YOSH PSIXOLOGIYASI: O'SMIRLIK DAVRIDA EMOTSIONAL O'ZGARISHLAR VA ULARNI BOSHQARISH

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 168 DOI: https://10.5281/zenodo.17372929 YOSH PSIXOLOGIYASI: O‘SMIRLIK DAVRIDA EMOTSIONAL O‘ZGARISHLAR VA ULARNI BOSHQARISH ADOLESCENT PSYCHOLOGY: EMOTIONAL CHANGES DURING ADOLESCENCE AND THEIR REGULATION Olimova Aziza Buxoro davlat pedagogika instituti, Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti talabasi 4-bosqich talabasi ANNOTATSIYA Ushbu maqolada o‘smirlik davrida yuz beradigan emotsional o‘zgarishlarning psixologik sabablari, ularning shaxs rivojlanishiga ta’siri hamda ularni boshqarishning samarali yo‘llari tahlil qilingan. Tadqiqotda yosh psixologiyasi nazariyalari, G. Ayzenk, E. Erikson, J. Piajening psixologik rivojlanish bosqichlari haqidagi qarashlari asos qilib olingan. Shuningdek, o‘smirlik davridagi hissiy beqarorlik, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy muloqotdagi muammolar va stress holatlarini yengish mexanizmlari psixologik nuqtai nazardan yoritilgan. Kalit so‘zlar - o‘smirlik davri, yosh psixologiyasi, emotsional o‘zgarish, stress, shaxs rivojlanishi, o‘z-o‘zini anglash, emotsional barqarorlik, psixologik moslashuv, ijtimoiy muloqot. KIRISH O‘smirlik davri inson hayotidagi eng murakkab va dinamik bosqichlardan biridir. Bu davr bolalikdan kattalikka o‘tish jarayonini ifodalaydi va jismoniy, psixologik hamda ijtimoiy rivojlanishning eng faol bosqichidir. O‘smirlikda inson organizmida gormonal o‘zgarishlar kuchayadi, asab tizimi faoliyatida muvozanat o‘rnatiladi, emotsional reaksiyalar esa tobora murakkablashib boradi. Shu bilan birga, bu davrda shaxs o‘z “men”ini anglash, hayotda mustaqil qaror qabul qilish va ijtimoiy muhitda o‘z o‘rnini topishga intiladi. Psixologik jihatdan o‘smirlik davri — bu identifikatsiya davri, ya’ni inson o‘z shaxsini, qadriyatlarini, ijtimoiy rolini anglashga harakat qiladigan bosqichdir. E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bu bosqichning markazida “identifikatsiya – rol noaniqligi” muammosi turadi. So‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar (Masalan: Silk, 2021; Thompson & Meyer, 2020; Gross, 2015) shuni ko‘rsatadiki, emotsiyalarni boshqarish qobiliyati INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 169 o‘smirlik davrida shakllanadi va bu qobiliyatning rivojlanish darajasi shaxsning keyingi hayotdagi ruhiy barqarorligi, stressga chidamliligi hamda ijtimoiy moslashuviga bevosita ta’sir etadi. 1. O‘smirlik davridagi emotsional o‘zgarishlarning mohiyati: O‘smirlik davri 12–17 yosh oralig‘ida kechadi va bu bosqichda insonning gormonal, fiziologik va emotsional tizimlarida muhim o‘zgarishlar yuz beradi. Bu holat emotsional beqarorlik, keskin kayfiyat o‘zgarishlari, o‘zini ifoda etishdagi qiyinchiliklar bilan namoyon bo‘ladi. Psixolog G. Stanley Hall bu davrni “bo‘ron va stress davri” deb atagan. Chunki o‘smirlarning hissiy reaktsiyalari tez, kuchli va o‘zgaruvchan bo‘ladi. O‘smirlik davri inson hayotidagi eng muhim rivojlanish bosqichlaridan biri bo‘lib, odatda 12 dan 17 yoshgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu bosqichda insonning fiziologik, gormonal, kognitiv va emotsional tizimlari jadal rivojlanadi. Aynan shu davrda shaxs o‘z-o‘zini anglash, mustaqillikka intilish va ijtimoiy o‘rni haqida chuqur o‘ylashni boshlaydi. Shu sababli, bu bosqich “psixologik shakllanish davri” deb ham yuritiladi. Psixolog G. Stanley Hall bu davrni “bo‘ron va stress davri” (storm and stress period) deb atagan. Chunki o‘smirlikda hissiyotlar tez-tez o‘zgaradi, kayfiyat beqaror bo‘ladi, va har bir holatga emotsional reaksiya kuchli namoyon bo‘ladi. O‘smir shaxsida quvonch, g‘azab, umid, hafsalasi pir bo‘lish kabi qarama-qarshi hislar tez almashadi. Bunday beqarorlik — bu salbiy holat emas, balki ruhiy yetilishning tabiiy bosqichi, ya’ni shaxsiy his-tuyg‘ularni boshqarishni o‘rganish jarayonidir. O‘smirlik davrida endokrin tizimdagi o‘zgarishlar — gormonlar muvozanatining o‘zgarishi — asab tizimiga bevosita ta’sir qiladi. Bu holat kayfiyat tebranishlari, emotsional portlashlar va impulsiv qarorlar bilan kechishi mumkin. Shu sababli, bu davrda ota-onalar, o‘qituvchilar va psixologlarning qo‘llab-quvvatlovi alohida ahamiyat kasb etadi. Taniqli psixolog J. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasida aytilishicha, o‘smirlik davrida inson formal-operatsion tafakkur bosqichiga o‘tadi. Bu bosqichda u mavhum fikrlash, ehtimoliy holatlarni tahlil qilish, o‘z xatti-harakatlarini baholash qobiliyatini rivojlantiradi. Shu jarayonlarda emotsiyalar tobora murakkab tus oladi — o‘smir o‘z his-tuyg‘ularini nafaqat sezadi, balki ularni tahlil qilishni ham o‘rganadi. 2. Emotsional o‘zgarishlarning psixologik omillari: O‘smirlik davridagi emotsional o‘zgarishlar ko‘p jihatdan shaxsning psixologik yetilish bosqichi bilan bog‘liqdir. Bu davrda inson o‘z “men”ini anglash, ichki qadriyatlarini shakllantirish, mustaqil fikrlash va o‘z hayotiy yo‘lini tanlash bosqichiga kiradi. Shuning uchun o‘smirlik – bu faqat biologik o‘sish davri emas, balki shaxsiy va emotsional shakllanish davri hamdir. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 170 Psixolog E. Erikson o‘zining “Psixososial rivojlanish nazariyasi”da o‘smirlikni “identifikatsiya – rol noaniqligi” bosqichi sifatida tavsiflaydi. Bu bosqichda o‘smir o‘zini kimligini, qanday qadriyatlarga ega ekanligini, jamiyatda qaysi rolni egallashini anglashga urinadi. Shu jarayon davomida u o‘z ichki dunyosi bilan “dialog” olib boradi, ko‘plab hissiy kechinmalarni boshdan kechiradi. Shaxsiy “men”ni shakllantirishda muvaffaqiyatsizlik yoki noaniqlik o‘smirda ichki qarama-qarshiliklar, o‘ziga ishonchsizlik va ruhiy beqarorlikni yuzaga keltiradi. Emotsional o‘zgarishlarga ta’sir etuvchi psixologik omillarni ichki va tashqi omillarga ajratish mumkin: Ichki omillar — o‘z-o‘zini anglash, o‘zini baholash, shaxsiy qadriyatlar tizimi, ideal va orzular, individual temperament va xarakter xususiyatlari. Tashqi omillar — oila muhitidagi psixologik iqlim, tengdoshlari bilan munosabatlar, maktab muhiti, o‘qituvchi bilan kommunikatsiya va ijtimoiy tarmoqlardagi tajribalar. Psixolog A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, inson xulq-atvori va emotsional reaksiyalari ko‘pincha kuzatuv va taqlid asosida shakllanadi. O‘smirlar kattalarning, ayniqsa ota-ona va o‘qituvchilarning xulq-atvori, hissiy reaksiyalari va muloqot usullarini kuzatadi hamda ularni o‘z xulqida aks ettiradi. Shuning uchun, kattalar tomonidan namoyon etiladigan emotsional barqarorlik, sabr-toqat va ijobiy muloqot o‘smir shaxsining hissiy yetilishida muhim o‘rin tutadi. 3. Emotsional o‘zgarishlarni boshqarishning psixologik usullari: O‘smirlik davrida emotsional beqarorlikni kamaytirish uchun bir qator psixologik usullar samarali hisoblanadi. Avvalo, o‘zini anglash mashqlari o‘quvchilarga o‘z histuyg‘ularini tanish, nomlash va nazorat qilishni o‘rgatadi (Goleman, 1995). Relaksatsiya va meditatsiya mashqlari esa stressni kamaytiradi, diqqat va sabrni oshiradi (Tang et al., 2021). Kognitiv-behavioral yondashuv salbiy fikrlarni konstruktiv fikrlarga almashtirishga yordam beradi (Beck, 2011). San’at-terapiya va musiqiy terapiya orqali o‘smirlar o‘z his-tuyg‘ularini ijodiy yo‘l bilan ifoda etib, ichki muvozanatni tiklaydilar (Hill, 2018). Shuningdek, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish — muloqot, tinglash, jamoada ishlash va konfliktni tinch hal etish — hissiy muvozanatni mustahkamlaydi (Rivers et al., 2021). Eng muhimi, ota-ona va o‘qituvchilarning emotsional madaniyati o‘smirlar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi (Bandura, 1986). FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Исламова Н., Андуллаева Д. Ижтимоий психология. – Тошкент: Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти нашриёти, 2013. – 220 б. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 171 2. Каримова В.М. Ижтимоий психология ва ижтимоий амалиёт. – Тошкент: Университет нашриёти, 1999. – 198 б. 3. Erikson E.H. Childhood and Society. – New York: Norton, 1963. – 445 p. 4. Piaget J. The Psychology of Intelligence. – London: Routledge, 2001. – 418 p. 5. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1977. – 247 p.