NAMANGAN VILOYATI VA XORAZM VILOYATI SHEVALARI O'RTASIDAGI SOTSIOLINGVISTIK TAHLILI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 75 NAMANGAN VILOYATI VA XORAZM VILOYATI SHEVALARI O‘RTASIDAGI SOTSIOLINGVISTIK TAHLILI Solijonova Behruza Botirjon qizi Alisher Navoiy nomidagi Toshkent Davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek filologiyasi 2-bosqich talabasi [email protected] +99893 821 82 44 Annotatsiya: ushbu maqola Namangan va Xorazm shevalarining sotsiolingvistik tahlilini taqdim etadi. Maqolada shevalarning fonetik, grammatik, leksik va stilistik xususiyatlari orqali ularning ijtimoiy, madaniy va tarixiy aloqalari o‘rganiladi. Namangan va Xorazm shevalarining o‘ziga xos farqlari, shu jumladan fonetik, grammatik va leksik xususiyatlari, o‘z hududlarining geografik, tarixiy va etnik omillari bilan bog‘liq holda tahlil qilinadi. Xususan, Namangan shevasidagi arabcha va forscha so‘zlar, Xorazm shevasidagi turkman ta'siri kabi leksik farqlar muhokama qilinadi. Shuningdek, maqolada har ikkala shevaning o‘xshash jihatlari, masalan, grammatik tuzilma va leksik xususiyatlar ham ko‘rib chiqiladi. Maqola sotsiolingvistik tadqiqotlar uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, til va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni chuqurroq anglashga yordam beradi. Kalit so‘zlar: sotsiolingvistika, Namangan shevasi, Xorazm shevasi, fonetik farqlar, grammatik xususiyatlar, leksik ta'sir, arabcha so‘zlar, turkman ta’siri, o‘zbek shevalari, til va jamiyat. Abstract: This article presents a sociolinguistic analysis of the Namangan and Khorezm dialects. The article examines their social, cultural, and historical connections through the phonetic, grammatical, lexical, and stylistic features of the dialects. The distinct differences between the Namangan and Khorezm dialects, including phonetic, grammatical, and lexical characteristics, are analyzed in relation to the geographic, historical, and ethnic factors of their respective regions. In particular, the lexical differences such as Arabic and Persian words in the Namangan dialect and the Turkic influence in the Khorezm dialect are discussed. The article also examines the similarities between the two dialects, including grammatical structure and lexical features. This article is of significant scientific importance for sociolinguistic research as it helps to better understand the relationship between language and society. Keywords: sociolinguistics, Namangan dialect, Khorezm dialect, phonetic differences, grammatical features, lexical influence, Arabic words, Turkic influence, Uzbek dialects, language and society. Sotsiolingvistika – bu til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishni o‘rganadigan ilmiy soha bo‘lib, tilning ijtimoiy hayotdagi o‘rni, uning jamiyatning turli qatlamlari va guruhlari o‘rtasidagi aloqalarni qanday shakllantirishini tahlil qiladi. O‘zbekistonda shevalar ko‘plab mintaqaviy, tarixiy va madaniy omillarga asoslanib shakllanadi. Namangan va Xorazm shevalari O‘zbekistonning ikki turli hududiga mansub bo‘lib, o‘zlarining fonetik, grammatik, leksik va stilistik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu maqola Namangan va Xorazm shevalarining sotsiolingvistik tahlilini taqdim etadi, ularning farqli va o‘xshash jihatlarini yoritadi. Maqolada tilning ijtimoiy vazifalariga, shevalarning o‘zaro ta'sirlariga, shuningdek, bu shevalarning jamiyatdagi turli qatlamlarga qanday moslashganiga e’tibor qaratiladi. Bu ikki shevani tahlil qilishimiz davomida e’tibor qaratishimiz zarur bo‘lgan jihatlar ham bor.Birinchisi geografik va tarixiy kontekst.Namangan va Xorazm shevalarining o‘ziga xos xususiyatlari, asosan, ushbu hududlarning geografik, tarixiy va madaniy sharoitlariga bog‘liq. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 76 Namangan viloyati Farg‘ona vodiysining janubiy qismida joylashgan bo‘lib, qadimgi temuriylar davridan boshlab, O‘rta Osiyo madaniyati bilan uzviy aloqada bo‘lgan. Xorazm esa O‘zbekistonning g‘arbiy hududida, Amudaryo bo‘yida joylashgan, va u turkmanlar, arablar va forslar bilan tarixiy aloqalar orqali o‘zining madaniy va tilshunoslik xususiyatlarini shakllantirgan. Namangan shevasining tarixi Farg‘ona vodiysining boshqa hududlari bilan chambarchas bog‘langan bo‘lsa, Xorazm shevasi o‘zining o‘ziga xos fonetik va leksik jihatlari bilan Xorazm viloyati va unga qo‘shni hududlarda yashovchi etnik guruhlar (masalan, turkmanlar, qozoqlar) ta'sirida shakllangan. Fonetik farqlar va ularning jamiyatdagi o‘rni.Fonetik farqlar shevalarning eng sezilarli jihatlaridan biridir. Namangan va Xorazm shevalaridagi fonetik farqlar, asosan, undosh va unli tovushlarning talaffuzidagi farqlar bilan bog‘liq. Namangan shevasidagi fonetik xususiyatlar.Namangan shevasida ba'zi fonetik xususiyatlar o‘ziga xos bo‘lib, ularni boshqa o‘zbek shevalaridan ajratib turadi. “o” va “a” unli tovushlarining o‘zgarishi: Namangan shevasida “o” tovushi ko‘pincha “u” ga, “a” tovushi esa “e” ga o‘xshab talaffuz qilinadi. Masalan, “olma” so‘zi Namanganda “ulma”, “bobom” so‘zi esa “bubom” tarzida aytiladi.Undoshlarning talaffuzi. Namangan shevasida “k” va “g” undosh tovushlari ba'zan yumshoq va tekis talaffuz qilinadi, bu esa Xorazm shevasidan farq qiladi. Xorazm shevasidagi fonetik xususiyatlar.Xorazm shevasida ham o‘ziga xos fonetik xususiyatlar mavjud. Xorazm shevasida “a” unli tovushi “e” ga o‘xshab talaffuz qilinadi. Misol uchun, “aravasi” so‘zi Xorazmda “erevasi” tarzida ishlatiladi.Undoshlarning talaffuzi Xorazm shevasida “q” va “g” tovushlari ba'zan og‘zi ochiqroq, ya'ni “q” tovushi “g” ga yaqinlashadi. Grammatik farqlar va xususiyatlar.Grammatik farqlar shevalar orasidagi yana bir muhim farqni tashkil etadi. Namangan va Xorazm shevalaridagi grammatik xususiyatlar, birinchi navbatda, fe’l, ot va ko‘plik qo‘shimchalarida namoyon bo‘ladi.Namangan shevasidagi grammatik xususiyatlar.Fe'l qo‘shimchalari. Namangan shevasida ba'zi fe'l shakllari boshqa o‘zbek shevalariga qaraganda o‘ziga xos qo‘shimchalar bilan ifodalanadi. Masalan, “yurmoq” so‘zi Namangan shevasida “yurmoqchi” yoki “yuruvmoq” tarzida ishlatiladi. Namangan shevasida ko‘plik qo‘shimchasi “lar” o‘rniga “larlar” tarzida ishlatiladi. Masalan, “kitoblar” o‘rniga “kitoblarlar” deyishadi.Lekin boshqa qishloqlarida yoki shahrchalarida “lar” tarzida ishlatiladi.Shuningdek bu “lar” qo‘shimchasi kattalarga hurmat ma’nosida ham ishlatiladi.Masalan, “dadam” emas “dadamlar”. Xorazm shevasidagi grammatik xususiyatlar. Xorazm shevasida ba'zi fe'llar o‘zgarib ketadi, masalan, “bo‘lmoq” fe'li “bulmoq” deb talaffuz qilinadi.Soddalashtirilgan grammatik struktura. Xorazm shevasida ko‘plab fe’l va grammatik shakllar soddalashtirilgan tarzda ishlatiladi. Misol uchun, "yoqqan" o‘rniga "yog‘an" ishlatiladi. Leksik Farqlar va Ta’sirlar.Leksik farqlar shevalarning madaniy va ijtimoiy hayotidagi o‘ziga xos xususiyatlarni ko‘rsatadi. Namangan va Xorazm shevalari o‘rtasidagi leksik farqlar, ayniqsa, tarixiy, etnik va madaniy aloqalarga bog‘liq.Namangan shevasidagi leksik xususiyatlar.O‘zbek tilining qadimiy so‘zlari Namangan shevasida ko‘proq turkcha va o‘zbek tilining qadimiy so‘zlari ishlatiladi. Misol uchun, “yangi” o‘rniga “yong‘i”, “qish” o‘rniga “qishda” ishlatiladi. Namangan shevasida qadimiy so‘zlar ko‘proq uchraydi. Bu so‘zlar tarixiy jarayonlar, madaniy ta’sirlar va tarixiy hududlar bilan bog‘liq. Masalan, Namangan shevasida ishlatiladigan “ko‘rsatuvchi” so‘zlari ba’zan Xoramda yoki Toshkentda ishlatilmaydi, yoki boshqacha talqin qilinadi. Namangan shevasida ijtimoiy qatlamlar va madaniy omillar tilga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Namangan viloyatidagi qishloq aholisi va shahar aholisi o‘rtasida tilning ishlatilishida katta farqlar mavjud. Sheva va til ishlatish qishloq aholisining an’anaviy, tabiiy va oddiy uslublarini aks ettirsa, shahar aholisi ko‘proq markaziy o‘zbek tiliga yaqinroq uslubda gaplashadi. Namangan shevasining ishlatilishi ko‘proq qishloq va shahar aholisi o‘rtasida farqlanadi. Shahar aholisi ko‘proq markaziy o‘zbek tilini ishlatadi, lekin qishloq aholisi o‘zining an’anaviy ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 77 shevasini saqlaydi. Sheva va tilni ishlatish aholi qatlami va ijtimoiy tizimga bog‘liq bo‘lib, bu farq qishloq va shahar orasidagi an’anaviy va zamonaviy o‘zgarishlarga bog‘liq.Namangan shevasining leksik va fonetik xususiyatlari hududning madaniy rivojlanishiga ta’sir qiladi. Madaniy ta’sirlar orqali til o‘zgarib, shu hududning an’analari va urf-odatlari bilan uzviy bog‘langan. Namangan shevasida madaniy so‘zlar va atamalar ko‘proq ishlatiladi, bu esa hududning tarixiy va madaniy kelib chiqishi bilan bog‘liq.Namangan shevasi - bu o‘zbek tilining eng murakkab va boy shevalaridan biri bo‘lib, uning fonetik, leksik va grammatik xususiyatlari o‘ziga xosdir va u O‘zbekistonning o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy hayotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Arabcha va forscha so‘zlar Namangan shevasida arabcha va forscha so‘zlar ko‘proq uchraydi, chunki bu hududda islom dini tarqalgan va aralash tildan foydalanish keng tarqalgan. Namangan shevasida, umumiy O‘zbek tili va boshqa O‘zbekiston hududlaridagi dialektlardan farqli ravishda, arabcha so‘zlar keng tarqalgan va ular ko‘plab so‘zlashuvlarda ishlatiladi. Bu arabcha so‘zlar, ayniqsa, diniy, ilmiy va kundalik hayotda, hatto o‘zbek tilining grammatik tuzilmasi va fonetikasi bilan uyg‘unlashib ketgan.Namangan shevasidagi arabcha so‘zlar asosan Qur'on, hadis, ilmiy va madaniy sohalar bilan bog‘liq bo‘lgan so‘zlar hisoblanadi. Mana, ularning ba'zilari va misollari: “Xudohafiz” — “Xudo saqlasin” yoki “Xudoga ishonib salomlashish”.Misol: “Xudohafiz, sog‘- salomat bo‘l.” Shukr — “Rahmat” yoki “minnatdorchilik” bildirish.Misol: “Shukr, hammasi joyida.” Jumma — “Juma” (diniy haftaning beshinchi kuni).Misol: “Bugun juma, masjidga bormoqchiman. Hikmat — “Dunyoqarash, dono maslahat yoki ilm”.Misol: “Uning hikmatlari har doim foydali bo‘ladi.” Fazilat — “Yaxshilik, insoniy sifat”.Misol: “Fazilatli odam bo‘lishga harakat qilaman.” Salom — “Tinchlik va baraka tilash”.Misol: “Assalomu alaykum, salomlikda bo‘ling.” Bu arabcha so‘zlar, ayniqsa, Namangan shevasida ma'lum bir ma'nolarni anglatuvchi ko‘plab ifodalarda ishlatiladi va o‘zbek tilining arabcha elementlar bilan boyiganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, namanganliklar arabcha so‘zlarning talaffuzini o‘zlariga xos tarzda o‘zgartirgan, bu esa dialektning o‘ziga xosligini yaratadi. Xorazm shevasidagi leksik xususiyatlar.Turkman ta’siri. Xorazm shevasida turkman tilining ta’siri seziladi. Masalan, “suv” so‘zi Xorazmda “suvo”, “yemak” so‘zi esa “ymak” tarzida talaffuz qilinadi. Xorazm shevasida o‘zbek va turkman so‘zlarining aralashuvi keng tarqalgan. Xorazm shevasida o‘zbek va turkman tillarining o‘zaro ta'siri sezilarli darajada bo‘lib, bu shevani boshqa O‘zbekiston hududlaridan ajratib turadigan bir nechta xususiyatlarga ega. Xorazm shevasidagi ba'zi o‘zbekcha va turkmancha so‘zlar quyidagi misollar bilan keltirildi: Xatirjam — “Tinch, bezovta qilmaslik”.Misol: “Xatirjam o‘tirmoqchiman.” Göz — “Ko‘z”. Misol: “Gözlerim yorug‘likka qarab qizarib ketdi.” Birinji — “Birinchi”. Misol: “Birinji o‘rinda o‘zaro yordam bo‘lishi kerak.” Kömek— “Yordam”.Misol: “Menga kömek et, iltimos.” Xorazm shevasida turkmancha va o‘zbekcha so‘zlar bir-birini to‘ldirib, bir-biriga o‘xshash va tez-tez birga ishlatiladigan holatlar mavjud. Bu sheva ikki tilning uyg‘unlashgan ifodalarini yaratadi. O‘xshash Jihatlar.Namangan va Xorazm shevalari o‘rtasida bir qator o‘xshash jihatlar ham mavjud.Grammatik tuzilma. Ikkala sheva ham o‘zbek tilining grammatik tuzilmasiga asoslanadi va ko‘plab umumiy xususiyatlarni o‘z ichiga oladi, masalan, fe’l qo‘shimchalari, ko‘plik qo‘shimchasi va boshqalar.Leksik o‘xshashliklar. Namangan va Xorazm shevalarida bir qator umumiy so‘zlar mavjud, chunki bu hududlar o‘zaro tarixi va madaniy aloqalar orqali bog‘langan. Xulosa.Namangan va Xorazm shevalarining sotsiolingvistik tahlili tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Har ikki sheva o‘zining fonetik, grammatik va leksik xususiyatlari bilan ajralib turadi. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 78 Namangan shevasining fonetik xususiyatlari, grammatik shakllari va leksik farqlari Farg‘ona vodiysining boshqa hududlari bilan o‘xshash, Xorazm shevasidagi turkman ta'siri esa uni alohida qilishga yordam beradi. Shu bilan birga, har ikki sheva o‘zining jamiyatdagi ijtimoiy funksiyalarini, madaniyat va tarixni aks ettiradi. Foydalanilgan adabiyotlar (manbalar ro‘yxati): 1. Ashirboev, S. O‘zbek dialektologiyasi. - [“O‘qituvchi nashriyoti”], [1991-yil]. 2. Rajabov, N. O‘zbek shevashunosligi. - [“O‘qituvchi” nashriyoti], [1993-yil]. 3. Sattarov, U. O‘zbek tilining sotsiolingvistikasi. - [“O‘qituvchi” nashriyoti], [2006-yil].