O'ZBEKISTONDA PAXTA ISHI VA UNING SABAB VA OQIBATLARI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 22 22 O‘ZBEKISTONDA PAXTA ISHI VA UNING SABAB VA OQIBATLARI A.N. Gulyamova Toshkent davlat tibbiyot universitetining Ijtimoiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi O‘zbekistonning XX asrdagi tarixi murakkab va ko‘p qirrali jarayonlardan iborat. Ayniqsa, 1970–1980-yillarda yuz bergan “Paxta ishi” mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan eng yirik voqealardan biridir. “Paxta ishi” Sovet davrida markaziy hokimiyat tomonidan uyushtirilgan keng ko‘lamli siyosiy kampaniya bo‘lib, u nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va mafkuraviy tus oldi. Ushbu jarayon minglab odamlarning begunoh qatag‘on qilinishiga, butun respublikaning sha’ni va obro‘siga putur yetishiga olib keldi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, “Paxta ishi” O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin ham tarixiy saboq sifatida qayta-qayta o‘rganilib kelmoqda. Zero, bu voqea mustamlakachilik siyosatining eng achchiq ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, xalqimizni o‘z erkinligi va mustaqilligiga intilishida yanada qat’iyatli qildi. Paxtaning inson hayotidagi roli ancha qadimdan boshlangan. Maqta, g‘arbiy Osiyo va Markaziy Osiyoda paxta ekinlari ko‘p yillardan beri yetishtirib kelingan. Uning g‘unchoqlaridan ip va mato tayyorlash qadimiy davrlarda ham rivojlangan hunarmandchilik sohasi bo‘lgan. Agar tarixiy manbalarga nazar tashlansa, Buyuk Ipak yo‘li davrida paxta milliy va mintaqaviy savdolarda muhim tovar bo‘lgan. O‘zbekiston hududlari Rossiya Imperiyasi tarkibiga kirguk qilingandan keyin, paxta chiqarishi va uning eksporti jiddiy e’tiborga olingan. Sovet ittifoqi davrida, paxta “milliy iste’fodan” tashqari, markaziy reja iqtisodiyotining muhim qismiga aylangan. Paxta eksportdan tushadigan devizlarni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu maqsad bilan markaz tomondan paxta hosili va yetishtirish miqdori bo‘yicha rejalar qo‘yilgan, ularni bajarish qattiq nazorat qilingan. Biroq, bu strategiyada bir qator muammolar paydo bo‘ldi: tuproq sharoitining yomonlashishi, suv resurslarining ziyoda iste’moli, majburiy mehnat va statistikada “qo‘shib yozish” amaliyoti — barchasi to‘qimalangan. Sovet davrida paxta yetishtirish uchun rejalar belgilangan, va bu rejalar hokimiyatlar tomonidan qo‘llanilgan. Mahalliy davrlarda rejalarni bajarmaslik yoki nazoratdan chiqish — siyosiy, iqtisodiy va huquqiy oqibatlarga sabab bo‘lgan. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng ham, paxta siyosatida markaziy nazorat murakkab tarkibda saqlanib qolgan. Huquqiy baza, subsidiyalar, davlatning xomashyoni haddan tashqari xarid qilishi — barchasi davlat siyosati bilan bog‘liqdir. “Qo‘shib yozish” — paxta xomashyosi statistikasida hosil miqdorini ortiqcha ko‘rsatish amaliyoti, odatda nazoratni aldash, maqsadli ko‘rsatkichlarni bajarganlikni namoyish qilish yoki siyosiy bosimlardan qochish maqsadida qo‘llanilgan. Shu orqali mahalliy hokimiyatlar o‘zlarining “yaxshi” natijalarini ko‘rsatgan bo‘lishadi. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, qo‘shib yozish samarali nazorat tizimlari mavjud bo‘lmasa va yoki ma’lum yoqlarga manfaatli bo‘lsa, statistikadagi “qo‘yolma” natijalar ham bilan to‘ldirilishi mumkin. “Paxta ishi” (ruscha “Хлопковое дело”) atamasi 1980-yillarda sovet matbuoti orqali keng tarqaldi. Aslida u O‘zbekiston SSRda paxta yetishtirish bo‘yicha hisobotlarda ko‘rsatilgan raqamlarning “soxtalashtirilishi”, rahbarlarning “korruptsiyaga berilganligi” kabi ayblovlarga asoslangan edi. Ammo amalda bu jarayon siyosiy repressiya tusini olib, respublikaning siyosiy elitasini obro‘sizlantirish vositasiga aylandi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 23 23 1970–1980-yillarda qishloq xo‘jaligi tizimida paxta asosiy strategik mahsulot sifatida ko‘rildi. Markaziy hukumat paxtani “oq oltin” deb atar, undan olinadigan daromad butun ittifoq iqtisodiyotining muhim qismi edi. O‘zbekiston esa Ittifoq bo‘yicha eng yirik paxta yetishtiruvchi hudud sifatida iqtisodiy jihatdan biryoqlama rivojlanishga majbur qilindi. Paxta yetishtirishni qo‘llab-quvvatlash maqsadida davlat subsidiyalar, kreditlar, irrigatsiya infratuzilmasi, mineral o‘g‘itlar va suv resursi bilan ta’minlash kabi mexanizmlar yaratilgan. Bu mexanizmlar fermer va paxtakorlarni paxtaga yo‘naltirishda muhim rol o‘ynagan. Biroq, bu dastaklar davlat saqchi ta’sirini oshirishi, mintaqaviy tengsizlikni kuchaytirishi va xususiy sektorning erkinligini cheklashi mumkinligi ham murojaat qilinishi mumkin. Paxta — O‘zbekistonning asosiy eksport tovarlaridan biri. U tashqi bozorda sotilish orqali valyuta tushumlarni olib keladi, bu esa tashqi qarzlar, import mahsulotlari va davlat byudjeti uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekistonda paxta yetishtirish markaziy rejali iqtisodiyotning muhim tarmog‘i bo‘lgan. Davlat shaklda paxta rejasi belgilangan, suv resurslari, irrigatsiya loyihalari, melyoratsiya hamda yangi yerlarni obod qilish, mexanizmlashtirish ishlari keng qo‘llangan. “Paxta monopoliyasi” tushunchasi shu davrda shakllangan. Paxta ishi O‘zbekiston uchun strategik sohadir. Uning rivojlanishi mamlakat iqtisodiyotini qo‘llab-quvvatlaydi, eksport potensialini oshiradi, ammo shu bilan birga mehnat huquqlari, ekologik muammolar va resurslardan oqilona foydalanish masalalari muhimdir. Yaqin yillarda amalga oshirilgan islohotlar — bolalar mehnati va majburiy mehnatni kamaytirish, ekologik barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha qadamlar — ijobiy natija bermoqda. Ammo kelajakda muammolarni to‘liq hal qilish uchun yuqoridagi tavsiyalarga amal qilinishi kerak. Paxta ishi qishloq jamoalarida ish o‘rinlari yaratishda ishtirok etadi. Terimchilar, oraliq ishchilar, tozalash korxonalari, klasterlar va to‘qimachilik sanoati barchasi paxta ishi bilan bog‘liq tarmoqlardir. Bunda ahamiyatli jihat shundaki, paxta faqat xomashyo sifatida emas, balki uni qayta ishlash orqali bir necha qo‘shimcha qiymat yaratiladi. Misol uchun, paxtadan ip, mato, to‘qima va kiyim-kechaklar tayyorlash. Paxta siyosati — faqat iqtisodiy mexanizm emas. U siyosiy va ijtimoiy ta’sir vositasi bo‘lgan. Davlat belgilangan rejalar, paxta bilan bog‘liq tashkiliy mexanizmlar va nazorat — barchasi hokimiyat va jamiyat bo‘yicha tuzilmalarni modifikatsiya qilishda qo‘llanilgan. Keyingi oylarda, baxtiyor hokimiyat va nazorat yetakchilari paxta natijalaridan baholangan, fermerlar va rahbarlar paxta miqdoriga qarab soliq, kredit va subsidiyalarga ega bo‘lgan. Mamlakatda bir qator paxta tozalash korxonalari, to‘qimachilik ishlab chiqarishlari, klasterlar tashkil etilgan. Ammo, ularning barchasi bir xil minnatdorlik darajasida ishlaydi, hamda ulardagi samaradorlik, innovatsiya va investor jalb qilish darajasi farq qiladi. Paxta yetishtirishda katta miqdorda suv iste’moli, mineral o‘g‘it va kimyoviy moddalar qo‘llanilishi ehtiyomsizlik bilan yondashilsa, tuproqning hosildorligi pasayishi, sho‘rolar davrida va yaroqsiz xolga olib keldi. Paxta — suv talab qiladigan ekin. Irrigatsiya tizimlari, kanallar, nasoslar — barchasi katta sarmoya va ekspluatatsiya resurslarini talab qiladi. Sug‘oriladigan yerlardan suv chiqarish daryolarga, yerosti suvlariga ta’sir qilishi, minerallashgan yerlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Paxta yetishtirishda keralovchilar (pestitsidlar), gerbitsidlar, mineral o‘g‘itlardan foydalanish qonuniy tartibda bo‘lsa-da, ularni nazorat qilish, qoldanilishi va oqibatlari bilan bog‘liq muammolar mavjud. Bu moddalar yerni, suvlar, inson salomatligi va bioraznoobraziega ta’sir qilishi mumkin. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 24 24 Xulosa qilib shuni ta’kidlash lozimki, paxta ishi — O‘zbekiston tarixi, iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynagan sohadir. Uning roli hozir ham katta, lekin u bilan bog‘liq muammolar — majburiy mehnat, bolalar mehnati, qo‘shib yozish, ekologik buzilishga olib keldi. “Paxta ishi” O‘zbekiston tarixidagi eng og‘ir sahifalardan biridir. U nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy va ma’naviy qatag‘on bo‘lib, xalqimizning sha’ni va qadr-qimmatini tahqir qildi. Minglab begunoh insonlar azob chekdi, respublika esa “korruptsion hudud” sifatida obro‘sizlantirildi. Biroq bu fojia xalqimizni yanada birlashtirdi, mustaqillikka bo‘lgan intilishni kuchaytirdi. Mustaqillik davrida “Paxta ishi” qurbonlari oqlandi, tarixiy adolat tiklandi. Shu bois bu mavzu bugun ham dolzarb bo‘lib, o‘zbek xalqining milliy xotirasida saboq sifatida saqlanib qolmoqda. Adabiyotlar: 1. Raximov, R. “Paxta ishi: sabablari va oqibatlari” — Toshkent, 2001. 2. Abdug‘aniev, A. “Sovet davrida ‘Paxta ishi’ va uning siyosiy mohiyati” — Toshkent, 2010. 3. Abdurasulov, Sh. “Paxta ishi — tuzum qurboni” // Ilmiy maqola, “O‘zbekiston tarixi” jurnali, 2015. 4. Rashidov, Sh. “Iste’dod sinovlari” — Toshkent, 1989 (unda “Paxta ishi” atrofidagi siyosiy jarayonlarga to‘xtaladi). 5. Normatov, A. “Siyosiy ta’qiblar tarixi: paxta ishi misolida” — Toshkent, 2018.