ЎТКИР ИЧАК ТУТИЛИШИ: САБАБЛАРИ, АЛОМАТЛАРИ ВА АНЪАНАВИЙ ДИАГНОСТИКА

PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 62 ЎТКИР ИЧАК ТУТИЛИШИ: САБАБЛАРИ, АЛОМАТЛАРИ ВА АНЪАНАВИЙ ДИАГНОСТИКА Адахамов Исломбек Убайдулло ўғли, Central Asian Medical Universty Халқаро тиббиёт университети 1-босқич магистранти Аннотация: Мақолада ўткир ичак тутилиши касаллиги сабаблари, клиник аломатлари ва анъанавий диагностика усуллари таҳлил қилинган. Ўткир ичак тутилиши — ичак лумининг тўлиқ ёки қисман блокланиши билан характерланувчи тез тараққий этувчи ва оғир касаллик бўлиб, унинг эрта аниқланиши ва самарали даволаши беморнинг ҳаётини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга. Калит сўзлар: Ўткир ичак тутилиши, ичак лумини блокланиши, механик сабаблар, функционал сабаблар, клиник аломатлар, анъанавий диагностика, рентгенография. Аннотация: В статье проанализированы причины, клинические симптомы и традиционные методы диагностики острой кишечной непроходимости. Острая кишечная непроходимость — это быстро прогрессирующее и тяжелое заболевание, характеризующееся полной или частичной блокировкой просвета кишечника. Раннее выявление и эффективное лечение имеют важное значение для сохранения жизни пациента. Ключевые слова: острая кишечная непроходимость, блокировка просвета кишечника, механические причины, функциональные причины, клинические симптомы, традиционная диагностика, рентгенография. Abstract: The article analyzes the causes, clinical symptoms, and traditional diagnostic methods of acute intestinal obstruction. Acute intestinal obstruction is a rapidly progressing and severe disease characterized by complete or partial PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 63 blockage of the intestinal lumen. Early detection and effective treatment are crucial for saving the patient's life. Keywords: acute intestinal obstruction, intestinal lumen blockage, mechanical causes, functional causes, clinical symptoms, traditional diagnosis, radiography. Ўткир ичак тутилиши – бу жанжалли ва тез тараққий этувчи касаллик бўлиб, ичак лумининг (ўтказувчанлиги) тўлиқ ёки қисман блокланиши натижасида рўй беради. Бу ҳолатда ичакда ғазлар, суюқликлар тўпланиб, шишиш, оғриқ ва турли асоратлар келиб чиқиши мумкин, шунингдек, даволаш кечикса, оғир ва ҳатто ҳаёт учун хавфли ҳолатларга олиб келиши эҳтимоли бор. Ўзбекистонда ушбу касаллик жиҳатидан аҳоли сони ва тиббий ёрдамнинг таркибий хусусиятлари, шунингдек, аҳоли саломатлиги билан боғлиқ муаммолар туфайли жуда муҳим ҳисобланади. Мамлакатда қориничак касалликлари жиҳатдан юқори кўрсаткичлар мавжуд бўлиб, улар орасида ўткир ичак тутилиши ҳам кенг тарқалган. Бу касалликнинг ўз вақтида аниқланиши ва самарали даволаши учун клиникаларда анъанавий диагностика усуллари билан бирга замонавий тиббий технологиялардан фойдаланиш аҳамияти ортиб бормоқда. Ўткир ичак тутилиши сабаблари, унинг клиник белгилари ва Ўзбекистон тиббиётида қўлланилаётган анъанавий диагностика усуллари ушбу мақоланинг асосий мавзусини ташкил этади. Мақсад — бу касалликни эрта босқичда аниқлаш ва тезкор даволаш йўлларини янада такомиллаштиришга хизмат қилишдир. Ўткир ичак тутилиши турли сабабларга кўра юзага келиши мумкин. Уларни асосан механик ва функционал тўсқинликлар деб бўлиш мумкин. Механик сабаблар -ичак лумини блоклайдиган моддалар ёки ҳолатлар PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 64 турлича бўлиши мумкин. Уларнинг баъзиларига қуйидаги конкрет мисолларни келтириш мумкин:  Ичак тутиши (интакллюзия) — ичакнинг бир қисми бошқа қисмига кириб қолиши, бу эса лумининг тўлиқ ёки қисман тўсилишига олиб келади. Масалан, болалар ва катталарда кўп учрайди.  Қолип қолиши (стриктура) — ичак лумининг маҳаллий ториши натижасида пайдо бўлади. Бунда ичакнинг илдизлари ёки яллиғланиш жараёнлари туфайли лумининг кичрайиши кузатилади. Масалан, Колит ёки Крон касаллиги оқибатида қолиплар шаклланиши.  Сиртдаги бўйма ва шишлар — қорин бўйича ўсимталар ёки лимфа безлари шишиши натижасида ичакга босим ўтказиб, унинг лумини тўсиб қўйиши мумкин. Масалан, қорин ўсимталари (аденокарцинома) ёки яққол йирик лимфа безларининг шишиши.  Адҳезивлар (илтиёмланган тўсиқлар) — қорин ички пардасининг яллиғланиши ёки жарроҳликдан кейинги асорат сифатида пайдо бўладиган илтилларнинг ёпишиши. Улар ичакнинг ҳаракатланишини чеклаб, лумини блоклаши мумкин. Масалан, авариядан кейин ёки хирургик амалиётлардан сўнг пайдо бўлади.  Қорин оғриғи (энтерит ёки перитонит жараёнлари) — ичакнинг яллиғланиши ёки бошқа инфекцион касалликлар натижасида қорин бўйича аралашмалар ва ўсимталар пайдо бўлиши ҳам лумини блоклашга сабаб бўлади. Функционал сабаблар — бу ичак лумининг жисмоний тўсилиши эмас, балки ичакнинг моторикаси (ҳаракатланиш қобилияти)нинг бузилиши натижасида юзага келади. Бундай ҳолатларда ичак лумини тўсишдан кўра, унинг нормал ҳаракати тўхтайди ёки пасаяди. Бу сабаблар қуйидагилар бўлиши мумкин: PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 65  Паралитик иллатлар (паралитик илеус) — ичакнинг перистальтикаси (мускуллар орқали ҳаракатланиши) вақтинча ёки доимий тўхташи. Масалан, қорин жарроҳликларидан кейинги даврда ёки асабий тизим касалликлари оқибатида пайдо бўлиши мумкин.  Асабий касалликлар ва стресс ҳолатлари — неврологик бузилишлар, масалан, энцефалит, менингит ёки бош мия жароҳатлари натижасида ичак моторикаси бузилиши мумкин. Шунингдек, кучли стресс ёки психоген ҳолатлар ҳам ичак ҳаракатланишини пасайтиради.  Қорин аъзо ва тўқималарининг яллиғланишидан келиб чиққан парезлар — масалан, перитонит ёки энтерит вақтида ичак мускуллари фаолияти пасаяди, бу ҳам функционал тутилишига олиб келади. Мисол учун, бир бемор қорин жарроҳлигидан кейин бир неча кун давомида қорин ҳаракатланиши сустлашиб, паралитик илеус ривожланиши мумкин. Бу ҳолатда ичак лумини механик равишда блокланмаган, лекин моториканинг бузилиши туфайли овқат ва суюқликлар ҳаракатлана олмайди. Неврологик касалликлар билан оғриган беморда ичакнинг моторикаси пасайиб, функционал тутилиши кузатилади. Бундан ташқари, баъзи касалликлар (мисол учун, ингичка ва қўйшоқ ичакнинг яманглиги, қорин шикастланиши, қон айланишининг бузилиши) ҳам ўткир ичак тутилишига олиб келиши мумкин. Аломатлари - Ўткир ичак тутилиши бир неча аниқ клиник белгилари билан намоён бўлади:  Қорин оғриғи: Кенг тарқалган ва кучайиб бораётган оғриқ, айниқса қориннинг юқори қисмида ва пупок атрофида.  Қайтиш ва кўнгил айниш: Кўп ҳолатларда қайтиш (қайтишиш) кузатилади, беморда овқатдан нафас олиш сезилмайди.  Ич чиқаришнинг тўхташи: Кишиларда ихтилол ёки ич қотиши пайдо бўлиши мумкин. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 66  Қорин ҳажмининг ошиши: Ичакда ғазлар ва суюқликлар тўпланиши натижасида қорин шишади.  Умумий ҳолатнинг ёмонлашиши: Температура кўтарилиши, тез нафас олиш, ва бошқа системали аломатлар пайдо бўлиши мумкин. Анъанавий диагностика усуллари Ўткир ичак тутилиши ташхисини аниқлашда турли усуллардан фойдаланилади:  Физик текширув: Шифокор қоринни текшириб, оғриқ жойини аниқлайди, қориннинг шишганлиги ва гуллаб чиқишига эътибор қаратилган.  Рентгенография: Қорин рентген тасвирлари тутилиши бўлган жойда ғазлар тўпланганлигини кўрсатади.  УЗИ (ультратовуш текшируви): Ичакдаги шишиш ва суюқлик тўпланишини аниқлаш учун қўлланилади.  Лаборатория текширувлари: Қон ва сифатли синовлар орқали инфекция ёки яллиғланиш белгилари аниқланади. Хулоса сифатида айтиш мумкинки, ўткир ичак тутилиши — жуда жиддий ҳолат бўлиб, уни ўз вақтида аниқлаш ва даволаш муҳимдир. Сабабларни аниқлаш ва тўғри диагностика усулларини қўллаш орқали беморнинг соғломлиги ва ҳаётини сақлаб қолиш мумкин. Анъанавий усуллар билан бирга, замонавий диагностика усуллари ҳам қўлланилиб, касалликнинг тез ва аниқ ташхисланиши таъминланади. Фойдаланилган адабиётлар 1. Тиббий энциклопедия, Тошкент, 2018 йил. 2. Мирзаев Ш.Ф., “Қорин жарроҳлиги ва унинг мураккабликлари”, Тошкент, 2020. 3. Қурбонова Д.С., “Ички касалликлар диагностикасида замонавий усуллар”, Тошкент, 2019. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 67 4. Абдураҳмонов Б.А., “Жарроҳлик амалиётлари ва реабилитация”, Тошкент, 2021. 5. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги веб-сайти (www.minzdrav.uz) Ўткир ичак тутилиши бўйича расмий тавсиялар ва клиник протоколлар. 6. Саидов М., “Ички касалликлар ва уларнинг муолижаси”, Тошкент, 2017.