ULTRATOVUSHNING INSON ORGANIZMIGA TA'SIRI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 28 UO‘K: 612.014.7 ULTRATOVUSHNING INSON ORGANIZMIGA TA’SIRI Tolqin Omonovich Buzrukov1, Normurodova Gulshoda Murodovna2 Termez Iqtisodiyot va Servis Universiteti Tabiiy fanlar kafidrasi dotsenti, PhD1 Termez Iqtisodiyot va Servis Universiteti Tibbiyot fakulteti 25.01 guruh talabasi 2 Annotatsiya: Ushbu maqolada ultratovushning inson organizmiga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy ta’sirlari tahlil qilingan. Ultratovush texnologiyasining tibbiyotda keng qo‘llanilishi, ayniqsa diagnostika va fizioterapiyada qo‘llanilish usullari, organizmdagi hujayralar, to‘qimalar hamda qon aylanishiga bo‘lgan ta’siri yoritilgan. Shu bilan birga, ultratovush to‘lqinlarining haddan tashqari ta’siri organizmda yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar, jumladan, termik va mexanik zararlar haqida ham ma’lumotlar keltirilgan. Maqola tibbiyot sohasi mutaxassislari va talabalariga mo‘ljallangan bo‘lib, ultratovush texnologiyalaridan xavfsiz va samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: ultratovush, inson organizmi, tibbiy diagnostika, fizioterapiya, termik ta’sir, mexanik zarar, to‘qima, hujayra, xavfsizlik, terapevtik qo‘llanish. Kirish: Ultratovush - bu moddiy muhitda elastik mexanik to'lqinning bir turi[1]. Bu to'lqin shaklidir. Shuning uchun u inson tanasining fiziologik va patologik ma'lumotlarini, ya'ni diagnostik ultratovushni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga, u ham energiya shaklidir[2]. Ultratovushning ma'lum dozasi organizmlarda tarqalsa, ularning o'zaro ta'siri orqali u organizmlarning funktsiyasi va tuzilishida o'zgarishlarga olib kelishi mumkin, ya'ni ultratovushli biologik ta'siri. Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti tibbiyot sohasida keng ko‘lamli yangiliklarga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, ultratovush to‘lqinlaridan foydalanish inson organizmini chuqur va xavfsiz o‘rganish imkoniyatini yaratdi. Bugungi kunda ultratovush diagnostikasi tibbiy amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan, invaziv bo‘lmagan usullardan biri hisoblanadi. U orqali ichki organlar holatini, qon aylanish tizimi faoliyatini, homilaning rivojlanish bosqichlarini aniqlash mumkin[3]. Zamonaviy tibbiyotning rivojlanishida ultratovush texnologiyalari muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, diagnostika va davolash jarayonlarida invaziv bo‘lmagan, ya’ni organizmga zarar yetkazmaydigan usullar sifatida ultratovush uskunalari keng qo‘llanilmoqda[2,5]. Shu bilan birga, inson salomatligiga uzoq muddatli yoki kuchli intensivlikdagi ultratovush ta’sirining oqibatlari to‘liq o‘rganilmagan bo‘lib, bu mavzuni tadqiq etishni yanada dolzarb qiladi. Aholi salomatligiga e’tibor kuchayib borayotgan bir davrda, ultratovushning har tomonlama o‘rganilishi ham tibbiy amaliyotda,ham ilmiy izlanishlarda katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ultratovush texnologiyalarining faqat tibbiyotda emas, balki sanoat, veterinariya, kosmetologiya kabi sohalarda ham qo‘llanilishi ularning keng ko‘lamli ta’sirlarini chuqur tahlil qilishni talab etadi [3,8]. Asosiy qism: Ultratovushning hujayralarga ta'siri asosan termal effekt, kavitatsiya effekti va mexanik ta'sirni o'z ichiga oladi. Issiqlik effekti shundaki, ultratovush muhitda tarqalganda, ishqalanish ultratovush natijasida hosil bo'lgan molekulyar tebranishga to'sqinlik qiladi va energiyaning bir qismini mahalliy yuqori issiqlikka (42-43 ℃) aylantiradi[12]. Oddiy to'qimalarning o'limga olib keladigan kritik harorati 45,7 ℃ bo'lganligi sababli va shishgan Liu to'qimalarining sezgirligi normal to'qimalarga qaraganda yuqori bo'lganligi sababli, shishgan Liu hujayralarining metabolizmi bu haroratda buziladi va DNK, RNK va oqsil sinteziga ta'sir qiladi. , oddiy to'qimalarga ta'sir qilmasdan saraton hujayralarini o'ldirish uchun[13,14]. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 29 Kavitatsiya effekti shundaki, ultratovush nurlanishida organizmlarda vakuolalar hosil bo'ladi. Vakuolalarning tebranishi va ularning kuchli portlashi bilan mexanik kesish bosimi va turbulentlik hosil bo'ladi, bu esa shishib Liu qon ketishiga, to'qimalarning parchalanishiga va nekrozga olib keladi. Bundan tashqari, kavitatsiya pufakchasi sindirilganda, u bir zumda yuqori harorat (taxminan 5000 ℃) va yuqori bosim (500 ℃ gacha) × 104pa hosil qiladi, bu suv bug'ining OH radikali va H atomining OH tomonidan termal dissotsiatsiyasi natijasida hosil bo'lishi mumkin. radikal va H atomi keltirib chiqaradigan oksidlanish-qaytarilish reaktsiyasi polimerning parchalanishiga, fermentning inaktivatsiyasiga, lipidga olib kelishi mumkin[5]. peroksidlanish va hujayralarni o'ldirish. Bu esa mavzuni yanada muhim va zamon bilan hamqadam bo‘lishga undaydi. Bugungi kunga kelib, ko‘plab ilmiy tadqiqotlar ultratovushning foydali jihatlarini ko‘rsatib bergan bo‘lsada, ushbu texnologiyalarning organizmga uzoq muddatli ta’siri haqida ma’lumotlar yetarli emas[15]. Ultratovush texnologiyalarning organizmga uzoq muddatli ta’siriga quyidagilar kiradi: 1. Ultratovush to‘lqinlarining genetik materialga ta’siri, 2. Homilador ayollar va yosh bolalarga bo‘lgan ta’sirining ilmiy asoslangan chegaralari, 3. Yangi turdagi ultratovush apparatlarining xavfsizlik darajasi, 4. Profilaktik maqsadlarda qo‘llanish imkoniyatlari kabi jihatlarda yangiliklar kiritish, amaliy tavsiyalar ishlab chiqish, milliy va xalqaro me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish zarurati mavjud[4]. Organizmga ijobiy ta’siri: 1. Diagnostik maqsadlarda – ultratovush nurlanishi to‘qimalardan qaytib, maxsus qurilma orqali tasvirga aylantiriladi. Bu usul rentgen va tomografiya bilan taqqoslaganda xavfsizroq hisoblanadi[7]. 2. Fizioterapiyada – ultratovush energiyasi to‘qimalarga chuqur kirib borib, qon aylanishini yaxshilaydi, shamollashni kamaytiradi, og‘riqni yengillashtiradi. U mushaklar, bo‘g‘imlar va to‘qimalarni tiklashda samarali vosita sifatida ishlatiladi[9]. 3. Hujayralarni faollashtiradi – past chastotali ultratovush hujayralar ichida modda almashinuvini faollashtiradi, bu esa tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi[15,16,17]. Salbiy ta’siri va xavflari: Ultratovushning doimiy yoki noto‘g‘ri qo‘llanilishi organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin: 1. Termik ta’sir – to‘qimalarda issiqlik paydo bo‘lib, hujayralar zararlanishi mumkin. 2. Mexanik ta’sir – ultratovush to‘lqinlari suyuqlikda mikroskopik “pufakchalar” hosil qiladi (kavitasiyaviy effekt), bu esa to‘qimalarning strukturaviy buzilishiga olib kelishi mumkin. 3. Embrionga ta’siri – homiladorlik davrida ko‘p marotaba va uzoq muddatli ultratovush tekshiruvlari embriogenetik jarayonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi haqida ayrim ilmiy farazlar mavjud[10-15]. Yangi texnologiyalar va xavfsizlik choralari: ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 30 Zamonaviy ultratovush apparatlari yuqori aniqlikdagi tasvirlarni past intensivlikda yaratadi, bu esa xavfsizlikni oshiradi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosida ishlovchi diagnostik tizimlar inson xatolarini kamaytirib, aniqlikni kuchaytirad [18-22]. Tibbiyot amaliyotida ultratovushdan foydalanishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim: 1. Tekshiruv muddati va chastotasini me’yorda saqlash. 2. Homiladorlar, bolalar va yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan bemorlarga nisbatan ehtiyotkorlik. 3. Mutaxassislar tomonidan bajarilishi va apparatlarning sertifikatlangan bo‘lishi. Xulosa: Ultratovush to‘lqinlarining hujayra va organizmga ta’siri — termal, kavitatsion va mexanik effektlar orqali namoyon bo‘ladi. Termal effektda ultratovush so‘rilishi molekulyar tebranishni oshirib, lokal haroratni 42-43°C darajasiga yetkazadi; shishgan to‘qimalar bu haroratga sezgir bo‘lib, DNK, RNK va oqsil sintezida buzilishlar paydo bo‘lishi mumkin. Kavitatsiya ta’siri orqali pufakchalarning titrashi va portlashi mexanik kesish kuchi va turbulent jarayonlar yaratadi, bu hujayra devorlarini shikastlaydi va nekrozga olib keladi. Shu bilan birga, pufakchalar portlaganda yuqori harorat (taxminan 5000°C) va bosim (chastla × 10⁴ Pa) hosil bo‘lishi yo‘li bilan OH radikallari ajraladi va oksidlanish-qaytarilish reaktsiyalari hujayralarni inaktivatsiyalashi mumkin. Biroq, hozirgi tadqiqotlarda ultratovushning uzoq muddatli organismga ta’siriga oid etarli ma’lumotlar mavjud emas. Etirof etilgan xavf omillariga: genetik material (DNK)ga zarar yetishi ehtimoli, homiladorlik davridagi xavflar, yangi ultratovush texnikalarining xavfsizligini aniqlash muammolari va profilaktika maqsadida qo‘llash me’yorlari zarurati kiradi. Shu bilan birga, ultratovush diagnostika va fizioterapiyada og‘riqni kamaytirish, to‘qima qon aylanishini yaxshilash va hujayra faolligini oshirish kabi foydali ta’sirlarni namoyon qiladi. Biroq, namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan termik va mexanik zarar, ayniqsa yosh bolalar va homiladorlar uchun ehtiyotkorlik choralarini talab qiladi. Shuning uchun ultratovush usullarini qo‘llashda minimal qo‘llash prinsipi, tekshiruvga mos chastota va davomiylikni tanlash, mutaxassis nazorati va ilmiy asoslarga tayangan qoidalar muhimdir. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Quarato, C. M. I., et al. (2023). A Review on Biological Effects of Ultrasounds. MDPI / PMC. 2. Moyano, D. B., et al. (2022). Possible Effects on Health of Ultrasound Exposure, Risk PMC. 3. Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632. 4. Rubin, D. M., Anderton, N., Smalberger, C., Polliack, J., Nathan, M., & Postema, M. (2018). On the Behaviour of Living Cells under the Influence of Ultrasound. Fluids, 3(4), 82. 5. Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838. 6. AIUM. (2023, July 16). Statement on Biological Effects of Therapeutic Ultrasound. American Institute of Ultrasound in Medicine. 7. Ergashev, B. J. (2025). Yuz nervining yallig‘lanishi: Klinikasi, etiologiyasi, davolash usullari. Research Focus, 4(3), 155–161. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 31 8. Ergashev, B. J. (2025). Energetik ichimliklarning tish emal qavatiga ta’siri va oldini olish usullari (adabiyotlar sharhi). Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 416–420. 9. Ergashev, B. J. Oglu. (2025). Kennedy classification: Its significance. Tabib, 1(1), 1–7. 10. Ergashev, B. (2023). Tish toshlari. Models and Methods for Increasing the Efficiency of Innovative Research, 1(2), 67–75. 11. Ergashev, B. (2025). Etiology and pathogenesis of acute periodontitis. Modern Science and Research, 4(5), 596–601. 12. Ergashev, B. (2025). The impact of energy drink consumption on the development and mineralization of teeth in adolescents. Академические исследования в современной науке, 4(31), 52–55. 13. Doan, N., Reher, P., Meghji, S., Harris, M. (1999). In vitro effects of therapeutic ultrasound on cell proliferation, protein synthesis, and cytokine production by human fibroblasts, osteoblasts, and monocytes. J Oral Maxillofac Surg, 57(4), 409–419. 14. Ergashev, B. (2025). Optimizing non-removable orthodontic treatment through individualized therapeutic programs for irreversible malocclusions. Естественные науки в современном мире, 4(7), 60–62. 15. AIUM. (2021, August 19). Statement on Biological Effects of Ultrasound in Vivo. American Institute of Ultrasound in Medicine.