchun, antroponimlar – Amir Temur, Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur; toponimlar – Samarqand, Buxoro, Farg‘ona, Orol; etnonimlar – o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman; kosmonimlar – Oy, Quyosh, Zuhra; ergonimlar – “O‘zbekiston Milliy universiteti”, “Buxoro innovatsion ta’lim va tibbiyot universiteti” kabi misollar bilan ifodalanadi. Bu birliklarning barchasi talabalarda o‘z ona tilining boyligini anglash, tarixiy-madaniy qadriyatlarni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Oliy ta’lim jarayonida onomastik birliklardan foydalanishning ilmiy-pedagogik ahamiyati Oliy ta’lim tizimida onomastik birliklardan foydalanishning quyidagi ilmiypedagogik jihatlari ajralib turadi: 1. Ilmiy jihatdan – tilshunoslik nazariyalarini chuqurlashtirish, onomastik birliklarning kelib chiqishi va semantikasini ilmiy asosda o‘rganish. 2. Pedagogik jihatdan – talabalar nutqini boyitish, tarixiy va madaniy ongni shakllantirish, mustaqil tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish. 3. Amaliy jihatdan – festival, anjuman va ilmiy konferensiyalarda milliy onomastik birliklardan foydalanish orqali madaniy-ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilish. Festival mavzusida onomastik birliklarning qo‘llanilishi Festival – bu millatning madaniy hayoti, qadriyatlari va tarixini namoyon etuvchi ijtimoiy-madaniy hodisa. Unda qo‘llaniladigan onomastik birliklar o‘zida chuqur tarixiy va semantik qatlamni mujassam etadi. Festival mavzusida onomastik birliklardan foydalanish bir nechta asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 13 Festivalning o‘zi ko‘pincha ma’lum bir onomastik birlik asosida nomlanadi. Masalan, “Sharq taronalari” xalqaro musiqa festivali – toponimik birlik sifatida “Sharq” so‘zi Sharq madaniyatini, uning qadimiy musiqiy an’analarini ifodalaydi. “Navro‘z” festivali esa etnonim va qadimiy an’analarga oid birlik bo‘lib, bahor va tabiat uyg‘onishini bildiradi. Bu kabi festival nomlari talabalarga xalqimizning tarixiy-madaniy merosi haqida bilim beradi. Festival dasturlarida ko‘pincha mashhur shoirlar, yozuvchilar, musiqachilar, olimlar nomlari tilga olinadi. Masalan, “Alisher Navoiy nomidagi adabiy festival”, “Bobur nomidagi madaniy-ma’rifiy kechalar” kabi tadbirlar orqali antroponimik birliklardan foydalaniladi. Bu talabalarni o‘zbek adabiyoti va madaniyatining buyuk siymolari bilan tanishtiradi, ularning ijodini o‘rganishga undaydi. Ko‘plab festivallar o‘z nomini geografik hududlar bilan bog‘laydi. Masalan, “Buxoro ipak va ziravorlar festivali”, “Xiva madaniy meros festivali”, “Qarshi teatr festivali” kabi nomlarda toponimlardan foydalanilgan. Bu talabalar ongida ma’lum hududlarning tarixiy va madaniy ahamiyatini chuqurlashtiradi. Shu tariqa festival nafaqat madaniy tadbir, balki o‘quv-tarbiyaviy jarayonning bir qismiga aylanadi. Festival dasturlarida millatlararo do‘stlik, bag‘rikenglik va madaniy xilmaxillik ham targ‘ib etiladi. Masalan, “O‘zbek va qozoq madaniyat festivali”, “Turkiy xalqlar madaniyati festivali”, “Markaziy Osiyo yoshlar festivali” kabi nomlarda etnonimlardan foydalanish xalqaro hamkorlikni aks ettiradi. Talabalar uchun bu turli xalqlar tarixi va madaniyatini o‘rganish imkonini beradi. Festival nomlarida kosmonim va ergonimlardan ham foydalanish mumkin. Masalan, “Zuhra yulduzi san’at festivali”, “Quyosh bolalari xalqaro festivali” kabi nomlar kosmonimlardan foydalanishga misoldir. Ergonimlar esa ko‘proq tashkilot va muassasalar bilan bog‘liq: “O‘zbekiston Milliy universiteti talabalari festivali”, “Yoshlar ittifoqi tashabbusi ostidagi festival” kabi. Festival mavzusida onomastik birliklardan foydalanish talabalarni: SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 14  o‘z xalqining tarixiy merosi va madaniyatiga hurmat bilan qarashga;  milliy qadriyatlarni chuqurroq anglashga;  boshqa xalqlar madaniyati va onomastik tizimini o‘rganishga;  lingvistik tahlil qilish malakasini rivojlantirishga undaydi. XULOSA 1. Onomastika tilshunoslikning nazariy bo‘limi bo‘lib, oliy ta’lim jarayonida talabalarda milliy qadriyatlarga hurmat, tarixiy ong va nutqiy madaniyatni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. 2. Oliy ta’limda onomastik birliklardan foydalanish orqali talabalar ilmiy-tadqiqot faoliyatiga keng jalb etiladi, ular o‘z hududining tarixiy va madaniy manzarasini chuqurroq anglaydilar. 3. Interaktiv metodlar – o‘yin, loyiha, mustaqil izlanishlar orqali onomastika faniga qiziqish kuchayadi, bu esa talabalarda ijodiy va ilmiy tafakkurni rivojlantiradi. 4. Xorijiy tajribalarni o‘rganish va ularni milliy ta’lim tizimiga moslashtirish oliy ta’lim sifatini oshiradi. 5. Shu sababli, O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimida onomastika bo‘yicha alohida kurslar va amaliy mashg‘ulotlarni kengaytirish talab etiladi. Oliy ta’lim jarayonida onomastik birliklardan foydalanish talabalarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, milliy qadriyatlarga hurmat bilan qarash va tarixiy merosni qadrlash kabi muhim pedagogik vazifalarni bajaradi. Festival mavzusida onomastik birliklardan foydalanish esa bu jarayonni yanada boyitib, talabalarda ijodkorlik, estetik did va milliy g‘ururni shakllantirishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, festival kontekstida onomastik birliklarning qo‘llanilishi juda keng va u nafaqat lingvistik, balki pedagogik va tarbiyaviy jihatdan ham muhimligini e’tirof etilishi lozim. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Axmedov, A. (2018). O‘zbek tilining onomastik tizimi va uning ijtimoiy-lisoniy asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 8. 15 2. Jo‘raev, M. (2020). Toponimika va antroponimika masalalari. Toshkent: Akademnashr. 3. Rasulov, N. (2019). O‘zbek ismlari lug‘ati. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4. Qodirov, B. (2021). Til va madaniyat munosabatida onomastika. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 5. Xolmatov, A. (2017). “Onomastik birliklarning semantik xususiyatlari”. – Filologiya masalalari jurnali, №4, 55–62-betlar. 6. Vygotskiy, L. S. (1984). Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutq va tafakkuri. Moskva: Pedagogika. 7. Nurmonova, D. (2022). “Maktabgacha ta’lim jarayonida onomastik birliklardan foydalanish imkoniyatlari”. – Ta’lim va tarbiya jurnali, №2, 33–41betlar. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi qarori. (2019-yil 8-dekabr).