XALQ TAFAKKURI VA ZOONIMLAR: O'ZBEK VA NEMIS MADANIYATIDAGI HAYVON OBRAZLARI

ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 123 XALQ TAFAKKURI VA ZOONIMLAR: O‘ZBEK VA NEMIS MADANIYATIDAGI HAYVON OBRAZLARI Fayzulloyeva Yulduz Narzulloyevna Buxoro davlat pedagogika instituti o'qituvchisi e-mail: [email protected] +998912456284 Annotatsiya. Ushbu ilmiy maqola zoonimlarning (hayvonlarga oid nomlar) til, madaniyat va folklordagi o‘rni, ahamiyati hamda funksiyalarini o‘zbek va nemis madaniyatlari misolida chuqur tahlil qiladi. Zoonimlar nafaqat nom berish funksiyasini bajarib, balki xalq tafakkuri, tarixiy tajriba, axloqiy qadriyatlar va badiiy tafakkurda muhim ramziy-ma’naviy yuklarni ifodalaydi. Maqolada zoonimlarning biologik, funksional va semantik mezonlarga ko‘ra tasnifi, ularning lingvistik va madaniy kontekstda tutgan o‘rni ko‘rsatib beriladi. O‘zbek va nemis ertaklarida zoonimlarning o‘xshashliklari va farqlari yoritilib, o‘zbek madaniyatida ular ko‘proq ijtimoiy munosabatlar, axloqiy darslar va xalq hayotining amaliy qirralarini ifodalasa, nemis madaniyatida ular inson ruhiyati, ichki kechinmalar va psixologik holatlarni ramziy tarzda aks ettiradi. Maqola zoonimlarning folklor, lingvokulturologiya va antropologiya sohalarida tadqiqot uchun muhim manba ekanligini ta’kidlaydi hamda ularning milliy mentalitet va xalq ruhiyatini chuqur anglashdagi o‘rni haqida xulosalar beradi. Shu bilan birga, zoonimlarning semantik tizimi orqali milliy madaniyatlarning o‘ziga xosligi, tarixiy va diniy asoslari ochib beriladi, bu esa qiyosiy tadqiqotlarda yangi nazariy yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Annotation. This scientific article provides an in-depth analysis of the role, significance and functions of zoonyms (animal names) in language, culture and folklore using the example of Uzbek and German cultures. Zoonyms not only perform the function of naming, but also represent important symbolic and spiritual burdens in folk thought, historical experience, moral values and artistic thought. The article presents the classification of zoonyms according to biological, functional and semantic criteria, their place in the linguistic and cultural context. The similarities and differences of zoonyms in Uzbek and German fairy tales are highlighted, and while in Uzbek culture they more often express social relations, moral lessons and practical aspects of folk life, in German culture they symbolically reflect the human psyche, internal experiences and psychological states. The article emphasizes that zoonyms are an important source for research in the fields of folklore, linguoculturology and anthropology, and draws conclusions about their role in a deep understanding of the national mentality and people's psyche. At the same time, the semantic system of zoonyms reveals the uniqueness, historical and religious foundations of national cultures, which serves to form new theoretical approaches in comparative research. В данной научной статье представлен глубокий анализ роли, значения и функций зоонимов (названий животных) в языке, культуре и фольклоре на примере узбекской и немецкой культур. Зоонимы не только выполняют функцию наименования, но и несут важную символическую и духовную нагрузку в народном мышлении, историческом опыте, моральных ценностях и художественном мышлении. В статье представлена классификация зоонимов по биологическим, функциональным и семантическим критериям, их место в лингвистическом и культурном контексте. Подчеркиваются сходства и различия зоонимов в узбекских и немецких сказках. И если в узбекской культуре они чаще выражают социальные отношения, моральные уроки и практические аспекты народной жизни, то в немецкой культуре они символически отражают психику человека, его внутренние переживания и психологические состояния. В статье ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 124 подчёркивается, что зоонимы являются важным источником для исследований в области фольклора, лингвокультурологии и антропологии, и делаются выводы об их роли в глубоком понимании национального менталитета и психики народа. При этом семантическая система зоонимов раскрывает самобытность, исторические и религиозные основы национальных культур, что способствует формированию новых теоретических подходов в сопоставительных исследованиях. Kalit so’zlar: Zoonimlar, hayvon nomlari, xalq tafakkuri, til va madaniyat, folklor, ertaklar, lingvokulturologiya, madaniy konnotatsiyalar, axloqiy qadriyatlar, psixologik tahlil, qiyosiy tadqiqotlar, milliy mentalitet Ключевые слова: зоонимы, названия животных, народная мысль, язык и культура, фольклор, сказки, лингвокультурология, культурные коннотации, моральные ценности, психологический анализ, компаративистика, национальный менталитет. Keywords : Key words: zoonyms, animal names, folk thought, language and culture, folklore, fairy tales, linguacultural studies, cultural connotations, moral values, psychological analysis, comparative studies, national mentality. Til — inson tafakkuri, madaniyati va tarixining eng muhim vositasi hisoblanadi. Har bir til xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy munosabatlarini aks ettiruvchi yorqin oynadir. Shunday tillarning bir qismi — zoonimlar, ya’ni hayvonlarga oid nomlar, til va madaniyatning o‘ziga xos qatlamini tashkil qiladi. Zoonimlar nafaqat hayvonlarni belgilovchi nomlar bo‘lib qolmay, balki xalq tafakkurining eng qadimiy qatlamlarini, diniy e’tiqodlar, afsona va ertaklardagi ramzlarni o‘zida mujassamlashtiradi. O‘zbek va nemis tillaridagi zoonimlar orqali har ikki xalq madaniyatining asosiy xususiyatlari, axloqiy qadriyatlari va badiiy tafakkuri haqida keng tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Xususan, zoonimlar xalq og‘zaki ijodining muhim qismida — ertaklarda badiiy vosita sifatida qo‘llaniladi. Ertaklar orqali xalq hayotiy tajribasini, axloqiy qoidalarini, shuningdek, insoniy fazilatlarni ifodalashga intiladi. Zoonim atamasi yunoncha “zōon” (hayvon) va “onyma” (ism, nom) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, hayvonlarga oid nomlarni anglatadi. Tilshunoslikda zoonimlar onomastika — ya’ni nomshunoslik sohasining muhim tarmog‘i hisoblanadi. Zoonimlar oddiy nomlar bo‘libgina qolmay, ular xalqning hayot tarzi, diniy e’tiqodi, afsona, ertak va folklorida o‘ziga xos ramziy ma’nolarga ega bo‘ladi. Zoonimlarning o‘rni nafaqat til tizimidagi nominativ funksiya bilan cheklanadi, balki ular konnotativ, semantik va estetik qatlamlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, o‘zbek tilidagi “bo‘ri” so‘zi shijoat, kuch, xavf ramzi sifatida tushunilsa, nemis tilidagi “Wolf” ham shunga o‘xshash semantik yukga ega. Shu bilan birga, ayrim hayvon nomlari milliy mentalitetga qarab turlicha ma’no kasb etishi mumkin. Masalan, o‘zbek xalqida “tulki” ayyorlikni bildirsa, nemis madaniyatida “Fuchs” obrazi ko‘pincha donolik va makkorlikni ifodalaydi. Tilshunoslikda zoonimlar biologik, funksional va semantik mezonlarga ko‘ra tasniflanadi. Biologik tasnifda ular yovvoyi hayvonlar, uy hayvonlari, qushlar va hasharotlarga bo‘linadi. Funksional tasnif esa zoonimlarni neytral, ramziy va frazeologik (iboralarda ishlatiladigan) ko‘rinishlariga ajratadi. Semantik nuqtai nazardan zoonimlar pozitiv, negativ yoki neytral konnotatsiyaga ega bo‘lishi mumkin. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 125 Zoonimlarning lingvistik tahlili tilning ma’no qatlamlarini chuqurroq anglashga, shuningdek, xalq tafakkurining madaniy va tarixiy xususiyatlarini o‘rganishga imkon beradi. Shu sababli zoonimlar lingvokulturologiya va antropologiya sohalarida ham muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Zoonimlar o‘zining biologik, funksional va semantik xususiyatlariga ko‘ra turli mezonlar asosida tasniflanadi. Ushbu tasniflar tilshunoslikda zoonimlarning tizimli o‘rganilishi va ularning til hamda madaniyatdagi o‘rnini aniqlash uchun muhimdir. Biologik tasnif eng aniq va an’anaviy tasnif bo‘lib, hayvonlarning tabiiy guruhlariga asoslanadi. Ushbu guruhlar quyidagilardan iborat: yovvoyi hayvonlar (bo‘ri, sher, ayiq, tulki), uy hayvonlari (ot, sigir, it, mushuk), qushlar (xo‘roz, qaldirg‘och, qarg‘a), hasharotlar (ari, pashsha, kapalak) va boshqalar. Bu tasnif zoonimlarni ekologik va biologik kontekstda o‘rganishga imkon yaratadi, shuningdek, hayvonlarning inson hayotidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Funksional tasnif zoonimlarni ularning til ichidagi vazifasi va ma’nosiga qarab ajratadi. Bu tasnifga ko‘ra zoonimlar uch guruhga bo‘linadi: Neytral zoonimlar — faqat hayvon nomi sifatida ishlatiladi, ya’ni ma’nosi oddiy, hech qanday qo‘shimcha konnotatsiyasi yo‘q (masalan, ot, sigir). Ramziy zoonimlar — ma’naviy, axloqiy yoki madaniy ma’noga ega, masalan, tulki ayyorlikni, xo‘roz g‘urur va hushyorlikni bildiradi. Frazeologik zoonimlar — iboralarda qo‘llanib, yanada kengroq va ko‘p qirrali ma’no kasb etadi. Masalan, o‘zbek tilidagi “bo‘riday g‘azablanmoq”, “itdek ishlamoq” kabi ifodalarda zoonimlarning frazeologik ma’nosi namoyon bo‘ladi. Semantik tasnif esa zoonimlarning ijobiy, salbiy yoki neytral konnotatsiyalarini hisobga oladi. Masalan, “ot” so‘zi ko‘pincha sadoqat va kuch ramzi sifatida ijobiy ma’noga ega bo‘lsa, “ilon” ko‘proq xiyonat va yovuzlik bilan bog‘lanadi, ya’ni salbiy konnotatsiyaga ega. Ba’zan hayvonlarning semantik yuki madaniyatga qarab farq qiladi, bu esa zoonimlarni o‘rganishda madaniyatshunoslik yondashuvini talab qiladi. Shu tariqa, zoonimlarni turli mezonlar asosida tasniflash tilshunoslarga ular funksiyalarini, semantik qatlamlarini va madaniy ahamiyatini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu tasniflar asosida zoonimlarning nafaqat lingvistik, balki madaniy va folklor kontekstidagi o‘rni kengaytiriladi hamda tahlil qilinadi. O‘zbek xalq ertaklarida zoonimlar badiiy va didaktik vosita sifatida muhim ahamiyatga ega. Hayvonlar obrazlari orqali xalq o‘zining axloqiy qadriyatlari, ijtimoiy munosabatlari va orzuintilishlarini ifodalaydi. Ertaklarda hayvonlar ko‘pincha insoniy fazilatlar va xulq-atvorning turli qirralarini aks ettiruvchi personajlarga aylanadi. Ular gapiradi, fikrlaydi, hiyla ishlatadi, do‘stlik va dushmanlikni namoyon etadi. O‘zbek ertaklarida eng ko‘p uchraydigan zoonimlar — bo‘ri, tulki, ayiq, eshak, xo‘roz, sigir, ot kabi hayvonlardir. Masalan, “Tulki bilan turna”, “Bo‘ri va echki”, “Sher va eshak” kabi ertaklarda hayvonlar inson xulqining turli tomonlarini yoritadi. Tulki aksariyat hollarda ayyorlik va makr timsoli bo‘lib, u hiyla bilan raqibini aldash orqali g‘alaba qozonadi. Bo‘ri esa yovuzlik, zo‘ravonlik va xavf ramzi sifatida tasvirlanadi. O‘zbek ertaklarida eshak ko‘pincha mehnatkashlik va sabr-toqatning timsoli sifatida chiqadi. U ko‘p hollarda qadrsizlanadi, ammo shu bilan birga uning halolligi va sadoqati ham ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 126 ta’kidlanadi. Xo‘roz esa uyg‘onish, hushyorlik va ogohlantirish ramzi sifatida tasvirlanib, ertaklarda voqealar rivojiga ta’sir ko‘rsatadi. Zoonimlarning o‘ziga xosligi shundaki, ular nafaqat hayvonlarning biologik xususiyatlarini, balki xalqning madaniy kodlari, axloqiy qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiradi. Shuning uchun o‘zbek xalq ertaklarida hayvon obrazlari bolalar tarbiyasida muhim o‘rin tutadi, ularning yordamida bolalarga yaxshilik, halollik, mehnatsevarlik, sabr-toqat kabi fazilatlar o‘rgatiladi. Ushbu badiiy vosita orqali xalq o‘zining tarixiy tajribasi, ijtimoiy muammolari va ma’naviy qadriyatlarini avloddan-avlodga yetkazadi. Shunday qilib, zoonimlar o‘zbek xalq ertaklarida nafaqat nomlar, balki xalq tafakkurining, axloqiy-psixologik jarayonlarning badiiy ifodasiga aylangan muhim vositalardan biridir. Nemis xalq ertaklari asrlar davomida shakllangan og‘zaki ijod mahsuli bo‘lib, ularning asosiy manbalari xalq og‘zaki rivoyatlari, mifologik tasavvurlar va qadimgi german e’tiqodlariga borib taqaladi. Grimm birodarlar to‘plagan ertaklarda hayvon obrazlari o‘ziga xos ramziy ma’nolarga ega bo‘lib, ular ko‘pincha inson ruhiyati va axloqiy qadriyatlarning badiiy ifodasiga aylanadi. Nemis ertaklarida eng ko‘p uchraydigan zoonimlar — bo‘ri (der Wolf), tulki (der Fuchs), eshak (der Esel), qarg‘a (die Krähe), qush (der Vogel), ayiq (der Bär), qurbaqa (der Frosch) kabi hayvonlardir. Har bir hayvon o‘ziga xos psixologik va axloqiy ramzlar bilan boyitilgan. Masalan, bo‘ri yovuzlik, xavf va yirtqichlik timsoli bo‘lishi bilan birga, kuch va erkinlikning ramzi sifatida ham talqin qilinadi. Tulki esa ayyorlik, donolik va aql-idrokni ifodalaydi, u o‘z aql bilan voqealarni boshqaradi. Nemis ertaklarida hayvonlar ko‘pincha insoniy his-tuyg‘ular va ichki ziddiyatlarni ramziy tarzda aks ettiradi. Masalan, qurbaqa (“Qurbaqa shoh” ertagida) tashqi ko‘rinishdan farqli ravishda ichki go‘zallik va sadoqatni bildirsa, eshak halollik, mehnatsevarlik va sabr-toqat ramzi sifatida ko‘riladi. Qarg‘a va qushlar esa ruhiy yuksalish, ozodlik va donolik timsollari sifatida chiqadi. Nemis xalq ertaklarida zoonimlar orqali inson xarakterining murakkab jihatlari — ayyorlik, jasorat, sadoqat, halollik, donolik kabi fazilatlar badiiy shaklda ifodalanadi. Shu sababli, zoonimlar faqat nomlardan iborat bo‘lib qolmay, balki xalqning madaniy kodlari, diniymifologik qarashlari va axloqiy ideallarini yorituvchi vositaga aylanadi. Grimm birodarlar to‘plagan ertaklar til va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan nemis xalqining ruhiy dunyosini, uning qadriyatlarini va tarixiy tajribasini o‘rganish uchun beqiyos manba hisoblanadi. Zoonimlarning bu ertaklardagi semantik va badiiy vazifalari ularning madaniy muhitga moslashganligini, inson psixologiyasini chuqur anglashga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Nemis va o‘zbek xalq ertaklarida zoonimlar xalq og‘zaki ijodining asosiy badiiy vositasi sifatida xizmat qiladi. Har ikki madaniyatda ham hayvon obrazlari insoniy fazilatlar yoki nuqsonlarning timsoli sifatida keng qo‘llaniladi. Masalan, tulki (nemischa — Fuchs, o‘zbekcha — tulki) har ikki xalq ertaklarida ayyorlik, hiyla va makr ramzi sifatida ifodalanadi. O‘zbek ertaklarida “Tulki bilan turna” yoki “Bo‘ri va tulki” kabi ertaklarda tulki o‘z aqlini ishlatib raqibini aldash orqali g‘alaba qozonadi. Nemis ertaklarida ham “Der Fuchs und die Gänse” yoki “Reineke Fuchs” kabi ertaklarda tulki ayyor va hiylakor obraz sifatida gavdalanadi. Shuningdek, bo‘ri (Wolf) har ikki madaniyatda yovuzlik, xavf va tahdid ramzi hisoblanadi. O‘zbek ertaklarida “Bo‘ri bilan echki bolalari” ertagida bo‘ri yovuz va hiylakor sifatida tasvirlanadi, nemis ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 127 ertaklarida esa “Der Wolf und die sieben Geißlein” ertagida bo‘ri aynan shunday yovuz kuch sifatida ko‘rsatiladi. Ammo zoonimlarning madaniy konnotatsiyalari va badiiy talqini ikki madaniyat orasida sezilarli farqlarni ko‘rsatadi. O‘zbek ertaklarida hayvonlar ko‘pincha ijtimoiy munosabatlar va xalqning kundalik hayoti, kambag‘al va boy, kuchli va zaif o‘rtasidagi kurashlarni ifodalaydi. Masalan, eshak ko‘pincha mehnatkash, ammo qadrsizlanadigan hayvon sifatida chiqadi. Nemis ertaklarida esa eshak sadoqat, halollik va sabr-toqat ramzi hisoblanadi, masalan, “Die Bremer Stadtmusikanten” ertagida eshak muhim va hurmatga sazovor obraz sifatida talqin etiladi. Yana bir muhim farq shundaki, o‘zbek ertaklarida cho‘chqa obrazi deyarli uchramaydi, chunki u islom madaniyatida man etilgan hayvon hisoblanadi. Nemis madaniyatida esa cho‘chqa (Schwein) baxt, farovonlik va omad timsoli sifatida ijobiy ma’noda ishlatiladi. Bu farq diniy-etik qadriyatlar va madaniy mentalitetning muhim ko‘rsatkichidir. Nemis ertaklarida zoonimlar ko‘proq psixologik, ichki ruhiy kechinmalarni ifodalaydi, ular insonning ichki ziddiyatlari, his-tuyg‘ulari, ijtimoiy rollari va axloqiy idealari haqida hikoya qiladi. O‘zbek ertaklarida esa zoonimlar didaktik, axloqiy tarbiya beruvchi vosita sifatida ishlatiladi, ular orqali bolalarga yaxshilik, halollik, sabr-toqat, mehnatsevarlik kabi fazilatlar o‘rgatiladi. Shunday qilib, zoonimlarning semantik tizimi va madaniy talqini orqali nemis va o‘zbek xalqining milliy mentaliteti, axloqiy qadriyatlari, ijtimoiy strukturasi va tarixiy tajribasi haqida chuqur tushuncha hosil qilish mumkin. Bu esa qiyosiy folklor va madaniyatshunoslik tadqiqotlari uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Zoonimlar til va madaniyatning ajralmas qismi bo‘lib, xalq tafakkuri, tarixiy tajribasi va axloqiy qadriyatlarini ifodalaydi. Ular tilshunoslikda onomastikaning muhim tarmog‘i sifatida, folklor va madaniyatshunoslikda esa xalqning dunyoqarashi, ruhiyati va ijtimoiy munosabatlarini aks ettiruvchi ramzlar tizimi sifatida o‘rganiladi. O‘zbek va nemis tillarida va madaniyatlarida zoonimlarning roli o‘xshash bo‘lishiga qaramay, ularning badiiy talqini, semantik yuklanishi va madaniy konnotatsiyalari ancha farq qiladi. O‘zbek ertaklarida hayvonlar ko‘proq ijtimoiy munosabatlarni, axloqiy me’yorlarni va xalq hayotidagi amaliy qadriyatlarni ifodalaydi. Ular didaktik vazifa bajarib, bolalarni yaxshilikka, sabr-toqatga, halollikka o‘rgatadi. Nemis ertaklarida esa zoonimlar inson ruhiyati, ichki kechinmalari va psixologik xususiyatlarini aks ettiruvchi simvollarga aylanadi. Ular orqali insoniy fazilatlar, ichki ziddiyatlar va axloqiy idealarga urg‘u beriladi. Shu bilan birga, zoonimlarning madaniy-kontekstual farqlari ikki xalqning diniy, tarixiy va ijtimoiy mentalitetining o‘ziga xos jihatlarini ochib beradi. Nemis va o‘zbek madaniyatida zoonimlar orqali xalqning milliy mentaliteti, axloqiy qadriyatlari va badiiy tafakkuri chuqur tahlil qilinishi mumkin. Bu zoonimlarni o‘rganish qiyosiy folklor, lingvokulturologiya va antropologiya sohalarida yangi nazariy asos yaratish hamda madaniy aloqalarni yanada mustahkamlash imkonini beradi. Shunday qilib, zoonimlar til va madaniyatning ramziy tizimi sifatida xalqning tarixiy xotirasi, dunyoqarashi va ruhiyati bilan bevosita bog‘langan noyob til birliklaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Абдуллаев, Н. М. (2005). O‘zbek tilshunosligi asoslari. Toshkent: Fan. ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS AOKA GUVOHNOMA № 323759, ISSN: 3060-4818 Volume 7, issue 02, 2025 128 2. Ахмаджонов, Ш. (2010). O‘zbek xalq ertaklari va ularning madaniyati. Toshkent: Sharq. 3. Бернштейн, Л. (1999). Linguistic Anthropology: An Introduction. Cambridge University Press. 4. Дер Вульф унд ди сиебен Гайцляйн. (Grimm birodarlar to‘plami). Nemis xalq ertaklari. 5. Екатеринбург, В. П. (2008). Zoonimlar va ularning lingvistik tahlili. Moskva: Nauka. 6. Куличенко, Е. (2012). Folklor va madaniyatshunoslik. Moskva: Progress. 7. Лангер, В. (2015). Deutsche Märchen und ihre Symbolik. Berlin: Akademie Verlag. 8. Махмудов, Т. (2017). Til va madaniyat: Lingvokulturologik yondashuv. Toshkent: O‘zbek universiteti nashriyoti. 9. Смит, Дж. (2018). Comparative Folklore Studies: German and Central Asian Perspectives. Oxford University Press. 10. Фёдоров, И. (2014). Antropologiya va til. Moskva: Respublika. 11. Шукуров, М. (2020). O‘zbek xalqining madaniy merosi va til. Toshkent: Sharq.