QADIMGI VA ILK O'RTA ASRLARDA TURONDA CHORVACHILIKNING RIVOJLANISHI

Oktabr, 2025-Yil 148 QADIMGI VA ILK O‘RTA ASRLARDA TURONDA CHORVACHILIKNING RIVOJLANISHI Muyiddinov Bekali Buxoro viloyati Osiyo xalqaro universiteti Tarix fani o’qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17365978 Markaziy Osiyo, xususan, qadimgi Turon zaminida (hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog‘iston janubi va Afg‘oniston shimoli hududlari) insoniyatning ilk xo‘jalik faoliyatlaridan biri sifatida chorvachilik muhim o‘rin egallagan. Bu hudud tabiiy-geografik jihatdan keng dashtlar, yaylovlar, tog‘ etaklari va vohalar bilan ajralib turgani sababli, qadimdan ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi hayot tarzi shakllanib, chorvachilik iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib kelgan. Arxeologik topilmalar, xususan Sopollitepa, Jarqo‘ton, Ko‘ktepa, Mundigak, Zamonbobo kabi yodgorliklarda topilgan hayvon suyaklari, uy hayvonlariga oid tasvirlar va mehnat qurollari miloddan avvalgi IV–III ming yilliklarda chorvachilikning rivoj topganini ko‘rsatadi. 1. Qadimgi Turonda chorvachilikning dastlabki shakllari Miloddan avvalgi neolit va eneolit davrlarida Turon aholisi ovchilikdan chorvachilikka o‘tish bosqichini bosib o‘tdi. Bu davrda qo‘y, echki, keyinchalik esa qoramol va otlar uy hayvoniga aylantirildi. Ayniqsa Sopollitepa (Surxondaryo) va Kaltaminor madaniyati yodgorliklarida topilgan dalillar Turon aholisi hayvonlarni boqish, ko‘paytirish va yaylov almashish tizimini bilganini ko‘rsatadi. Chorvachilikning rivoji natijasida yaylov xo‘jaligi, sut mahsulotlarini tayyorlash, teri va junni qayta ishlash kabi sohalar vujudga keldi. Otni egar bilan minish va arava haydashning paydo bo‘lishi esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi va transport tizimini rivojlantirdi. 2. Bronza davrida chorvachilik va ijtimoiy o‘zgarishlar Mil.avv. II ming yillikda Turon hududlarida Andronova va Baqtriya–Marg‘iyona madaniyatlari shakllandi. Bu davrda chorvachilik qishloq xo‘jaligining asosiy tarmog‘iga aylandi. Ko‘chmanchi urug‘lar chorva bilan birga yaylovdan yaylovga ko‘chib yurishgan. Bu jarayon ijtimoiy tabaqalanishni tezlashtirdi — boy chorvadorlar va kambag‘al qatlamlar ajrala boshladi. Ot va tuyani o‘zlashtirish esa uzoq masofali savdo va harbiy yurishlarda muhim ahamiyat kasb etdi. 3. Temir davrida chorvachilikning yangi bosqichi Mil.avv. I ming yillikda sak, massaget, xorazmiy, so‘g‘diy, baqtriy xalqlari hayotida chorvachilik yanada takomillashdi. Sak va massagetlar ko‘chmanchi otliqlar sifatida mashhur bo‘lib, ularning iqtisodiy qudrati chorva mollari — ayniqsa ot va tuya — soni bilan o‘lchangan. Ot boqish san’ati harbiy ishlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, otliq qo‘shinlar vujudga keldi. Shu davrda Turonda ikki tarmoqli xo‘jalik tizimi – dehqonchilik va chorvachilik bir-birini to‘ldirib boruvchi tarmoqlarga aylandi. Amudaryo, Zarafshon, Surxondaryo vohalarida joylashgan dehqon jamoalari tog‘ va dashtlarda yashovchi chorvadorlar bilan almashinuv (ayirboshlash) munosabatlarini rivojlantirdi. 4. Ilk o‘rta asrlarda chorvachilikning iqtisodiy va madaniy ahamiyati Bu davrda Turonning ko‘plab davlatlari — Xorazmshohlar, So‘g‘d, Baqtriya, Farg‘ona, Ustrushona kabi o‘lkalar iqtisodiy jihatdan gullab-yashnadi. Qishloq xo‘jaligi bilan bir qatorda yarim ko‘chmanchi chorvachilik ham muhim rol o‘ynadi. Yaylovlar tizimi to‘liq yo‘lga qo‘yilib, bahor–yoz–kuz–qish yaylov almashish an’analari mustahkamlandi. Ot, tuya, qoramol, qo‘y va echki Oktabr, 2025-Yil 149 boqish keng tarqaldi. Ayniqsa Farg‘ona otlari butun Sharq va G‘arbda mashhur bo‘lib, Xitoy manbalarida “osmon otlari” deb tilga olinadi. Bu otlar Buyuk ipak yo‘li orqali Xitoy, Hindiston va Eron bozorlariga olib chiqilgan. Chorvachilik mahsulotlari — jun, teri, sut va go‘sht — ichki va tashqi savdoda muhim tovar sifatida e’tirof etilgan. Shu davrda hunarmandchilik bilan bog‘liq sohalar (terini qayta ishlash, jun to‘qish, charmdan buyumlar tayyorlash) ham yuksaldi. Xulosa Qadimgi va ilk o‘rta asrlarda Turonda chorvachilik nafaqat iqtisodiy, balki madaniy, ijtimoiy va harbiy hayotning asosiy tayanchi bo‘lgan. Chorvachilik tufayli aholi yashash hududlari kengaygan, ijtimoiy tabaqalanish yuzaga kelgan, savdo aloqalari rivojlangan, transport va harbiy tizim takomillashgan. Bu jarayonlar keyinchalik O‘rta Osiyo xalqlarining davlat qurilishi, harbiy madaniyati, iqtisodiy modeli va hatto urug‘-qabila tizimining o‘zgarishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Demak, Turon tarixida chorvachilik – faqat xo‘jalik sohasi emas, balki sivilizatsiyaning shakllanish omili bo‘lib xizmat qilgan. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Аскаров А. Drevnyaya Baktriya i Margiana. – Toshkent, 1981. 2. Толстов С.П. Po drevnim deltаm Oksa. – Moskva, 1948. 3. Mirzaev I. O‘rta Osiyoda dehqonchilik va chorvachilik tarixidan. – Toshkent, 1997. 4. Nazarov K. O‘zbekiston tarixi: qadimgi davrdan hozirgacha. – Toshkent, 2022. 5. Yusufxo‘jayev A. Markaziy Osiyo sivilizatsiyasi: iqtisod va madaniyat rivoji. – Samarqand, 2019.