GLOBALIZATSIYA JARAYONIDA TILLARNING IJTIMOIY FUNKSIYASI: INGLIZ VA O'ZBEK TILLARI MISOLIDA QIYOSIY TAHLIL

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 110 GLOBALIZATSIYA JARAYONIDA TILLARNING IJTIMOIY FUNKSIYASI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA QIYOSIY TAHLIL Jakbarova Nozima Akramjon qizi O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti. O'qituvchi e-mail: [email protected] +998909895117 Annotatsiya: Globalizatsiya jarayonida tillarning ijtimoiy funksiyalari yangi bosqichga ko‘tarildi. Xususan, ingliz tili global kommunikatsiyaning asosiy vositasi sifatida faol rol o‘ynasa, o‘zbek tili esa milliyat, madaniyat va ichki ijtimoiy aloqalarning uzviy bo‘g‘ini sifatida saqlanib qolmoqda. Bu maqolada ingliz va o‘zbek tillarining ijtimoiy funksiyalari qiyosiy tarzda tahlil qilinadi: qaysi sharoitda qaysi tildagi funksiya kuchayadi, qaysi elementlar yo‘qolishi xavfi borligi muhokama qilinadi. Tahlil natijasida tillar ijtimoiy sohalarda uyg‘un ishlatilsa, madaniy ziyoda bo‘lishi mumkinligiga ishora qilinadi. Kalit so‘zlar: globalizatsiya, ijtimoiy funksiya, ingliz tili, o‘zbek tili, til siyosati Аннотация: В процессе глобализации социальные функции языков вышли на новый уровень. В частности, английский язык играет активную роль как основной инструмент глобальной коммуникации, тогда как узбекский язык сохраняет свою значимость как неотъемлемое звено национальной идентичности, культуры и внутренних социальных связей. В данной статье проводится сравнительный анализ социальных функций английского и узбекского языков: рассматривается, в каких условиях усиливаются те или иные функции, а также обсуждаются факторы, угрожающие утрате отдельных элементов. В результате анализа подчеркивается, что гармоничное сосуществование языков в социальных сферах способствует культурному обогащению общества. Ключевые слова: глобализация, социальная функция, английский язык, узбекский язык, языковая политика. Abstract: In the process of globalization, the social functions of languages have reached a new stage. In particular, the English language plays an active role as the main medium of global communication, while the Uzbek language retains its significance as an essential link of national identity, culture, and internal social relations. This article presents a comparative analysis of the social functions of English and Uzbek: it discusses the conditions under which each language’s function strengthens and the factors that threaten the loss of certain elements. The analysis concludes that the harmonious coexistence of languages in social spheres can contribute to cultural enrichment. Keywords: globalization, social function, English language, Uzbek language, language policy. Kirish Til jamiyatning eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri, u orqali ma’lumot, mafkura, madaniyat va identifikatsiya uzatiladi. Sotsiollingvistika nuqtai nazaridan til — jamiyat, ijtimoiy guruhlar va tildan foydalanuvchilar o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning vositasi bo‘lib, tilning ijtimoiy funksiyalari — kommunikativ, identifikatsion, salohiyatli (instrumental), madaniy va boshqalar — orqali namoyon bo‘ladi. Globalizatsiyaning kuchayishi bilan chet tillar, xususan ingliz tili, axborot almashinuvi, fanta’lim, biznes, media va Internet maydonlarida dominanta rolga chiqmoqda. Bu holat milliy tillarga — jumladan o‘zbek tiliga — ma’lum bosimlar tug‘dirmoqda. Shu bois, ingliz va o‘zbek ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 111 tillarining ijtimoiy funksiyalari qanday o‘zgarishlarni kechirayotgani, ularning o‘zaro muvozanati qanday saqlanishi mumkinligi muhim ilmiy va amaliy masala bo‘lib qolmoqda. Maqolaning maqsadi — globalizatsiya sharoitida ingliz va o‘zbek tillarining ijtimoiy funksiyalarini qiyosiy tahlil qilish, kuchli va zaif jihatlarini aniqlab, til siyosati hamda tilni rivojlantirish yo‘llarini taklif etish. Tahlil va muhokama Til va ijtimoiy funksiya: nazariy jihatlar Til ijtimoiy funksiyalari turlicha tarzda tasniflanadi. Masalan, Jakobson tili kommunikativ vosita sifatida; Austin-speech act nazariyasi tilni harakat vositasi deb ko‘radi; Bourdieu tilni “lingvistik kapital” sifatida, ya’ni jamiyatda obro‘ va kuch manbai sifatida tushuntiradi. Vikipediya Globalizatsiya jarayonida esa tilning ijtimoiy funksiyalari ba’zan yangi shakl oladi: chet tillar orqali ilm-texnika, biznes, ta’lim ma’lumotlari olinishi — tilning instrumental (praktik) funksiyasini yuqoriga ko‘taradi; axborot almashinuvida tilning integrativ (aloqa) funksiyasi kengayadi. Ingliz tili bugungi globallashgan dunyoda deyarli universal vosita — xalqaro kommunikatsiyada, ilmiy va iqtisodiy aloqalarda, tarmoq maydonlarida keng qo‘llaniladi. Bu holat ingliz tili ijtimoiy funksiyasini kuchaytiradi. Biroq, bu kuchayish milliy tillarda ba’zi rol silliqini kamaytirishi mumkin — til ishlatilmay qolishi, ichki aloqalarda chetdan so‘zlar ko‘payishi, til ichidagi salohiyatli funksiyalar bosilib qolishi mumkin. Ingliz tilining ijtimoiy funksiyasining o‘sishi Globalizatsiya bilan ingliz tiliga bo‘lgan talab tobora ortmoqda. Ingliz tili ilmiy tadqiqotlarda, texnologiya sohasida, xalqaro biznesda va diplomatiyada lingua franca rolini olmoqda (International English). Bu holat ingliz tilining ijtimoiy funksiyasini quyidagicha kuchaytiradi: Instrumental / utilitar funksiya: ingliz tili bilim va kasbiy imkoniyatlarni oshiruvchi vosita sifatida qaraladi; global bozorga chiqishni, xorijiy ilmiy manbalarga kirishni ta’minlaydi. Kommunikativ funksiya: turli davlatlar, tadqiqotchilar va kompaniyalar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Simvolik funksiya: ingliz tilini bilish, uni foydalana olish ijtimoiy mavqe belgisi sifatida qabul qilinadi — “lingvistik kapital” kontseptsiyasi buni yaxshi tushuntiradi. Madaniy transformatsiya: ingliz tili orqali g‘arb madaniy mohiyatlari, uslub va mafkuralar kirib keladi, bu orqali qadriyatlar va tilga bo‘lgan nuqtai nazarlar o‘zgaradi. Biroq ingliz tilining kuchayishi bilan til imperializmi xavfi ham mavjud. Robert Phillipson til imperiyalizmi nazariyasi bo‘yicha, ingliz tilining keng tarqalishi boshqa tillarning degradatsiyasiga olib kelishi mumkin, ya’ni tilga nisbatan noto‘g‘ri yondashuv va til yo‘qolishi (linguicide) mumkin. Misol tariqasida, O‘zbekiston kontekstida ingliz tili maktablarda majburiy o‘qitilmoqda, oliy ta’limda ingliz tilida kurslar, fan ishlarini yozish, xalqaro jurnalarda chop etish kabi talablar mavjud. Hasanova va Vokhidova tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, ingliz tili ommabop bo‘lib, uning instrumental rolini o‘qituvchilar ham anglaydi, biroq bu milliy tilga bosim yaratmoqda. O‘zbek tilining ijtimoiy funksiyalari va bosimlar O‘zbek tili respublikamizda davlat tili sifatida normativ, qonuniy va rasmiy huququila bilan himoyalangan. Uning ijtimoiy funksiyalari quyidagilar: Identifikatsion funksiya: o‘zbek tili xalqning milliy identifikatori bo‘lib xizmat qiladi. Rasmiy va huquqiy funksiya: davlat idoralari, qonunchilik, rasmiy hujjatlar, mahalliy boshqaruv sistemi o‘zbek tilida yuritiladi. Madaniy va estetik funksiya: adabiyot, san’at, folklor, publisistika o‘zbek tilida shakllangan, bu til orqali madaniy meros saqlanadi. Kommunikativ funksiya ichki aloqalarda: oilada, mahalliy jamiyatda, ommaviy axborot vositalarida, hududiy muloqotda ishlatiladi. Ta’lim va bilim funktsiyasi: maktab va oliy ta’limda o‘zbek tili vosita tili hisoblanadi. Shunga qaramay, globalizatsiya bosimlari o‘zbek tiliga ham ta’sir qilmoqda: ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 112 Leksik bosish: IT, iqtisodiyot, ilm-fanda yangi so‘zlar ingliz tilidan kirib, o‘zbek tilida qabul qilinayotgan hollarda normativ qoidalar kam bo‘lishi, so‘zlarning o‘zbekchaga mosligi cheklangan bo‘lishi muammo. Til tanlash tazyiqi: ayniqsa yoshlar orasida ingliz tilini kundalik kommunikatsiyada qo‘llash istagi kuchli bo‘ladi, bu holat o‘zbek tilining rolini pasaytirishi mumkin. Mass-media va mediamatnlar: ommaviy axborot vositalarida ingliz tilidagi reportajlar, subtitrlar, inglizcha terminlar keng tarqalgan. Bu holat mediamakon tili sifatida tillarning ijtimoiy ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. Til siyosati cheklovlari: tilni saqlash uchun normativ, leksik va stilistik dasturlar zarur, biroq ularning ijrosi har doim samarali bo‘lmaydi. Misol uchun, “Mediamatnlar tilning ijtimoiy ifodasi hamda til boyishining vositasi” maqolasida ta’kidlanadi ki, mediamatnlarda ingliz tilidagi kontent ko‘payishi til tanlashni majburiy qiladi va tilni boyitish bilan birga tilga bosim ham keltirib chiqaradi. Ingliz va o‘zbek tillarining ijtimoiy funksiya qiyoslari Funksiya turi Ingliz tili (global kontekst) O‘zbek tili (milliy kontekst) Qiyosiy tahlil va muammo Instrumental / utilitar Ilm-fan, texnologiya, biznes, tarmoq aloqada afzal O‘zbek tilida ilmiy atamalar kam bo‘lishi, chetdan kirib kelgan so‘zlar Ingliz tili ko‘p funksiyalarni egallaydi, o‘zbek tilida esa ichki sohalarga cheklangan Kommunikativ Xalqaro aloqa vositasi Mahalliy, hududiy va ichki kommunikatsiya Ingliz tili globallashuv orqali keng vosita bo‘lsa, o‘zbek tilida lokal muloqot maydonda asosiy tildir Identifikatsion / simvolik Ingliz biling figural kapital sifatida ko‘riladi O‘zbek tili milliy ifoda vositasi Ingliz tilini bilish ijtimoiy obro‘ bag‘ishlashi mumkin, bu esa tilga bosim tug‘dirishi ehtimoli Madaniy / estetik Ingliz tilida adabiyot va madaniyat global maydonda tarqaladi O‘zbek tilida madaniy meros, folklor, adabiyot saqlanadi Ingliz madaniy kontent dominanta bo‘lishi milliy madaniyatga ta’sir qilishi mumkin Bu jadvaldan ko‘rinadiki, ingliz tili global maydonda bir necha funksiyani bir vaqtning o‘zida bajarsa, o‘zbek tilida ko‘plab sohalarda cheklovlar mavjud. Agar o‘zbek tilining ilmiy, texnik, iqtisodiy, texnologik funksiyalari kuchaytirilmasa, tilning ichki vazifalarida bo‘shashuv yuzaga keladi. Til siyosati, muvozanat va istiqbollar Globalizatsiya sharoitida til siyosati muhim yo‘nalish bo‘lishi kerak. Ingliz tilini joriy qilish bilan birga, milliy tilni asrab-avaylash, uning ichki funksiyalarini kengaytirish choralarini ko‘rish zarur. Quyidagi strategiyalar samarali bo‘lishi mumkin: Normativ va leksik siyosat: o‘zbek tiliga yangi terminologiya yaratish, lug‘atlar, tushuntirish, neologizmlar ishlab chiqish. Til uyg‘unligi programs: fan-ta’lim muassasalarida ingliz tili bilan o‘zbek tilini parallel rivojlantirish — bimodal yoki kodli yondashuv. Mediamatn tarjima va lokalizatsiya: ingliz kontentni o‘zbek tiliga yaxshi tarjima qilish, subtitrlar, dubbing orqali tilni boyitish. Raqamli tillarni rivojlantirish: o‘zbek tilida axborot tizimlari, avtomatik tarjima, til texnologiyalari (natural language processing) rivojlantirish. Jamiyatda tilga hurmatni oshirish: yoshlar orasida tilga qayg‘u, tilga fidoyilik ruhini targ‘ib qilish. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 113 Masalan, O‘zbekiston til siyosati doirasida “O‘zbek tili rivojlanish strategiyasi” hujjatlari mavjud va qisman amalga oshirilmoqda. Bu yo‘nalishda normativ va leksik ta’minot, media orqali til reklamasini kuchaytirish, maktab va universitetlarda til bilimini oshirish kabi choralar qo‘llanmoqda. Globalizatsiya va Internet sharoitida turli mintaqalarda tilning internetdagi tanlovi va adaptatsiyasi ham muhim rol o‘ynaydi. Wei va Kolko (Uzbektistonda) tadqiqoti internetdagi til tanlovi hokim bo‘lishi, mahalliy tilni himoya qilish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi. Shuningdek, ingliz tilini o‘qitish metodologiyalari ham o‘zgarmoqda — masofaviy xalqaro kurslar, onlayn platformalar, ingliz tilida kontentga kirish imkoniyati kengaymoqda. Inomjonovning tadqiqotida globalizatsiyaning ELT (ingliz tilini o‘qitish) sohasiga pedagogik, texnologik va metodologik ta’siri tahlil qilingan. Shu bois, til siyosati va ijtimoiy ong bilan harakat qilinmasa, til muvozanati buzilishi ehtimoli bor. Xulosa Globalizatsiya jarayonida ingliz tili so‘zsiz ijtimoiy funksiyalarining keng spektrini egallagan, u ilm-fan, biznes, xalqaro aloqa, media va madaniyat sohalarida dominanta rol o‘ynamoqda. Bu holat tilning instrumental va kommunikativ funksiyalarini kuchaytiradi hamda ingliz tilini bilishni ijtimoiy kapital sifatida ko‘rsatadi. Biroq bu jarayon o‘zbek tili uchun mavjud xavflarni ham keltirib chiqaradi: til silliq ishlatilmay qolishi, leksik bosim, o‘zbek tilining ilmiy va texnik sohalarda cheklanganligi, tilni tanlashda yosh aholining ingliz tiliga intilishi. Shu bois, til siyosati va strategiyalar orqali ingliz va o‘zbek tillarining muvozanatini saqlash muhimdir. Normativ lug‘atlar, til texnologiyalari, media, tarjima va tilni qadrlash orqali o‘zbek tilining ijtimoiy funksiyalarini kengaytirish mumkin. Maqolada taklif qilingan yo‘llar orqali til siyosatchilari, pedagoglar va tilshunoslar ingliz va o‘zbek tillarini uyg‘un rivojlantirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqishi lozim. Foydalangan adabiyotlar: 1. Hasanova, D., & Vokhidova, N. “English in Uzbekistan: language ideologies and teaching practices.” International Journal of the Sociology of Language, 2025, № 294, 11-30. 2. Shazamanov, S., & Djuraev, B. “Uzbek Language Development Strategy in Uzbekistan.” Open Journal of Modern Linguistics, 2024, 14: 353-365. 3. “Uzbek Language in the Condition of Globalization and Linguistic Interaction.” ISJ Theoretical & Applied Science, 2020, 07 (87), 447-451. 4. Wei, C. Y., & Kolko, B. E. “Resistance to Globalization: Language and Internet Diffusion Patterns in Uzbekistan.” (Internet survey) 5. Inomjonov, A. “Impact of Globalization in ELT.” (Kokand University) 6. “Mediamatnlar tilning ijtimoiy ifodasi hamda til boyishining vositasi.” FLEDU jurnal, 2024 7. Phillipson, R. “Linguistic Imperialism.” (nazariy manba) 8. Bourdieu, P. “Language and symbolic power.” (tillarning kapital nazariyasi) 9. “Ingliz va o‘zbek tillarining funktsional uslublari.” FS Abdurazzoqovna, CyberLeninka, 2024 10. “Ingliz va o‘zbek tillari matnlarida nutq etiketi hodisasi.” NNQ Sherimbetova, 2025