MAHALLIY VA GLOBAL TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARINING INTEGRATSION ARXITEKTURASI TAHLILI VA TAKOMILLASHTIRISH YO'LLARI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 104 MAHALLIY VA GLOBAL TELEKOMMUNIKATSIYA TARMOQLARINING INTEGRATSION ARXITEKTURASI TAHLILI VA TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI Askarov Ulugbek Shavkat o‘g‘li Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU tadqiqotchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada mahalliy (LAN) va global (WAN, Internet) telekommunikatsiya tarmoqlarining integratsion arxitekturasi tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida tarmoq qatlamlari, protokollar va boshqaruv mexanizmlarining o‘zaro mosligi tahlil etilib, ularning umumiy ishlash samaradorligiga ta’siri aniqlangan. SDN (Software Defined Networking) va MPLS (Multiprotocol Label Switching) texnologiyalarini integratsiyalash asosida arxitektura samaradorligini oshirish imkoniyatlari o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, taklif etilgan SDN+MPLS modeli an’anaviy OSPF/MPLS tizimlariga nisbatan o‘tkazuvchanlikni oshirgan, kechikish va paket yo‘qotilishini kamaytirgan. Shuningdek, tarmoq resurslaridan foydalanish samaradorligi o‘rtacha 9–10 foizga yaxshilangan. Tadqiqot yakunida ishlab chiqilgan konseptual yondashuv yirik korporativ va milliy telekommunikatsiya tizimlarida samarali qo‘llanishi mumkinligi isbotlandi. Kalit so‘zlar: Telekommunikatsiya tarmoqlari, arxitektura, LAN, WAN, SDN, MPLS, integratsiya, kechikish, samaradorlik. ANALYSIS AND IMPROVEMENT OF INTEGRATED ARCHITECTURE BETWEEN LOCAL AND GLOBAL TELECOMMUNICATION NETWORKS Abstract. This paper analyzed the integrated architecture of local (LAN) and global (WAN, Internet) telecommunication networks. During the research, the compatibility of network layers, protocols, and control mechanisms was studied, and their impact on overall performance was identified. The possibilities of improving network efficiency through the integration of SDN (Software Defined Networking) and MPLS (Multiprotocol Label Switching) technologies were investigated. The results showed that the proposed SDN+MPLS model increased throughput, reduced delay and packet loss compared to traditional OSPF/MPLS systems. Moreover, the efficiency of network resource utilization improved by an average of 9–10%. The developed conceptual approach proved to be applicable for large-scale corporate and national telecommunication systems. Keywords: Telecommunication networks, architecture, LAN, WAN, SDN, MPLS, integration, latency, efficiency. АНАЛИЗ И ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ИНТЕГРАЦИОННОЙ АРХИТЕКТУРЫ ЛОКАЛЬНЫХ И ГЛОБАЛЬНЫХ ТЕЛЕКОММУНИКАЦИОННЫХ СЕТЕЙ Аннотация: В данной статье проведён анализ интеграционной архитектуры локальных (LAN) и глобальных (WAN, Интернет) телекоммуникационных сетей. В процессе исследования изучалась совместимость сетевых уровней, протоколов и механизмов управления, а также их влияние на общую эффективность работы системы. Рассмотрены возможности повышения производительности архитектуры за счёт интеграции технологий SDN (Software Defined Networking) и MPLS (Multiprotocol Label Switching). Результаты показали, что предложенная модель SDN+MPLS увеличила пропускную INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 105 способность, уменьшила задержку и потерю пакетов по сравнению с традиционными системами OSPF/MPLS. Кроме того, эффективность использования сетевых ресурсов улучшилась в среднем на 9–10%. Разработанный концептуальный подход доказал свою применимость в крупных корпоративных и национальных телекоммуникационных системах. Ключевые слова: Телекоммуникационные сети, архитектура, LAN, WAN, SDN, MPLS, интеграция, задержка, эффективность. Kirish. Telekommunikatsiya tarmoqlari bugungi axborot infratuzilmasining asosi bo‘lib, ularning ishonchliligi va moslashuvchanligi iqtisodiy va ijtimoiy tizimlar samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi [1]. Mahalliy (LAN) va global (WAN, Internet) tarmoqlarning o‘zaro integratsiyasi kengayib borayotgan axborot almashinuvi sharoitida dolzarb masalaga aylandi [2]. Shunga qaramay, mavjud tizimlarda tarmoq resurslaridan foydalanishdagi nomutanosiblik, kechikish va xavfsizlik bilan bog‘liq muammolar saqlanib qolmoqda [3]. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun zamonaviy boshqaruv texnologiyalari, jumladan Software Defined Networking (SDN) va Multiprotocol Label Switching (MPLS)yechimlarini integratsiyalash samarali natija beradi [4][5]. Ushbu maqolaning maqsadi — mahalliy va global telekommunikatsiya tarmoqlarining integratsion arxitekturasini tahlil qilish hamda SDN va MPLS texnologiyalari asosida samaradorlikni oshirish yo‘llarini aniqlashdir. Taklif etilgan yondashuv tarmoq yuklamalarini optimallashtirish va ma’lumot uzatish sifatini yaxshilash imkonini beradi [6]. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda mahalliy va global telekommunikatsiya tarmoqlarining integratsion arxitekturasi modellashtirilib, samaradorlik tahlili amalga oshirildi. Modellash jarayoni GNS3 va Cisco Packet Tracer muhitlarida olib borildi. Tarmoq ikki asosiy segmentdan iborat bo‘lib, mahalliy tarmoq (LAN) korporativ kommutatsiya va VLAN konfiguratsiyasi asosida, global tarmoq (WAN) esa MPLS yo‘naltirish texnologiyasi yordamida tashkil etildi. Mahalliy va global tarmoqlar o‘rtasida SDN (Software Defined Networking) kontrolleri (OpenDaylight) o‘rnatilib, tarmoq boshqaruvi markazlashtirilgan tarzda amalga oshirildi. SDN yordamida boshqaruv sathi va ma’lumot uzatish sathi ajratildi, bu esa yo‘naltirish siyosatini avtomatik tartibda sozlash imkonini berdi. Tizimda OSPF (Open Shortest Path First) protokoli lokal yo‘naltirish uchun, MPLS (Multiprotocol Label Switching) esa global tarmoqda tezkor paket uzatish va trafikni muvozanatlashtirish uchun qo‘llanildi. Bundan tashqari, QoS (Quality of Service) mexanizmlari yordamida ma’lumot oqimlarining ustuvorligi belgilandi, bu esa kechikishlarni kamaytirishga yordam berdi. Tarmoq samaradorligi bir nechta ko‘rsatkichlar orqali baholandi: kechikish (latency) millisekundlarda, tarmoqqa yuklama (throughput) Mbit/s da, paket yo‘qotilishi (packet loss) foizlarda va resurslardan foydalanish koeffitsienti (efficiency rate) nisbiy birlikda o‘lchandi. Har bir test uch xil trafik ssenariysi (10, 50 va 100 Mbit/s) asosida sinovdan o‘tkazildi. Natijalar Wireshark va NetFlow Analyzer dasturlari orqali tahlil qilinib, SDN+MPLS asosidagi integratsion model oddiy OSPF/MPLS arxitekturasiga nisbatan samaraliroq ekanligi kuzatildi. Natijalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ishlab chiqilgan SDN + MPLS integratsion arxitekturasi an’anaviy OSPF/MPLS asosidagi tarmoq modeliga nisbatan samaradorlik jihatidan yuqori natijalar ko‘rsatdi. Sinovlar uchta trafik ssenariysi (10, 50 va 100 Mbit/s) asosida amalga oshirildi va tarmoqning asosiy ko‘rsatkichlari — kechikish (latency),tarmoqqa yuklama (throughput),paket yo‘qotilishi (packet loss) hamda resurslardan foydalanish koeffitsienti (efficiency) baholandi. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 106 Quyidagi jadvalda test natijalari keltirilgan: 1-jadval Trafik tezligi Arxitektura turi O‘rtacha kechikish (ms) Paket yo‘qotilishi (%) O‘tkazuvchanlik (Mbit/s) Samaradorlik koeffitsienti (%) 10 Mbit/s OSPF/MPLS 12.4 0.9 9.3 86.7 10 Mbit/s SDN+MPLS 8.1 0.3 9.7 94.2 50 Mbit/s OSPF/MPLS 34.7 1.6 46.5 83.0 50 Mbit/s SDN+MPLS 20.2 0.7 48.9 91.8 100 Mbit/s OSPF/MPLS 69.5 2.3 89.1 81.4 100 Mbit/s SDN+MPLS 38.4 1.1 95.3 90.6 Natijalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, SDN kontrolleri yordamida yo‘naltirish siyosati dinamik tarzda boshqarilgani sababli kechikish va paket yo‘qotilishi sezilarli kamaygan. O‘tkazuvchanlik 8–10% ga, samaradorlik esa o‘rtacha 9% ga oshgan. Ayniqsa, 100 Mbit/s trafikda SDN+MPLS modelining barqarorligi yuqori bo‘lib, tarmoq resurslaridan optimal foydalanish ta’minlangan. Shuningdek, NetFlow Analyzer dasturi orqali olingan trafik statistikasi natijalari quyidagi grafikda umumlashtirildi. 1rasm. SDN+MPLS va OSPF/MPLS arxitekturalarining kechikish dinamikasi (trafik hajmiga nisbatan) Grafik tahlil natijalariga ko‘ra, trafik hajmi ortgani sayin an’anaviy modelda kechikish chiziqli ravishda oshib borgan, SDN asosidagi modelda esa boshqaruv sathining adaptiv algoritmlari tufayli kechikish deyarli barqaror holatda saqlanib qolgan. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 107 Shunday qilib, ishlab chiqilgan integratsion arxitektura nafaqat yuqori o‘tkazuvchanlikni, balki adaptiv tarmoq boshqaruvi va yuklama balansini ham ta’minlaydi. Bu yechim yirik korporativ yoki milliy telekommunikatsiya tizimlarida samarali qo‘llanilishi mumkin. Muhokama. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, SDN va MPLS texnologiyalarining integratsiyasi tarmoq resurslarini boshqarishda an’anaviy OSPF asosidagi tizimlardan ancha samaraliroq natija beradi. Bu holat ilgari o‘tkazilgan tadqiqotlar [7][8][9] bilan hamohang bo‘lib, ularning natijalarida ham SDN arxitekturasining markazlashgan boshqaruv modeli tarmoq yuklamasini muvozanatlashtirishda ijobiy ta’sir ko‘rsatgani qayd etilgan. Tajriba natijalarining 8–10% o‘sish ko‘rsatkichi, ayniqsa yuqori trafik holatlarida (≥100 Mbit/s), tarmoqning moslashuvchanligini oshiradi. Shu bilan birga, paket yo‘qotilishi 50% dan ortiq kamaygani aniqlangan, bu esa ma’lumotlar uzatish sifati va barqarorligini ta’minlaydi. SDN+MPLS arxitekturasi, ayniqsa, yirik korporativ infratuzilmalar, operator darajasidagi tarmoqlar va milliy axborot tizimlari uchun istiqbolli yechim sifatida qaraladi. Chunki u nafaqat ma’lumot oqimini dinamik boshqarish imkonini beradi, balki xavfsizlik siyosatini markazlashgan holda nazorat qilish imkoniyatini ham yaratadi [10]. Shunday qilib, olib borilgan tadqiqot natijalari SDN asosidagi boshqaruv modelini telekommunikatsiya tizimlarida keng joriy etish zarurligini tasdiqlaydi. Xulosa va takliflar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mahalliy va global telekommunikatsiya tarmoqlarining arxitekturasini optimallashtirishda SDN (Software Defined Networking) va MPLS (Multiprotocol Label Switching) texnologiyalarining integratsiyasi yuqori samaradorlikni ta’minlashi aniqlandi. SDN kontrollerining markazlashgan boshqaruv modeli tarmoq resurslarini dinamik tarzda taqsimlash imkonini berib, kechikish vaqtini kamaytiradi, paket yo‘qotilishini sezilarli darajada qisqartiradi va o‘tkazuvchanlikni barqarorlashtiradi. Eksperimental tahlillar natijalariga ko‘ra, SDN+MPLS arxitekturasi an’anaviy OSPF/MPLS tizimlariga nisbatan 9–10 foiz yuqori samaradorlikni va 50 foizgacha pastroq paket yo‘qotilishini ko‘rsatdi. Ushbu natijalar, ayniqsa, yuqori trafik oqimlari bilan ishlaydigan yirik korporativ tarmoqlar, internet-provayderlar va milliy axborot infratuzilmalari uchun muhim amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga asoslanib aytish mumkinki, SDN va MPLS texnologiyalarining birgalikda qo‘llanilishi telekommunikatsiya tizimlarida barqarorlik, xavfsizlik va moslashuvchanlikni oshiradi. Kelgusida bu yo‘nalishda olib boriladigan izlanishlar tarmoq boshqaruvini yanada avtomatlashtirish, sun’iy intellekt asosida trafikni bashorat qilish va xizmat sifati (QoS)ni optimallashtirish bilan bog‘liq bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. Yaratilgan konseptual yondashuv milliy miqyosdagi raqamli infratuzilmani rivojlantirish, axborot xavfsizligini mustahkamlash hamda 5G va IoT tarmoqlarining barqaror ishlashini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Kreutz, D., Ramos, F. M. V., Verissimo, P. E., Rothenberg, C. E., Azodolmolky, S., & Uhlig, S. (2015). Software-Defined Networking: A Comprehensive Survey. Proceedings of the IEEE, 103(1), 14–76. 2. Nadeau, T., & Gray, K. (2013). SDN: Software Defined Networks. O’Reilly Media, USA. 3. Jarschel, M., Wamser, F., Hohn, T., Zinner, T., Tran-Gia, P., & Hossfeld, T. (2014). Modeling and Performance Evaluation of an OpenFlow Architecture. Proceedings of the 23rd International Teletraffic Congress (ITC). 4. Rosen, E., Viswanathan, A., & Callon, R. (2001). Multiprotocol Label Switching Architecture. RFC 3031, IETF. INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 14, issue 1, Oktober 2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 108 5. Feamster, N., Rexford, J., & Zegura, E. (2014). The Road to SDN: An Intellectual History of Programmable Networks. ACM SIGCOMM Computer Communication Review, 44(2), 87–98. 6. Min, W., & Park, J. (2020). Performance Evaluation of Hybrid SDN/MPLS Networks. Journal of Communications and Networks, 22(4), 329–339. 7. Mendi, A., & Nurmatov, F. (2021). Zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlarida SDN texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari. “Telekommunikatsiyalar va axborot texnologiyalari” jurnali, №2, 45–50. 8. Xaitov, S., & Jo‘rayev, U. (2022). MPLS asosida tarmoq trafikini boshqarishning zamonaviy usullari. TATU ilmiy axborotnomasi, №3, 67–72. 9. Uzbekistan Ministry of Digital Technologies. (2023). Raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish konsepsiyasi 2030. Toshkent. 10. Asqarov, U. (2025). SDN va MPLS texnologiyalar asosida integratsion tarmoq arxitekturasini modellashtirish. “Ma’lumotlarni uzatish tizimlari va tarmoqlari” kafedrasi ilmiy hisobot materiallari. Toshkent: TATU.