BOSHLANG'ICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARINI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL ETISH

315 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARINI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL ETISH Jo‘rayeva Marjona Gʻolibjon qizi Abduraimova Adiba Doniyor qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo’nalishi 107-guruh 2-bosqich talabalari Email: @[email protected] Email: [email protected] Tel:+998774489906, Tel:+998903762207 https://doi.org/10.5281/zenodo.17358490 Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishning mazmuni, ahamiyati va samaradorligi yoritilgan. Ona tili ta’limida ilg‘or pedagogik texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv, nutq madaniyati va muloqot kompetensiyalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Maqolada interfaol usullar, klaster, “Aqliy hujum”, “Insert”, “Venn diagrammasi” kabi texnologiyalarni dars jarayonida qo‘llashning afzalliklari, shuningdek, dars samaradorligini oshirishda o‘qituvchining roli va innovatsion yondashuvning o‘rni tahlil etilgan. Аннотация. В данной статье раскрываются содержание, значение и эффективность организации уроков родного языка в начальных классах на основе современных педагогических технологий. Применение передовых педагогических технологий на уроках родного языка способствует формированию у учащихся самостоятельного мышления, творческого подхода, культуры речи и коммуникативных компетенций. В статье анализируются преимущества использования интерактивных методов, таких как кластер, «Мозговой штурм», «Инсерт», «Диаграмма Венна», а также роль учителя и значение инновационного подхода в повышении эффективности урока. Annotation. This article discusses the content, importance, and effectiveness of organizing native language lessons in primary grades based on modern pedagogical technologies. The use of advanced pedagogical technologies in teaching the native language helps students develop independent thinking, creativity, speech culture, and communication competencies. The article analyzes the advantages of using interactive methods such as cluster, “Brainstorming,” “Insert,” and “Venn diagram,” as well as the teacher’s role and the significance of an innovative approach in improving lesson effectiveness. Kalit so‘zlar: pedagogik texnologiya, boshlang‘ich ta’lim, ona tili, interfaol metodlar, innovatsion yondashuv, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, raqamli texnologiyalar, kompetensiya. Kirish. Hozirgi davrda ta’lim tizimida sodir bo‘layotgan islohotlar, zamonaviy yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etish har bir pedagog oldiga yangicha talablar qo‘ymoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchilarda bilim, ko‘nikma va malakalar poydevorini shakllantirishda, ularning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli o‘qishlari uchun zarur asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu boisdan boshlang‘ich sinflarda o‘qitiladigan fanlar, xususan ona tili fani, o‘quvchining tafakkuri, dunyoqarashi, nutq madaniyati va kommunikativ salohiyatini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. 316 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Ona tili darslari nafaqat grammatik bilimlarni berishga, balki o‘quvchida so‘z bilan fikrlash, o‘z fikrini aniq, mantiqiy va ifodali bayon eta olish qobiliyatini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Shu bois o‘qituvchi o‘quvchilarga bilim berish jarayonida pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanishi zarur. Pedagogik texnologiyalar — bu o‘qitish jarayonini tizimli, maqsadga yo‘naltirilgan va natijaga kafolatli olib borishni ta’minlaydigan metodik yondashuvlar majmuasidir 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–3775-son qarorida ham ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish, o‘qitishning ilg‘or pedagogik texnologiyalarini joriy etish, ta’limning sifat ko‘rsatkichlarini oshirish asosiy vazifa sifatida belgilangan. Bu esa o‘qituvchilardan dars jarayonida innovatsion, interfaol metodlardan, o‘yinli o‘qitish shakllaridan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanishni talab etadi. ‘‘Boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish — bu o‘qitish jarayoniga ilg‘or metodlarni, o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuvni, ijodiy fikrlashni va mustaqil izlanishni rivojlantiruvchi faoliyatni tatbiq etishdir. Bunday yondashuv o‘quvchilarda nafaqat grammatik bilimlarni, balki kommunikativ ko‘nikmalarni ham shakllantiradi”. 2 Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, xususan interfaol metodlar, o‘quvchini dars jarayonining markaziga qo‘yadi, o‘qituvchi esa bu jarayonda yo‘lboshchi va tashkilotchi sifatida faoliyat yuritadi. Masalan, “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Sinkveyn”, “Baliq skeleti” kabi metodlar o‘quvchilarni faol fikrlashga, o‘z g‘oyasini bildirishga, matn mazmunini tahlil qilishga o‘rgatadi. Bugungi kunda boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi uchun darsni qiziqarli, samarali va natijador tashkil etish eng muhim vazifalardan biridir. Chunki o‘quvchilarning ta’limga bo‘lgan qiziqishi va motivatsiyasi aynan shu bosqichda shakllanadi. Pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etilgan ona tili darslari o‘quvchini faollikka, ijodiy fikrlashga, mustaqil qaror qabul qilishga undaydi. Shunday qilib, mazkur mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, boshlang‘ich sinflarda ona tili fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyalarni qo‘llash orqali ta’lim samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish hamda ularning shaxsiy faolligini kuchaytirish mumkin. Bu esa zamonaviy ta’limning asosiy maqsadlariga to‘liq mos keladi. Asosiy qism. Boshlang‘ich ta’lim tizimi – bu bola shaxsining intellektual, axloqiy va estetik jihatdan shakllanishidagi eng muhim bosqichdir. Aynan shu davrda o‘quvchilarda o‘qish, yozish, tinglab tushunish, so‘z boyligini oshirish va nutq madaniyatini rivojlantirish ko‘nikmalari shakllanadi. Ona tili darslari bu jarayonning markazida turadi. Shu sababli ushbu darslarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish o‘qituvchidan yangicha yondashuv, metodik mahorat va ijodkorlikni talab qiladi. Pedagogik texnologiyalar mohiyatan ta’lim jarayonini tizimli, maqsadli va natijador shaklda tashkil etishga xizmat qiluvchi ilmiy asoslangan yondashuv hisoblanadi. Ularning asosiy tamoyili – o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan ta’limni ta’minlashdir. Ya’ni, dars jarayonida 1 Ziyomuhamedov, B., To‘rayeva, O. (2019). Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim metodlari. — Toshkent: Fan va texnologiya. 2 Shodmonova, D., & Xasanova, N. (2020). Pedagogik mahorat va zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent: Istiqlol. 317 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz o‘quvchi faqat tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi, izlanuvchi, fikr bildiruvchi shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. ‘‘Pedagogik texnologiyalarning o‘qitish jarayonidagi roli. Pedagogik texnologiyalarni qo‘llashda dars maqsadi, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlari, ularning bilish faoliyati inobatga olinadi. O‘qituvchi dars jarayonida interfaol metodlar, AKT vositalari, ijodiy topshiriqlardan foydalanadi. Bu esa o‘quvchilarni o‘z fikrini erkin bayon etishga, mustaqil ishlashga, muloqot madaniyatini rivojlantirishga undaydi.” 3 Masalan, “Aqliy hujum” (Brainstorming) metodi yordamida o‘quvchilar berilgan mavzu bo‘yicha o‘z fikrlarini erkin ifodalaydi, yangi g‘oyalar ilgari suradi. Bu usul o‘quvchilarni mustaqil va tanqidiy fikrlashga o‘rgatadi. “Klaster” metodi orqali esa o‘quvchilar tushunchalar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni aniqlaydi, bu esa ularning so‘z boyligini kengaytirishga xizmat qiladi. (Shuningdek, “Insert” texnologiyasi o‘quvchini matn bilan ishlash jarayonida faollikka undaydi. O‘quvchi o‘qiyotgan matn ustida belgilar qo‘yish orqali o‘z fikrini qayd etadi: “+” – ma’lum, “–” – yangi, “?” – tushunarsiz, “!” – qiziqarli. Bu yondashuv o‘quvchini tahlil qilish, solishtirish, fikr yuritishga o‘rgatadi. “Baliq skeleti” texnologiyasi esa muammo sabablarini va ularning oqibatlarini tahlil qilishga o‘rgatadi. Masalan, o‘quvchi “so‘z boyligining kamayishi” degan muammoni skelet diagrammasida sabab va yechimlar orqali ifodalaydi. Bu usul tanqidiy fikrlash va mantiqiy bog‘lanishlarni anglashni kuchaytiradi. “Sinkveyn” (besh satrli she’r) metodi grammatik mavzularni mustahkamlash, ijodiy yondashuvni rivojlantirish uchun juda samarali. O‘quvchi berilgan so‘z asosida 5 satrli kichik she’r tuzadi. Masalan, “Til” mavzusida:Til.Go‘zal, muqaddas.Fikrni bildiradi, bog‘laydi, birlashtiradi.Til – millat ko‘zgusi. Boylik. Bu kabi topshiriqlar o‘quvchilarning estetik didini ham rivojlantiradi.Axborotkommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) o‘rni. Bugungi kunda ta’lim jarayonini axborot-kommunikatsiya texnologiyalarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Ona tili darslarida multimedia taqdimotlari, interaktiv o‘yinlar, audio va video materiallar, elektron darsliklar o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi, mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Masalan, “So‘z turkumlari” mavzusini o‘rganishda interaktiv slaydlar, rangli grafikalar va animatsiyalar yordamida darsni yanada jonli va esda qolarli qilish mumkin. Shu orqali bolalarda mavzuga nisbatan ijobiy motivatsiya shakllanadi. “AKT vositalari yordamida darslar ko‘rgazmalilik tamoyiliga asoslanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi ko‘rish, eshitish, amaliy faoliyat orqali oson o‘zlashtiradi. Shuning uchun zamonaviy o‘qituvchi darsda kompyuter, interaktiv doska, elektron ta’lim resurslaridan samarali foydalanishi zarur.” 4 O‘quvchi shaxsini rivojlantirishga yo‘naltirilgan texnologiyalar.Pedagogik texnologiyalar nafaqat bilim berish, balki o‘quvchi shaxsining mustaqil fikrlashini, ijtimoiy faolligini, ijodiy qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu yondashuvni psixologik-pedagogik tadqiqotlar ham tasdiqlaydi Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi uchun eng muhim vazifa – o‘quvchilarda “men 3 Ziyomuhamedov, B., To‘rayeva, O. (2019). Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim metodlari. — Toshkent: Fan va texnologiya. 4 Mirziyoyeva, Z. (2022). “Interfaol metodlarning boshlang‘ich ta’limdagi ahamiyati.” Ta’lim va innovatsiya jurnali, №3. 318 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz bilaman, men qila olaman” degan ishonchni shakllantirishdir. Pedagogik texnologiyalar bu jarayonda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytiradi, natijada o‘quvchilar bilim olish jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. Pedagogik texnologiyalar asosida dars bosqichlarini tashkil etish.Ona tili darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: Motivatsion bosqich – o‘quvchilarda dars mavzusiga qiziqish uyg‘otish (masalan, savol-javob, o‘yin yoki rasm asosida suhbat orqali). Axborot bosqichi – yangi bilimlarni o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligida o‘zlashtirish. Amaliy bosqich – o‘rganilgan bilimlarni amaliy vazifalar, mashqlar, interfaol o‘yinlar orqali mustahkamlash. Refleksiya bosqichi – o‘quvchilarning o‘z faoliyatini baholashi, dars jarayonidan xulosalar chiqarishi. Har bir bosqichda o‘quvchining faol ishtiroki, erkin fikrlashi va ijodiy yondashuvi ta’minlanadi.Shunday qilib, pedagogik texnologiyalar boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini o‘quvchilar uchun faol, qiziqarli, ijodiy va natijador jarayonga aylantiradi. Bu texnologiyalar o‘quvchining o‘z fikrini erkin ifodalash, mustaqil o‘rganish va nutq madaniyatini rivojlantirish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ularning natijasida o‘quvchilar tilning boy imkoniyatlarini his etgan, adabiy me’yorlarga amal qiluvchi, madaniyatli shaxs sifatida kamol topadi. Xulosa. Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish zamonaviy ta’lim jarayonining eng dolzarb masalalaridan biridir. Chunki bugungi kunda ta’lim tizimi o‘qituvchidan nafaqat bilim berishni, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, ijodkorlik, tahliliy yondashuv, nutq madaniyati va kommunikativ qobiliyatini shakllantirishni ham talab etadi. Shu maqsadda pedagogik texnologiyalarni o‘quv jarayoniga tatbiq etish ta’lim sifati va samaradorligini oshiradi. “Ona tili darslari — bu o‘quvchilarda so‘z bilan fikrlash, mantiqiy tahlil qilish, to‘g‘ri talaffuz va yozuvni egallash, til me’yorlariga amal qilish kabi hayotiy zarur ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi muhim fan hisoblanadi. Shu sababli bu darslarni zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etish har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining ustuvor vazifasiga aylangan. Bunda darsning mazmuni o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga, ularni faollikka va ijodkorlikka undashga qaratilishi kerak.” 5 Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, jumladan interfaol metodlar — “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”, “Sinkveyn”, “Baliq skeleti” kabi usullar o‘quvchilarni darsda faol ishtirok etishga, o‘z fikrini erkin bayon etishga, tahliliy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Bu metodlar darslarni faqat o‘qituvchi nutqi asosida emas, balki o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligi, fikr almashuvi va mustaqil izlanishi asosida olib borishga imkon yaratadi. Shuningdek, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)dan foydalanish ona tili darslarining samaradorligini yanada oshiradi. Interaktiv taqdimotlar, videodarslar, audio yozuvlar, elektron mashqlar o‘quvchilar uchun darsni yanada qiziqarli, esda qolarli va samarali qiladi. AKT vositalari dars jarayonida ko‘rgazmalilik, muloqot, musobaqa va o‘yin elementlarini uyg‘unlashtiradi. Bu esa ta’lim jarayonini o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirish tamoyiliga to‘la mos keladi. “Pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarning shaxsiy faolligi, mustaqil o‘rganish qobiliyati, ijodiy tafakkuri va kommunikativ salohiyatini 5 Hasanboyeva, O. (2021). Boshlang‘ich ta’limda ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: TDPU nashriyoti. 319 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz oshiradi. O‘qituvchi esa bu jarayonda boshqaruvchi, yo‘naltiruvchi va motivatsiya beruvchi shaxs sifatida faoliyat yuritadi.” 6 Shuningdek, bu texnologiyalar dars jarayonini differensial yondashuv asosida tashkil etish imkonini beradi. Ya’ni, o‘quvchilarning individual xususiyatlari, tayyorgarlik darajasi va o‘zlashtirish sur’atlari inobatga olinadi. Bu esa ta’limda teng imkoniyatlarni yaratish, har bir bola salohiyatini ochishga xizmat qiladi. Umuman olganda, boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish orqali quyidagi natijalarga erishish mumkin: O‘quvchilarning ona tiliga bo‘lgan qiziqishi va muhabbatini oshirish;Ularning nutq madaniyatini, so‘z boyligini va yozma savodxonligini rivojlantirish; Faol, mustaqil, ijodkor, izlanuvchan shaxs sifatida kamol topishini ta’minlash; Interfaol va AKT asosidagi darslar orqali o‘quvchilarda bilimlarni ongli o‘zlashtirishni kuchaytirish;Ta’lim jarayonini samarali, natijador va innovatsion shaklga keltirish. Shunday qilib, ona tili ta’limini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish boshlang‘ich ta’limni modernizatsiya qilish, o‘qitish jarayonini yangi b0osqichga olib chiqish va yosh avlodda milliy qadriyatlar, tilga hurmat va zamonaviy fikrlash madaniyatini shakllantirishning eng samarali yo‘li hisoblanadi. Bu borada pedagog kadrlar malakasini oshirish, ilg‘or tajribalarni ommalashtirish va innovatsion yondashuvlarni keng joriy etish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. References: 1. Ziyomuhamedov, B., To‘rayeva, O. (2019). Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim metodlari. — Toshkent: Fan va texnologiya. 2. Shodmonova, D., & Xasanova, N. (2020). Pedagogik mahorat va zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent: Istiqlol. 3. Ziyomuhamedov, B., To‘rayeva, O. (2019). Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim metodlari. — Toshkent: Fan va texnologiya. 4. Mirziyoyeva, Z. (2022). “Interfaol metodlarning boshlang‘ich ta’limdagi ahamiyati.” Ta’lim va innovatsiya jurnali, №3. 5. Hasanboyeva, O. (2021). Boshlang‘ich ta’limda ona tili o‘qitish metodikasi. — Toshkent: TDPU nashriyoti. 6. Shodmonova, D., & Xasanova, N. (2020). Pedagogik mahorat va zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent: Istiqlol. 7. Д.Ш.МирзаеваЗ.И.Курбанова"ApTпедагогическиетехнологиикоррекциистраховуде тейдошкольноговозраста" SCIENTIFIC PROGRESS VOLUME 2 I ISSUE 7 I 2021.1206-1212b. 8. Mirzayeva D.Sh. Nasimova N.Q. and Hakimova N.S "Арт-педагогика для дошкольникtов". Scientific progress 2.7(2021) . 6 Shodmonova, D., & Xasanova, N. (2020). Pedagogik mahorat va zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent: Istiqlol.