CLIL (CONTENT AND LANGUAGE INTEGRATED LEARNING) METODINING JAHON TAJRIBASIDAGI O'RNI VA O'ZBEKISTONDA QO'LLANISH SAMARADORLIGI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 89 CLIL (CONTENT AND LANGUAGE INTEGRATED LEARNING) METODINING JAHON TAJRIBASIDAGI O‘RNI VA O‘ZBEKISTONDA QO‘LLANISH SAMARADORLIGI Mavlonberdiyeva Vasila Bilim va Malakalarni Baholash Agentligi xorijiy til eksperti Email: [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekistondagi umumta’lim maktabi sharoitida Soft Content and Language Integrated Learning (CLIL) yondashuvini joriy etish natijalari tahlil qilinadi. Tadqiqot 7-sinflarda o‘tkazilgan to‘rt haftalik reflektiv tajribaga asoslanib, geografiya va tarix mavzularining ingliz tili darslariga qisman integratsiyasi o‘quvchilarning ishtiroki, so‘z boyligi va motivatsiyasiga qanday ta’sir qilganini o‘rganadi. Natijalar mazmunli o‘rganish jarayoni o‘quvchilarda tilni maqsadli ishlatishga undashini ko‘rsatdi. Maqolada Soft CLIL’ni O‘zbekistonda bosqichma-bosqich joriy etish, mahalliylashtirilgan o‘quv materiallari va o‘qituvchi tayyorlov dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlash zarurligi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: CLIL, Soft CLIL, O‘zbekiston, ikki tilli ta’lim, o‘qituvchi refleksiyasi, mazmun va til integratsiyasi 1. Kirish Mazmun va tilni integratsiyalashgan holda o‘qitish — Content and Language Integrated Learning (CLIL) — bugungi kunda jahon ta’lim tizimida keng e’tirof etilgan yondashuv bo‘lib, u o‘quvchilarning til ko‘nikmalari va fan bilimlarini birgalikda rivojlantirishga xizmat qiladi (Coyle, Hood va Marsh, 2010). CLIL’ning Soft shakli — ya’ni ayrim fan mazmunlarini ingliz tili darslariga qisman kiritish — cheklangan resursli, lekin ikki tillilikka intilayotgan ta’lim tizimlari uchun eng maqbul model sifatida tavsiya etiladi (Dalton-Puffer, 2007). O‘zbekiston ta’lim tizimida ham ingliz tili kompetensiyasini oshirish hamda zamonaviy metodlarni joriy etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar CLIL’ning ijobiy ta’sirini ko‘rsatmoqda. Masalan, Orifjonova (2025) CLIL darslari STEAM yo‘nalishidagi o‘quvchilarning lug‘at boyligini va fan mazmunini tushunish darajasini oshirganini aniqlagan. Avezova (2025) esa CLIL o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishini, ayniqsa, o‘qituvchilar metodik yordam olgan hollarda samaraliroq bo‘lishini ta’kidlagan. Shu bilan birga, Rajabova va Anarkulova (2025) mahalliy CLIL materiallarining yetishmasligi va o‘qituvchilarning uzluksiz malaka oshirish ehtiyojini CLIL’ni keng joriy etishdagi asosiy to‘siqlar sifatida qayd etib, Soft CLIL’ni birinchi bosqich sifatida joriy etishni maqsadga muvofiq deb bilishadi. Mahalliy kichik tadqiqotlar ham bu fikrni tasdiqlaydi. Riskhulova (2021) o‘tkazgan so‘rov natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilar CLIL’ga ijobiy qarashadi, ammo maxsus tayyorgarlik bo‘lmasa, uni darsda qo‘llashda o‘zlarini ishonchsiz his qilishadi. Berdiyeva (2024) esa yosh o‘quvchilar mazmuniy topshiriqlar orqali darsda faolroq qatnashishini va ingliz tilini erkinroq ishlatishini kuzatgan. Ushbu maqolada muallifning Yangiyer shahridagi maktabda olib borgan reflektiv tajribasi asosida Soft CLIL’ning o‘quvchi ishtiroki va so‘z boyligiga ta’siri o‘rganiladi. 2. Metodologiya 2.1 Kontekst va ishtirokchilar Tadqiqot Yangiyer shahridagi umumta’lim maktabida o‘tkazilgan. Ishtirokchilar — 12–13 yoshli, 7-sinfda tahsil olayotgan 24 nafar o‘quvchi. Ularning ingliz tili darajasi o‘rta (pre-intermediate) bo‘lgan. CLIL yondashuvi tarix va geografiya fanlari mavzulari asosida sinovdan o‘tkazilgan. 2.2 Dars tuzilmasi va jarayon ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 90 Soft CLIL yondashuvi to‘rt hafta davomida ingliz tili darslariga integratsiya qilindi. O‘zbekiston tabiiy manzaralari, qadimgi sivilizatsiyalar kabi mavzular ingliz tilida tushuntirildi, ammo murakkab joylarda o‘zbek tilida izoh berildi. Darslarda: xarita, rasm, video kabi vizual vositalar ishlatildi; asosiy terminlar oldindan o‘rgatildi; juftlikda va guruhda muhokama tashkil etildi; yozma va og‘zaki mashqlar orqali til va mazmun mustahkamlandi. O‘qituvchi (muallif) o‘zining dars kuzatuvlarini reflektiv kundalikda qayd etib bordi. 2.3 Ma’lumot yig‘ish va tahlil qilish Tahlil uchta manbaga asoslandi: 1. Reflektiv yozuvlar – o‘quvchi ishtiroki va motivatsiyasi bo‘yicha kuzatuvlar; 2. Lug‘at testlari – dars oldi va darsdan keyingi natijalar solishtirildi; 3. O‘quvchi fikrlari – og‘zaki so‘rov va yozma izohlar orqali olingan. Natijalar tavsifiy (deskriptiv) tahlil qilindi; o‘zgarishlar foizlarda ifodalandi, sifat tahlilida esa “motivatsiya”, “til qo‘llash”, “ishonch” kabi kodlar asosida guruhlashtirildi. 3. Natijalar Tajriba quyidagi ijobiy natijalarni berdi: 1. Faollik ortishi: tajriba davomida o‘quvchilarning 70 % dan ortig‘i ingliz tilida fikr bildirishga faol qatnashgan (tajribagacha bu ko‘rsatkich 45 % atrofida edi). 2. So‘z boyligi o‘sishi: fan terminlarini to‘g‘ri ishlatish ko‘rsatkichi 46 % dan 78 % gacha oshgan. 3. Motivatsiya kuchayishi: o‘quvchilar darslarni “mazmunli va qiziqarli” deb baholagan; ko‘pchilik ingliz tilini “maqsadli ishlatish imkonini bergani”ni ta’kidlagan. 4. O‘qituvchi kuzatuvlari: vizual materiallar va ikki tilli izohlar sust o‘quvchilarni ham darsga jalb qilgan, nutqdagi qo‘rquv kamaygan. 4. Muhokama Olingan natijalar xalqaro CLIL tadqiqotlaridagi asosiy tamoyillarni tasdiqlaydi: mazmuniy kontekst o‘quvchiga tildan tabiiy va maqsadli foydalanish imkonini beradi (Dalton-Puffer, 2007; Marsh, 2002). Shu bilan birga, o‘quvchilarda kognitiv faollik va o‘zlashtirish chuqurlashadi. O‘zbekiston bo‘yicha avvalgi tadqiqotlar (Orifjonova, 2025; Avezova, 2025) bilan solishtirganda, ushbu reflektiv tajriba shuni ko‘rsatadiki, hatto kichik hajmdagi Soft CLIL darslari ham motivatsiya va lug‘at boyligini sezilarli oshiradi. Biroq tizimli muammolar hamon mavjud: o‘zbek tilidagi CLIL materiallari yetishmaydi, o‘qituvchilar uchun maxsus tayyorlov dasturlari kam, va CLIL’ni o‘quv dasturiga kiritish mexanizmlari to‘liq ishlab chiqilmagan (Rajabova va Anarkulova, 2025). Shu bois CLIL’ni milliy miqyosda joriy etish bosqichma-bosqich strategiya asosida amalga oshirilishi lozim: avvalo Soft CLIL namunalarini kengaytirish, mahalliy resurslarni yaratish va o‘qituvchilar malakasini oshirish orqali barqaror modelni shakllantirish zarur. 5. Xulosa Reflektiv tajriba natijalari Soft CLIL O‘zbekiston maktablarida muvaffaqiyatli qo‘llanishi mumkinligini isbotladi. Tarix va geografiya mavzulari ingliz tili darslariga qisman kiritilganda, o‘quvchilar faolroq qatnashdi, yangi terminlarni yaxshiroq eslab qoldi va ingliz tilini maqsadli ishlatishga intildi. Ushbu natijalarni kengaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar muhim: - o‘zbek ta’lim tizimiga mos mahalliy CLIL materiallarini yaratish; - o‘qituvchilar uchun metodik va amaliy tayyorlov kurslarini tashkil etish; - maktab miqyosida amaliy tadqiqotlar va tajriba almashinuvini rag‘batlantirish; - til va fan o‘qituvchilari hamkorligini kuchaytirish. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 91 Kelgusidagi ilmiy tadqiqotlar CLIL’ning uzoq muddatli samaralarini, til va mazmun o‘zlashtirishdagi farqlarni hamda o‘qituvchi kompetensiyasining o‘sishini empirik asosda o‘rganishga qaratilishi kerak. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Avezova, S. (2025). CLIL darslarida o‘qituvchi motivatsiyasi va metodik qo‘llabquvvatlashning ahamiyati. Ta’limdagi innovatsiyalar jurnali, 14(2), 88–97. 2. Berdiyeva, N. (2024). Mazmuniy topshiriqlarning kichik yoshdagi o‘quvchilar faolligiga ta’siri. O‘zbekiston til o‘qitish amaliyoti jurnali, 9(1), 45–57. 3. Coyle, D., Hood, P., & Marsh, D. (2010). CLIL: Content and Language Integrated Learning. Cambridge University Press. 4. Dalton-Puffer, C. (2007). Discourse in Content and Language Integrated Learning (CLIL) Classrooms. John Benjamins.Marsh, D. (2002). CLIL/EMILE: The European Dimension— Actions, Trends and Foresight Potential. University of Jyväskylä. 5. Orifjonova, M. (2025). CLIL’ni O‘zbekiston STEAM sinflarida qo‘llash: lug‘at va tushunish samaradorligi. Markaziy Osiyo tillar va ta’lim tadqiqotlari jurnali, 6(3), 112–128. 6. Rajabova, L., & Anarkulova, D. (2025). O‘zbekistonda CLIL’ni joriy etishdagi tizimli muammolar va yechimlar. Ikki tilli ta’lim tadqiqotlari xalqaro jurnali, 3(1), 22–36. 7. Riskhulova, Z. (2021). O‘zbekiston o‘qituvchilarining CLIL bo‘yicha qarashlari: imkoniyatlar va to‘siqlar. Asian EFL Journal, 28(6), 130–144. 8. Khasanova M.S. (2025). INTEGRATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND MODERN EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN ENHANCING MORAL EDUCATION BASED ON NATIONAL VALUES IN PRESCHOOL INSTITUTIONS. Экономика и социум, (6-1 (133)), 412-418. 9. Khasanova, M. (2025). The formation of ethnocultural competence in preschool children through national values and oral folk art. Integrative Approaches in the Development of Modern Education System: Problems, Solutions and Prospects (ZTTTIYMYI-2025), Tashkent. 10. Khasanova, M. (2025). DEVELOPING MANAGEMENT COMPETENCIES IN PRESCHOOL EDUCATION WITHIN THE PUBLIC ADMINISTRATION SYSTEM. Nordic_Press, 6(0006). 11. Khasanova, M. (2024). Integration of modern educational technologies into the educational process for instilling national values in preschool educational institution children. Nordic_Press, 3(0003).