ЎРМОНЗОРЛАРДА СУҒДИЁНА ШУМТОЛИ (ЯСИН) ДАРАХТИ УРУҒИДАН КЎПАЙТИРИШ УСУЛАРИ

Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 127 ЎРМОНЗОРЛАРДА СУҒДИЁНА ШУМТОЛИ (ЯСИН) ДАРАХТИ УРУҒИДАН КЎПАЙТИРИШ УСУЛАРИ Ilmiy rahbar q.x.f.f.d Eshanqulov Bobomurod Inayativich Tayanch doktorant Zokirov Dostonbek Rustamjon o‘g‘li O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti instituti tayanch doktoranti O‘rmon xo‘jaligini rivojlantirish innovatsiya markazi [email protected] Анотация: Ушбу мақола Марказий Осиё ўрмонзорларида эндемик бўлган Суғдиёна шумтоли (Пистаcиа согдиана, маҳаллий номи Ясин) дарахтини уруғидан кўпайтириш усулларини илмий жиҳатдан ёритади. Кириш қисмида тур биологияси, экологик аҳамияти ва кўпайтириш зарурати муҳокама қилинади. Асосий қисмларда уруғларни йиғиш, ажратиш, сақлаш, олдиндан ишлов бериш, экиш ва кўчатларни парваришлаш жараёнлари батафсил тавсифланади, шу жумладан, дормантликни бузиш техникалари, стратификация ва скарификация усуллари, ҳамда замонавий технологияларнинг қўлланилиши. Хулоса қисмида ушбу усулларнинг ўрмон тиклашдаги самараси, иқлим ўзгаришига мослашув ва биохилма-хилликни сақлашдаги роли таъкидланади. Мақола Ўзбекистон ва Тожикистон ўрмон хўжалиги тажрибасига асосланиб, генетик ресурсларни сақлаш ва барқарор ривожланишни таъминлашга қаратилган. Калит сўзлар: Суғдиёна шумтоли, Пистаcиа согдиана, уруғдан кўпайтириш, ўрмон тиклаш, стратификация, скарификация, биохилма-хиллик, иқлим ўзгариши, Марказий Осиё ўрмонлари, генетик мослашув. Ўрмонзорларда Суғдиёна шумтоли (Ясин) дарахтини уруғидан кўпайтириш усуллари ўрмон хўжалиги, экологик тикланиш, биохилма-хилликни сақлаш ва иқлим ўзгаришига мослашишнинг асосий йўналишларидан бири бўлиб, бу жараён дарахтнинг биологик хусусиятларига, уруғларнинг сифати, йиғим-терим, сақлаш ва етиштириш технологияларига боғлиқдир; Суғдиёна шумтоли (Пистаcиа согдиана), Анаcардиаcеае оиласига мансуб эндемик тур бўлиб, Марказий Осиё тоғлари ва ён бағирларида, хусусан, Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистоннинг қурғоқ ва ярим қурғоқ минтақаларида табиий равишда тарқалган, у юқори қурғоқчиликка чидамли, тупроқ эрозиясини олдини олувчи, ўрмон экотизимларида ҳайвонлар учун озиқ-овқат манбаи, атмосферадаги карбонни сақлашда ва ёнғинларга қарши табиий ҳимоя қатламини яратишда муҳим роль ўйнайди, шунингдек, иқлим ўзгаришига мослашувчанлиги туфайли деградацияга учраган ўрмонларни тиклашда приоритет Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 128 берилади, чунки глобаль исиш шароитида қурғоқчиликка чидамли турлар популяцияларини кенгайтириш экологик мувозанатни таъминлайди ва маҳаллий иқтисодиётга (ёнғоқ ва ёғочдан фойдаланиш орқали) ҳисса қўшади. Ушбу дарахтнинг уруғлик кўпайтирилиши генетик хилма-хилликни сақлашга ёрдам беради, чунки жинсий кўпайиш (уруғ орқали) вегетатив усулларга (пайвандлаш, шохчалар, микропропагация) нисбатан янги экологик шароитларга яхшироқ мослашган популяцияларни яратади ва популяцияларнинг генетик чидамлилигини оширади, масалан, Ўзбекистоннинг тоғли ўрмонларида антропоген таъсирлар (ўрмон кесиш, чорвачилик) туфайли деградацияга учраган ҳудудларда маҳаллий экотипларни тиклаш лойиҳаларида уруғлик усул юқори биохилма-хилликни таъминлайди ва касалликларга қарши иммунитетни кучайтиради; илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Пистаcиа туркумига мансуб турларнинг уруғлари ёғли моддалар (30-50% гача, асосан олеин ва линолей кислоталари) билан бой бўлиб, униб чиқиш даражаси 40-80% оралиғида ўзгариб туради, бу уруғларнинг йиғим-терими, сақланиши ва олдиндан ишлов беришига боғлиқдир, шунингдек, уруғларнинг эндосперми ва эмбриони ўртасидаги гормонал мувозанат (абстсизин кислотаси ва гиббереллинлар) герминация жараёнини регуляция қилади. Уруғларни йиғиш жараёни кузги мавсумда, сентябр-октабр ойларида мевалар тўлиқ пишганида (қизил-қора рангга айланганда ва қуруқ тушганида) амалга оширилади, бу вақтда уруғлар оптимал етукликка эришади ва табиий тарқалиш механизмларига (қушлар, сутэмизувчилар ва шамол орқали) ўхшаш тарзда танланади; ўрмон шароитида фақат соғлом, етук дарахтлардан (ёши 20 йилдан ортиқ, ҳосилдорлиги юқори) уруғларни йиғиш тавсия этилади, чунки бу генетик сифатни таъминлайди ва маҳаллий экотипларни афзаллик бериш орқали чўлланишга учраган ҳудудларда тикланишни тезлаштиради, масалан, Марказий Осиёнинг тоғли ўрмонларида йиллик йиғим-терим 1 гектарга 50-100 кг гача етиши мумкин, аммо йиртқич ҳайвонлар (кемирувчилар, қушлар) ва об-ҳаво шароитлари (ёмғир, шамол) таъсирида йўқотишлар 20-30% ни ташкил этиши мумкин, шунинг учун йиғишда махсус тўрлар ёки механик ускуналар (масалан, тебратувчи асбоблар) қўлланилади. Йиғилган мевалардан уруғларни ажратиш учун механик майдалаш (қўлда ёки машиналарда), сувда маcерация (юмшатиш 24-48 соат давомида, ферментлар қўшиш билан) ёки ферментатив усуллар (пектиназалар билан ишлов) қўлланилади, шундан кейин сувда ювиш орқали бўш, зарарланган ва инҳибисион моддалар (масалан, фенолик бирикмалар, таннинлар ва алкалоидлар) билан ифлосланган уруғлар олиб ташланади, бу жараён униб чиқишни 20-30% га ошириши илмий жиҳатдан тасдиқланган ва Пистаcиа вера каби яқин турларда сувда 24-48 соат намлашдан кейин ажратиш самаралироқ бўлади, чунки мева пулпасининг қолдиқлари уруғ қобиғини тозалайди ва микробиал инфекцияларни олдини олади. Сақлаш шароитлари уруғларнинг ҳаётчанлигини сақлашда муҳимдир: Пистаcиа согдиана уруғлари Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 129 ортодоксал типга киради, яъни намлик даражасини 7-10% гача қуритгандан сўнг (ҳаво қуритиш ёки десиккаторларда), +3°C дан +5°C гача ҳароратда ҳаво ўтказмайдиган идишларда (шиша ёки пластик банкаларда) 2-5 йилгача сақланиши мумкин; ўрмон хўжалигида қисқа муддатли сақлаш учун салқин ва қуруқ жойлар (жут қопларда ёки вентиляцияли омборларда) ишлатилади, аммо узоқ муддатли сақлашда криётехнологиялар (музлатиш -196°C да азотда) жорий этилиши мумкин бўлиб, бу генетик ресурсларни сақлашда самарали ва Пистаcиа спп. учун хавфсиз сақлашни таъминлайди, масалан, Ўзбекистон ўрмон хўжалиги лойиҳаларида уруғ банкларини яратиш орқали эндемик турларни ҳимоя қилиш амалга оширилади. Олдиндан ишлов бериш дормантликни бузиш учун зарур, чунки уруғларнинг қаттиқ эпиcарп ва эндоcарпи сув ва кислород ўтказишни чеклайди; механик скарификация (энгил ишқалаш ёки сульфат кислотаси билан 10-20 дақиқа ишлов, кейин нейтраллаш), совуқ стратификация (нам қум ёки торфда +3°C дан +5°C гача 4-12 ҳафта сақлаш, қуш овқат ҳазм тизимини тақлид қилиш учун) ёки гормонал ишлов (гиббереллин кислотаси билан 100-500 мг/л концентратсияда 24-48 соат намлаш) қўлланилади; тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бу усуллар қушларнинг овқат ҳазм тизимини тақлид қилади ва униб чиқишни 50-80% гача етказади, айниқса, Пистаcиа чиненсис ва Пистаcиа вера турларида совуқ стратификация 6-8 ҳафта давомида 70-90% униб чиқишга эришган, шунингдек, катечин каби флавоноидлар гиббереллин биосинтезини рағбатлантириб, герминацияни тезлаштиради, аммо Ўзбекистон шароитида 8 ҳафталик стратификация оптимал бўлиб, уруғларнинг эндоспермида ёғларнинг оксидланишини олдини олади. Бундан ташқари, уруғларни намлаш муддати ва эритмалари (масалан, гиббереллик кислота ёки калий нитрат билан 0,5-1% концентратсияда) униб чиқиш тезлигини ошириши мумкин, чунки Пистаcиа вера уруғларида 24-48 соат намлаш имбибицияни (сув сингдириш) 20-30% га яхшилайди ва герминация тезлигини 10-15 кун ичида етказади, шунингдек, нанотехнологиялар (нано-қоплама билан инҳибисионни камайтириш) жорий этилиши мумкин. Экиш жараёни баҳорги мавсумда (март-апрел ойларида, тупроқ ҳарорати +10°C дан юқори бўлганда) яхши дренажланган уруғлик тўшакларда ёки контейнерларда +15°C дан +22°C гача ҳароратда ўтказилади, уруғлар 0,5-1 см чуқурликка экилади ва кунлик ҳарорат ўзгариши (+20°C кундузи, +10°C кечаси) билан таъминланади; ўрмон шароитида кузги экиш табиий стратификацияни таъминлайди ва тўғридан-тўғри деградацияга учраган жойларга мулчаланган (органик қоплама, масалан, сомон, барглар ёки торф) тўшакларга экиш тавсия этилади, бу ерда 30-50% соябон тўрлари қуёш нурларидан ҳимоя қилади ва униб чиқиш 2-6 ҳафтада содир бўлади, аммо қурғоқ минтақаларда томчилатиб суғориш тизимини жорий этиш муваффақиятни 70-90% га ошириши мумкин, чунки Пистаcиа спп. уруғлари оптимал намликда (тупроқ намлиги 60-70%) тезроқ унади ва эрта босқичда сув стрессига сезгир. Кўчатларнинг дастлабки ўсиш босқичида сув тўпланишидан сақланиш, фунгитсидлар Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 130 (масалан, беномил ёки каптан билан касалликларга (Фусариум, Пҳйтопҳтҳора ва Альтэрнариа) қарши ҳимоя ва микоризали қўзиқоринлар (масалан, Гломус спп. ёки Писолитҳус тинcториус) инокуляцияси зарур, чунки улар қурғоқчиликка чидамли бўлса-да, эрта босқичда сезгир ва илдиз тизими заиф, шунингдек, азот ва фосфор билан бойитилган тупроқ (пҲ 6,5-7,5) ўсишни рағбатлантиради; 4-8 ой ўтгач, кўчатларни катта контейнерларга ёки очиқ майдонларга кўчиришда илдизни бузмаслик, тупроқни фосфор ва азот билан бойитиш ва роотсток сифатида Пистаcиа атлантиcа ёки Пистаcиа интегеррима каби яқин турлардан фойдаланиш тавсия этилади, бу ўсиш тезлигини 2030% га тезлаштиради ва касалликларга чидамлиликни оширади, масалан, Тожикистон ўрмонларида микоризали инокуляция билан кўчатларнинг омон қолиш даражаси 85% га етади. Ўрмонзорларда бу усулларни қўллаш чўлланишга қарши курашда, ёнғинларга чидамли қатламларни яратишда, тупроқни мустаҳкамлашда, сув ресурсларини бошқаришда ва карбон сақлашда самарали бўлиб, маҳаллий популяциялардан уруғлар ишлатиш генетик мослашувни таъминлайди; масалан, Марказий Осиёда Пистаcиа согдиана ўрмонларини тиклаш лойиҳаларида уруғлик кўпайтириш вегетатив усулларга нисбатан юқори биохилма-хилликни сақлайди ва иқлим ўзгаришига қарши чидамлиликни оширади, аммо қийинчиликлар орасида уруғларнинг паст униб чиқиши (табиий шароитда 20-40%), йиртқичлар таъсири, антропоген омиллар (ўрмон кесиш, ифлосланиш) ва ресурслар чекланганлиги бор, шунинг учун интеграцияланган ёндашув (масалан, уруғлик ва микропропагация биргаликда, ёки гибрид роотстоклар яратиш) тавсия этилади. Бундан ташқари, уруғлик кўпайтиришни яхшилаш учун замонавий технологиялар, масалан, нанотехнологиялар (нано-қоплама орқали инҳибисионни камайтириш ва униб чиқишни тезлаштириш), молекуляр генетик тадқиқотлар (генетик маркерлар, масалан, ССР ёки СНП орқали юқори сифатли уруғларни танлаш ва генетик хилма-хилликни баҳолаш) ва криёконсервация (уруғ банкларида узоқ муддатли сақлаш) жорий этилмоқда, бу келажакда ўрмон тиклаш лойиҳаларининг самарадорлигини оширади; шунингдек, Пистаcиа вера ва Пистаcиа чиненсис каби тижорий турларнинг тажрибасидан фойдаланиб, Суғдиёна шумтоли учун гибрид роотстокларни яратиш мумкин, бу эса ўрмон хўжалигининг барқарор ривожланишига ҳисса қўшади, экологик мувозанатни сақлайди ва маҳаллий жамоаларнинг иқтисодий фаровонлигига (мева, ёнғоқ ва ёғочдан фойдаланиш орқали) ёрдам беради, масалан, Ўзбекистоннинг пистачио етиштириш лойиҳаларида уруғлик усул орқали ўрмон майдонларини 20-30% га кенгайтириш режалаштирилган. Ушбу ёндашув нафақат ўрмонларни тиклашга, балки глобаль иқлим ўзгаришига қарши курашда Марказий Осиё ўрмонларининг ролини кучайтиради, чунки Пистаcиа спп. турлари карбон сақлаш, сув айланишини регуляция қилиш ва биохилма-хилликни оширишда муҳимдир, ва келажакдаги тадқиқотлар липид метаболизми, гормонал регуляция ва эпигенетик механизмларни ўрганиш орқали Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 131 герминация жараёнларини янада чуқурлаштириши мумкин, шу билан бирга, Ўзбекистон ва Тожикистон ўрмон хўжалиги сиёсатларида уруғлик кўпайтиришни кенгайтириш орқали барқарор экологик тизимларни яратиш мумкин. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати: 1. Дендрология. Наманган давлат университети, 2024. (namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/11/NamDU-ARM-9739-Dendrologiya.pdf) 2. Манзарали боғдорчилик. Наманган давлат университети, 2024. 3. Ўрмончилик. (arm.ssuv.uz/frontend/web/books/644a52729e757.pdf) 4. Ўсимликлар интродуксияси. РесеарчГате, 2022. 5. Ўзбекистон аграр фани хабарномаси. Тошкент давлат аграр университети, 2025. 6. Ўрмон доривор ўсимликлари. Наманган давлат университети, 2024.