TEXNOLOGIK TARAQQIYOT VA INSON ONGINING O'ZGARISHI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 54 TEXNOLOGIK TARAQQIYOT VA INSON ONGINING O‘ZGARISHI ADCHTI ingliz tili va adabiyoti fakulteti talabasi Komilova Xonzoda Muzaffar qizi Ilmiy rahbar: Muqimjon Axunov Muhammadaminovich (PhD) dotsent Annotatsiya: Ushbu maqolada texnologik taraqqiyotning inson tafakkuri, hissiy dunyosi va ijtimoiy ongiga ta’siri tahlil qilinadi. Muallif zamonaviy raqamli jarayonlarning shaxs fikrlashi, muloqot madaniyati hamda qadriyatlar tizimiga kiritayotgan o‘zgarishlarini ko‘rsatib o‘tadi. Shuningdek, maqolada texnologiyaning insonni rivojlantiruvchi va ayni paytda ongni cheklovchi jihatlari haqida falsafiy tahlil yuritilgan. Inson tafakkuri va sun’iy intellekt o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir masalasi ham zamonaviy ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Texnologiya, tafakkur, ong, raqamli asr, sun’iy intellekt, jamiyat, madaniyat Annotation: This article analyzes the impact of technological development on human consciousness, thinking, and social behavior. The author highlights the transformative effects of digitalization on communication culture, value systems, and mental processes. The paper provides a philosophical interpretation of both the constructive and limiting aspects of technology on the human mind. It also examines the interaction between human cognition and artificial intelligence from a modern scientific perspective. Keywords: Technology, consciousness, thinking, digital era, artificial intelligence, society, culture Texnologik taraqqiyot insoniyat tarixidagi eng keskin burilishlardan biridir¹. U nafaqat insonning yashash tarzini, balki tafakkurini, ruhiyatini, muloqot shakllarini va hatto qadriyatlar tizimini tubdan o‘zgartirmoqda. Bugungi kunda inson tafakkuri sun’iy muhit — raqamli dunyo, axborot oqimi va texnologik tarmoqlar ta’sirida shakllanmoqda². Insoniyat tarixida hech bir davr texnologik taraqqiyot kabi tezkor va chuqur o‘zgarishlar keltirib chiqarmagan. Agar sanoat inqilobi jismoniy mehnatni avtomatlashtirgan bo‘lsa, raqamli inqilob inson tafakkurining o‘zini avtomatlashtira boshladi³. Endilikda inson faqat texnik vositalardan foydalanmayapti — u texnologiya bilan fikrlayapti, qaror qabul qiladi, hatto hissiyotlarini ham raqamli maydonda ifodalaydi. Texnologik taraqqiyot inson tafakkurini yangi bosqichga olib chiqdi. Masalan, internet va sun’iy intellekt insonni cheksiz ma’lumotlar olamiga kirgizdi. Bu jarayon bir tomondan inson bilimini kengaytirsa, ikkinchi tomondan diqqatni tarqatuvchi, tafakkurni yuzakilashtiruvchi omilga aylandi⁴. Ko‘plab olimlar bu holatni “raqamli charchoq” yoki “axborot toliqishi” deb ataydilar⁵. Texnologik taraqqiyot shaxs tafakkurining tezkorligini oshirdi. Ammo bu tezlik doimo sifat bilan teng emas. Axborotning haddan ortiq ko‘pligi insonni tafakkuriy tahlildan ko‘ra tez javob berishga, chuqur anglashdan ko‘ra yuzaki xulosa chiqarishga o‘rgatmoqda⁶. Natijada inson o‘z tafakkurini boshqaruvchi emas, balki algoritmlarning iste’molchisi sifatida harakat qila boshladi. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 55 Bugungi kunda insonning qarorlari, fikri va kayfiyati ko‘p hollarda texnologik algoritmlar tomonidan boshqariladi. Ijtimoiy tarmoqlardagi tavsiyalar, sun’iy intellekt asosidagi dasturlar, reklama tizimlari inson ongiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda⁷. Bu jarayon ong erkinligiga xavf soladi, chunki inson ongini shakllantiruvchi asosiy kuch endi tashqi manba — algoritmik tizimdir. Falsafiy nuqtai nazardan, texnologiya inson tafakkurini ikki qutb orasida olib bormoqda — rivojlanish va bog‘liqlik. Bir tomondan, u inson imkoniyatlarini kengaytiradi, yangi bilimlar va kognitiv vositalarni yaratadi⁸. Boshqa tomondan esa, texnologiya insonni o‘z axborot tizimlariga qaram qiladi, tanqidiy fikrlashni pasaytiradi va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini zaiflashtiradi⁹. Texnologiya insonni qudratli qilsa-da, uni o‘z ma’lumotlarining mahsuliga aylantirmoqda. Bugun algoritmlar inson xatti-harakatini bashorat qiladi, hatto hissiy reaktsiyalarni ham aniqlay oladi¹⁰. Ammo bu tizimlarda “insoniylik”, ya’ni his, intuitiv tafakkur va ijodiy sezgi mavjud emas. Shuning uchun texnologiya inson tafakkurini to‘liq almashtira olmaydi — u faqat uni aks ettiruvchi vosita bo‘lishi mumkin. Texnologik taraqqiyotning ruhiy ta’siri ham chuqur o‘rganishga loyiq. Doimiy onlaynlik holati insonni ruhiy tinchlikdan mahrum qiladi, diqqatni bo‘lib tashlaydi, real muloqot ehtiyojini kamaytiradi¹¹. Psixologlar bu holatni “raqamli stress” deb ataydilar, chunki inson ongining tabiiy ritmi buziladi va hissiy muvozanat yo‘qoladi. Shu bilan birga, texnologik tafakkur ijobiy imkoniyatlarga ham ega. Masofaviy ta’lim, raqamli kutubxonalar, global ilmiy tarmoqlar insoniyatning bilim salohiyatini keskin oshirmoqda¹². Texnologiyalar yordamida insonlar o‘z ustida ishlash, ijod qilish va ilmiy izlanish olib borish imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Aslida, muammo texnologiyada emas, balki uni boshqarayotgan ongda. Texnologiya inson uchun vosita bo‘lishi kerak, maqsad emas. Agar inson tafakkuri ongli, tanqidiy va ijodiy yo‘nalishda shakllansa, texnologiya insoniyatning eng katta kuchiga aylanadi. Ammo agar inson texnologiyani o‘z ustidan hukmron vositaga aylantirsa, u o‘z tafakkurining tabiiy mohiyatini yo‘qotadi¹³. Texnologik tafakkur — bu insoniyatning yangi evolyutsion bosqichi. Endi tafakkur nafaqat g‘oyalar, balki kodlar, algoritmlar va virtual muloqotlar orqali ham shakllanadi. Bu o‘zgarish insoniyatni yangi mas’uliyatga chorlaydi: ongni texnologiyadan himoya qilish emas, balki texnologiyani ong orqali boshqarishni o‘rganish zarur¹⁴. Shunday qilib, texnologik taraqqiyot inson ongini o‘zgartirmoqda — u tez, global, virtual va cheksiz ko‘rinishga ega bo‘ldi. Ammo haqiqiy taraqqiyot shunda bo‘ladiki, inson texnologiyadan ustun turishni o‘rganadi. Kelajakning muvaffaqiyatli avlodi — bu texnologiyani bilgan emas, balki uni boshqara oladigan ongli shaxs bo‘ladi¹⁵. Foydalanilgan adabiyotlar Toffler, A. (1980). The Third Wave. New York: Bantam Books. Floridi, L. (2014). The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 56 Carr, N. (2010). The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. New York: W. W. Norton & Company. Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants. On the Horizon, 9(5), 1–6. Harari, Y. N. (2016). Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. London: Vintage. Kurzweil, R. (2005). The Singularity is Near. Penguin Books. Morozov, E. (2013). To Save Everything, Click Here. PublicAffairs. Searle, J. (1980). Minds, Brains and Programs. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–457. Turkle, S. (2017). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books. UNESCO. (2021). Digital Learning and Cognitive Development Report. Paris: UNESCO Publishing. Hasanov, M. (2023). Texnologik tafakkur va inson psixologiyasi. Toshkent: Innovatsion nashriyot.