G'ARB VA SHARQ INTEGRATSIYASINING INTELLEKTUAL MODELI SIFATIDA K.MONTESKYE VA M.BEHBUDIYNING IJTIMOIY-MADANIY TARAQQIYOT KONSEPSIYASINING FALSAFIY-QIYOSIY TAHLILI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 24 G'ARB VA SHARQ INTEGRATSIYASINING INTELLEKTUAL MODELI SIFATIDA K.MONTESKYE VA M.BEHBUDIYNING IJTIMOIY-MADANIY TARAQQIYOT KONSEPSIYASINING FALSAFIY-QIYOSIY TAHLILI Zokirov Akbarxon TDSHU, Sharq falsafasi va madaniyati yonalishi 2 – kurs magistranti Ilmiy rahbar: PhD. dotsent v. b. Q. G. Narimonov Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Annotatsiya: Mazkur maqolada K. Monteske va Mahmudxo‘ja Behbudiyning ijtimoiy-madaniy taraqqiyotga oid qarashlari qiyosiy-falsafiy tahlil qilinadi. G‘arb ma’rifatparvarligi vakili sifatida Monteskening qonunlar, erkinlik va siyosiy tizim haqidagi konsepsiyasi bilan Sharq ma’rifatparvari Behbudiyning ta’lim islohotlari, milliy-ma’naviy yangilanish g‘oyalari o‘zaro taqqoslanadi. Integratsion yondashuv asosida ularning qarashlari zamonaviy jamiyat rivoji uchun umumiy intellektual model sifatida talqin qilinadi. Kalit so‘zlar: Monteske, Behbudiy, Sharq, G‘arb, integratsiya, ijtimoiy taraqqiyot, ma’rifatparvarlik. Аннотация: В статье проводится сравнительно-философский анализ взглядов Шарля Монтескье и Махмудходжи Бехбуди на социально-культурное развитие. Рассматриваются концепция законов, свободы и политической системы в философии Монтескье и идеи просвещения, образовательных реформ и культурного обновления в наследии Бехбуди. В рамках интегративного подхода выявляются общие и различающиеся аспекты их учений и их значение как интеллектуальной модели современного общественного развития. Ключевые слова: Монтескье, Бехбуди, Восток, Запад, интеграция, социальное развитие, просвещение. Abstract: This article presents a comparative-philosophical analysis of Charles Montesquieu’s and Mahmudkhoja Behbudi’s concepts of socio-cultural development. Montesquieu’s ideas on law, freedom, and political system as a representative of Western Enlightenment are compared with Behbudi’s notions of educational reform, national and spiritual renewal as an Eastern intellectual. Within the framework of an integrative approach, their views are interpreted as a common intellectual model for contemporary social progress. Keywords: Montesquieu, Behbudi, East, West, integration, social development, enlightenment. Kirish: Sharq va G‘arb tafakkuri tarixida ijtimoiy-madaniy taraqqiyot masalasi eng dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Yevropa ma’rifatparvarligi vakillaridan biri bo‘lgan Sharl Lui Monteske o‘zining “Qonunlar ruhi haqida” asarida davlat boshqaruvi, huquqiy tartib va fuqarolik erkinliklari masalalarini chuqur tahlil qilib, demokratik tizimlar shakllanishiga nazariy asos yaratdi. Uning hokimiyatlar bo‘linishi haqidagi ta’limoti keyinchalik Fransiya inqilobi, AQSH Konstitutsiyasi va boshqa demokratik tuzumlar uchun dasturulamal bo‘ldi. Turkiston ma’rifatparvarlari orasida esa Mahmudxo‘ja Behbudiy alohida o‘rin egallaydi. U o‘zining “Padarkush” dramasi, “Risolai asbobi saodat” asari hamda matbuotdagi faoliyati orqali xalqni jaholat va mustamlakachilik asoratidan qutqarishning yagona yo‘li sifatida ilm-ma’rifatni ilgari surdi. Behbudiy jadid maktablari, darsliklar va matbuot orqali xalqni uyg‘otishga harakat qildi. Shu bois, Monteske va Behbudiy qarashlarini qiyosiy tahlil qilish Sharq va G‘arb tafakkurining integratsion imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Bir tomonda — huquqiy-siyosiy institutlarga tayangan G‘arb modeli, ikkinchi tomonda — ma’naviy-ma’rifiy yangilanishga asoslangan Sharq modeli ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 25 mavjud. Ularning uyg‘unligi zamonaviy jamiyat uchun universal intellektual konsepsiyani shakllantirishga xizmat qiladi. Asosiy qism: K. Monteske (1689–1755) Yevropa ma’rifatparvarlik davrining eng yirik mutafakkirlaridan biri sifatida jamiyat taraqqiyoti, huquqiy davlat va fuqarolik erkinliklari masalalariga fundamental yondashuv taklif etdi. Uning mashhur asari — “Qonunlar ruhi haqida” (“De l’esprit des lois”) — ijtimoiy-madaniy rivojlanishning huquqiy va siyosiy asoslarini tahlil qiluvchi nazariy manba bo‘lib, keyingi davrlarda nafaqat G‘arb, balki jahon miqyosida ijtimoiy tafakkurga ta’sir ko‘rsatdi. Monteskening asosiy g‘oyasi shundan iboratki, jamiyat barqarorligi va taraqqiyoti qonunlarning ustuvorligi hamda hokimiyatlar o‘rtasidagi muvozanatga asoslanishi zarur. U hokimiyatni uch tarmoqqa — qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga bo‘lish nazariyasini ishlab chiqdi. Bu g‘oya keyinchalik demokratik siyosiy tizimlarning shakllanishida poydevor vazifasini o‘tadi. Mutafakkir fikricha, inson erkinligi faqat qonunlar ustuvorligi ta’minlangan sharoitdagina mavjud bo‘lishi mumkin. Erkinlikning yo‘qligi jamiyatni despotizm va turg‘unlikka olib keladi, bu esa taraqqiyotning to‘xtashiga sabab bo‘ladi. Shu bois Monteske uchun ijtimoiy taraqqiyot — bu huquqiy institutlar, siyosiy barqarorlik va fuqarolik erkinliklari uyg‘unligidir. Shuningdek, u iqlim, urf-odat, iqtisodiy faoliyat kabi omillar jamiyatning siyosiy tizimi va madaniy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan. Bu yondashuv ijtimoiy taraqqiyotni faqat huquqiy-siyosiy emas, balki tabiiy-geografik va madaniy omillar bilan ham izohlash imkonini berdi. Monteskening konsepsiyasi G‘arb jamiyatida ma’rifat, ilm-fan va siyosiy madaniyat uyg‘onishiga kuchli turtki bo‘ldi. U ilgari surgan tamoyillar bugungi kunda ham huquqiy davlat, demokratik boshqaruv va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z davrida O‘rta Osiyoda jadidchilik harakatining eng yetakchi vakillaridan biri sifatida ijtimoiy-madaniy taraqqiyotning yangi modelini taklif etgan mutafakkirdir. U o‘z faoliyatida xalqni ilm-ma’rifatga chorlagan, ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, millat ongini uyg‘otish va zamonaviy dunyo bilan integratsiya qilish zarurligini ta’kidlagan. Behbudiy fikricha, jamiyat taraqqiyotining asosi — ta’lim va tarbiya. An’anaviy usuldagi eski maktablar yangi davr talablariga javob bermasligini ko‘rsatgan holda, u “usuli jadid” maktablarini tashkil etish tashabbusini ilgari surdi. Bu maktablarda matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar va xorijiy tillar o‘qitilishi kerakligi haqidagi g‘oyalari O‘rta Osiyodagi ma’rifiy hayotda yangicha bosqichni boshlab berdi. Uning asarlarida jamiyat taraqqiyoti nafaqat bilim olish, balki milliy ong va ma’naviy yangilanish bilan ham uzviy bog‘langan. Behbudiy nazarida, xalqning orqada qolishi sababi — jaholat, savodsizlik va ijtimoiy sustkashlikdir. Shu bois u “Millatni qutqarishning yo‘li — ilm va ma’rifat” tamoyilini ilgari surdi. Behbudiy shuningdek, jamiyat taraqqiyotini siyosiy va huquqiy islohotlar bilan ham bog‘lagan. U erkin matbuot, jamoatchilik faolligi, ayollar ta’limi va fuqarolik ongini rivojlantirish tarafdori bo‘ldi. Bu jihatdan uning qarashlari Sharq dunyosida ijtimoiy-madaniy modernizatsiyaning muhim nazariy asosini yaratdi. Behbudiy konsepsiyasi Sharq jamiyatlari uchun milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg‘unlashtirgan islohotchilik modeli sifatida namoyon bo‘ldi. Uning faoliyati natijasida jadid maktablari, teatr va matbuot orqali xalq ongida uyg‘onish jarayoni yuzaga keldi. Bugungi kunda ham Behbudiy ilgari surgan g‘oyalar — ilm-fanni rivojlantirish, ma’rifat orqali milliy ongni mustahkamlash va jamiyatni isloh qilish zaruriyati — o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Tahlil va natijalar: K. Monteske va M. Behbudiy qarashlari turli davr va ijtimoiy-madaniy muhitda shakllangan bo‘lsa-da, ularning ijtimoiy taraqqiyot haqidagi qarashlarini qiyosiy tahlil qilish Sharq va G‘arb ma’rifatparvarlik an’analarining o‘zaro uyg‘unlik nuqtalarini ko‘rsatib beradi. Monteske o‘zining mashhur “Qonunlar ruhi haqida” asarida siyosiy erkinlikning kafolati hokimiyatlar bo‘linishi va qonun ustuvorligida ekanini asoslab berdi. U “despotizm”ni eng xavfli boshqaruv shakli deb baholab, bunday tuzumda fuqarolar erkinligi va jamiyat taraqqiyoti bo‘lishi mumkin emasligini ta’kidladi. Bu nazariya keyinchalik Fransiya inqilobi, AQSH Konstitutsiyasi ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 26 va umuman G‘arb demokratik institutlarining shakllanishida nazariy asos vazifasini o‘tadi. Demak, Monteske jamiyat taraqqiyotini huquqiy-siyosiy institutlar bilan chambarchas bog‘lagan. Behbudiy esa asosan “Padarkush” (1913) pyesasi, maqolalari va pedagogik faoliyatida Turkiston jamiyatining taraqqiyot yo‘lini ko‘rsatib berdi. U jaholat va asrlar davomida mustamlaka asoratida qolgan xalqni qutqarish uchun eng avvalo ta’lim tizimini isloh qilish zarurligini uqtirdi. Behbudiy “Maktab” va “Kitob”ni millat taraqqiyotining eng asosiy omillari deb bildi. Masalan, uning “Risolai asbobi saodat” nomli asarida xalqning qoloqligi sabablari savodsizlik va eskicha tafakkurda ekani ko‘rsatiladi. Demak, u jamiyatning yangilanishini ma’rifatparvarlik, diniy va milliy qadriyatlarni zamonaviy talablarga moslashtirish orqali amalga oshirish mumkinligini asoslagan. Qiyosiy nuqtayi nazardan qaraganda, Monteske taraqqiyotning tashqi-siyosiy va huquqiy institutlarini (konstitutsiya, qonunlar, hokimiyat bo‘linishi) birlamchi deb bilgan bo‘lsa, Behbudiy millatning ichki kuchi — ong, ta’lim va ma’rifatni ustuvor qo‘ygan. Monteske g‘oyalari Yevropa jamiyatida fuqarolik jamiyati va huquqiy davlatni shakllantirishga asos bo‘lgan bo‘lsa, Behbudiy qarashlari Turkiston musulmonlari uchun milliy uyg‘onish va ijtimoiy o‘zgarish dasturi vazifasini bajargan. Integratsion yondashuv nuqtayi nazaridan esa, Monteskening huquqiy-siyosiy konsepsiyasi va Behbudiyning ma’rifiy-pedagogik konsepsiyasini uyg‘unlashtirish zamonaviy jamiyat uchun universal modelni yaratadi. Monteske ilgari surgan qonun ustuvorligi, hokimiyatlar muvozanati va fuqarolik erkinliklari Behbudiy ta’kidlagan ta’lim, milliy ong va madaniy islohotlar bilan birlashganda, taraqqiyotning huquqiy hamda ma’naviy poydevori yaratiladi. Bu model bugungi global jamiyat uchun ham dolzarb bo‘lib, demokratik qadriyatlar va milliy-ma’naviy yangilanish o‘rtasidagi integratsiyani ta’minlash imkonini beradi. Monteske va Behbudiy qarashlari bir-birini to‘ldiruvchi ikki qutbdir: biri huquqiy institutlar orqali tashqi mustahkamlashni, ikkinchisi esa ichki ma’naviy uyg‘onish orqali jamiyatni yangilashni nazarda tutadi. Ularning uyg‘unligi Sharq va G‘arb integratsiyasining intellektual modeli sifatida qaralishi mumkin. Xulosa: Monteske va Behbudiy qarashlari o‘z davri uchun turlicha vazifani bajargan bo‘lsa-da, ularning umumiy nuqtalari zamonaviy taraqqiyot jarayonida ham dolzarbdir. Monteske inson erkinligi va huquqiy davlatni taraqqiyotning asosiy kafolati sifatida ko‘rsatgan bo‘lsa, Behbudiy ma’rifat, ta’lim va milliy ongni jamiyatni yangilashning bosh omili sifatida ilgari surdi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, Monteske tashqi institutlar — konstitutsiya, qonunlar, hokimiyatlar bo‘linishi orqali jamiyatni mustahkamlashni taklif qilgan. Behbudiy esa ichki islohot — ma’naviy uyg‘onish, ilm va ma’rifat, madaniy qadriyatlarning yangilanishini birlamchi deb bilgan. Shu bois, ularning qarashlarini integratsiyalash bugungi global jarayonlarda ham samarali model bo‘la oladi. Sharq va G‘arb integratsiyasining intellektual modeli sifatida Monteske va Behbudiy qarashlari huquqiy-siyosiy va ma’rifiy-ma’naviy asoslarni birlashtiradi. Bu uyg‘unlik demokratik boshqaruvni, inson huquqlarini, milliy ong va ma’naviy qadriyatlarni qo‘shib olib boruvchi universal konsepsiyani taqdim etadi. Natijada, ushbu qarashlar nafaqat tarixiy qimmatga ega, balki hozirgi globallashuv sharoitida ham nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Monteske Sh.L. Qonunlar ruhi haqida. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2004. – 456 b. 2. Montesquieu C.L. The Spirit of the Laws. – Cambridge: Cambridge University Press, 1989. – 752 p. 3. Behbudiy M. Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1991. – 78 b. 4. Behbudiy M. Risolai asbobi saodat // Asarlar to‘plami. – Toshkent: Ma’naviyat, 1997. – B. 115–145. 5. Qosimov B. Jadidchilik va ma’rifatparvarlik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2003. – 240 b. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 27 6. Ergashev B. Mahmudxo‘ja Behbudiy: hayoti va ijodi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2015. – 190 b. 7. Saidov A.X. Huquqiy davlat nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Adolat, 2010. – 312 b. 8. Rustamova D. Sharq va G‘arb ma’rifatparvarligi: qiyosiy tahlil // Falsafa va huquq jurnali. – Toshkent, 2018. – №2. – B. 44–53.