Parazitar kasalliklar. Gelmintozlar "Gijja kasalligi"

4 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM Parazitar kasalliklar. Gelmintozlar "Gijja kasalligi" Isroilova Gulmira Davlatnazar qizi Yuldasheva Dildora Uktamovna Payariq Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi Mavzuning maqsadi. Yuqumli kasalliklar fanida. Parazitar kasalliklar "Gelmintozlar" asosan hozirgi kunda dolzarb mavzuga aylanganligi hamda bolalarda ko'p uchrashiga qarab bir necha guruhga bo'linadi. Ushbu kasallik turlari bolalarimizda va balog'at yoshidagilarda uchrab turishi hamda uning zaminida yagona klinik belgilar nomoyon bo'lishi. Gelmintozlarga qarshi hozirgi kunda qanaqa profilaktik chora tadbirlar hamda qanday da'vo choralari topilganligi,viruslarning turlari haqida ma'lumotlar tafovut qilinadi. Gelmintozlar " Gijja" kasalligi haqida statistik ma'lumotlar. Gelmintozlar (gijja kasalliklari) O'zbekistonda bolalar orasida keng tarqalgan parazitar kasalliklardan biridir. 2024-yilda mamlakat bo'ylab qariyb 7 million bola tekshirilib, ulardan 200 mingdan ortig'i ichak gelmintozi bilan kasallanganligi aniqlangan va davolash kurslari bilan qamrab olingan. Ushbu holatlarning 90%ini maktabgacha va boshlang'ich sinf o'quvchilari tashkil etadi. Gelmintozlarning oldini olish va davolash bo'yicha mamlakatda keng ko'lamli tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2 yoshdan 10 yoshgacha bo'lgan barcha bolalar davlat va xalqaro tashkilotlar homiyligida ichak gelmintlariga qarshi davolash kurslari bilan ta'minlanmoqda. Bundan tashqari, bolalar orasida gelmintozlarni aniqlash maqsadida surtmalar olish amaliyoti davom ettirilmoqda. Masalan, Buxoro viloyatida 42-sonli umumta'lim maktabi o'quvchilaridan gelmintlarni aniqlash uchun tahlil uchun surtmalar olingan. Gelmintozlarning oldini olish uchun quyidagi gigiyena qoidalariga rioya qilish tavsiya etiladi: • Ovqatlanishdan oldin, hojatxonaga borgandan keyin, tashqaridan kelganda, hayvonlarni parvarishlash va tuproq bilan bog'liq faoliyatni amalga oshirgandan keyin qo'lni sovun bilan yuvish. • Yaxshi yuvilgan ko'katlar, meva va sabzavotlarni iste'mol qilish. • Yaxshi pishirilgan va qovurilgan hayvon mahsulotlarni (go'sht, baliq va ulardan tayyorlangan mahsulotlar) iste'mol qilish. • Xom suvni, ayniqsa ochiq suv havzalaridan ichmaslik. • Yaylovlar va hayvonlarni sug'orish joylari yaqinida joylashgan ifloslangan chuchuk suv havzalarida cho'milishdan bosh tortish. • Xonalarda yuvish va dezinfeksiyalash vositalaridan foydalangan holda namli tozalash ishlarini muntazam amalga oshirish. • Choyshab va ichki kiyimlar ozodaligiga rioya qilish, ularni issiq dazmol bilan dazmollash, o'zingizning alohida to'shagingizda uxlash, boshqa odamlarning shaxsiy gigiyena vositalaridan foydalanmaslik. • Suv jo'mraklari, eshik tutqichlari, hojatxonalar, gorshoklarni dezinfeksiyalovchi eritma bilan tozalash yoki ustiga qaynoq suv quyish. • Uy hayvonlarini to'g'ri saqlash qoidalariga rioya qilish, parvarishlash, ularni gelmintlarga qarshi o'z vaqtida davolash. GELMINTOZLAR EPIDEMIOLOGIYASI 5 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM 1. Tarqalishi Gelmintozlar — inson organizmida parazitlik qiluvchi turli xil gelmint (chuvalchang)lar chaqiradigan kasalliklar bo‘lib, ular butun dunyo bo‘ylab, ayniqsa, iqlimi iliq, nam va sanitariya-gigiyenik sharoiti past bo‘lgan hududlarda keng tarqalgan. 2. O’zbekistondagi epidemiologik holat • Har yili O‘zbekistonda millionlab bola gelmintoz bo‘yicha skriningdan o‘tkaziladi. • Asosiy ko‘rinishlar – enterobioz (ostritsa) va askaridoz (askaridalar). • Maktabgacha yoshdagi bolalar va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari eng ko‘p zararlanadigan guruhdir. • 2024-yilgi statistikaga ko‘ra, 200 mingdan ortiq bola gelmintoz bilan kasallangan deb aniqlangan. 3. Kasallik manbai • Kasallikning asosiy manbai — parazit tuxumlarini tashuvchi inson yoki hayvonlar. • Gelmint tuxumlari tuproq, suv, sabzavotlar, mevalar, iflos qo‘llar orqali inson organizmiga tushadi. 4. Yuqish yo‘llari • Fekal-oral yo‘l (ya’ni najas orqali og‘izga tushish): bu yo‘l bilan ko‘pincha enterobioz, askaridoz yuqadi. • Kontakt yo‘li – bemor bilan bevosita aloqa, iflos qo‘l, o‘yinchoq, kiyim, mebel orqali. • Oziq-ovqat yo‘li – xom go‘sht, baliq, yuvilmagan sabzavot va mevalar. • Suv orqali – ifloslangan ichimlik suvlari orqali. • Ba’zilar – tuproq orqali (geohelmintlar), ba’zilar – o‘rtacha xo‘jayinlar (hayvonlar) orqali yuqadi (biohelmintlar). 5. Ko‘proq uchraydigan gelmintoz turlari: Kasallik Gelmint turi Tarqalish usuli Enterobioz Ostritsa Kontakt Askaridoz Askarida Tuproq, yuvilmagan oziq-ovqat Teniarxinkoz Sigir tasmasimon chuvalchangi Xom go‘sht Opistorxoz Opistorxis Xom baliq Trixinellyoz Trixinella Yovvoyi go‘sht 6. Tashqi muhitda yashovchanlik • Gelmint tuxumlari tashqi muhitda juda chidamli bo‘ladi: o Askarida tuxumlari tuproqda 6 oygacha yashay oladi. o Enterobioz tuxumlari 3 haftagacha faol holatda qoladi. 7. Kasallik xavfi yuqori bo‘lgan guruhlar: • Maktabgacha yoshdagi bolalar. • Gigiyenasi past bo‘lgan aholi qatlamlari. • Qishloq joylarida yashovchilar, bog‘bonlar, chorvadorlar. • Hayvon parvarish qiladiganlar. GELMINTOZLAR KLINIKASI (BELGILARI) Gelmintozlarning klinik belgilari bir nechta omillarga bog‘liq: 6 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM • Qaysi gelmint turi bilan zararlangan • Parazit soni (bir yoki ko‘p miqdorda) • Kasallikning davomiyligi • Inson immuniteti va yoshi 1. Umumiy belgilari (ko‘pchilik gelmintozlarga xos): • Qorinda og‘riq (ko‘pincha kindik atrofi) • Ishtahaning o‘zgarishi: kuchli ishtaha yoki ishtahasizlik • Najasning buzilishi: diareya (ich ketish) yoki qabziyat • Ko‘ngil aynishi, qusish • Bosh aylanishi, holsizlik, tez charchash • Teri toshmalari, allergik reaksiyalar (parazit toksinlariga javoban) • Vazn yo‘qotish • Qichishish, ayniqsa kechasi (enterobiozda) • Immunitetning pasayishi – bolalar tez-tez shamollaydi • Anemiya (qon yetishmovchiligi) – ba’zi parazitlar qonni so‘radi (masalan, ankylostoma) 2. Alohida turlar bo‘yicha klinikasi: ✅ Enterobioz (ostritsa/g‘ijja): • Kechasi anal soha qichishadi • Bola tinch uxlamaydi, tishlarini g‘ijirlatadi • Asabiylashish, diqqatning pasayishi • Qizlarda – siydik yo‘llari yallig‘lanishi (vulvovaginit) ✅ Askaridoz: • Boshlang‘ich bosqichda: yo‘tal, harorat, allergik toshmalar, bronxitga o‘xshash belgilar (lichinkalar o‘pkaga o‘tadi) • Keyin: qorin og‘rig‘i, ishtahaning buzilishi, dispepsiya, holsizlik • Ba’zida: ichak tutilishi, appenditsit chaqirishi mumkin ✅ Gimenolepidoz (karlichiy tasmasimon chuvalchang): • Allergik toshmalar, qorin og‘rig‘i • Nevrologik belgilar: bosh og‘rig‘i, uyqusizlik, xavotir ✅ Teniarxinkoz (sigir tasmasimon chuvalchangi): • Qorinda og‘riq, qichishish • Ko‘pincha najas bilan gelmint bo‘laklari chiqadi • Kamqonlik ✅ Trixinellyoz (yovvoyi hayvon go‘shti bilan yuqadi): • Yuqori harorat • Mushaklarda og‘riq • Ko‘z sohasida shish • Allergik reaktsiyalar 7 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM 3. Asoratlar (agar davolanmasa): • Ichak tutilishi • Ichakdan qon ketishi • Og‘ir anemiya • Neyropsixik buzilishlar (bolalarda) • Jigar, o‘t yo‘llari va boshqa a'zolar zararlanishi 🔬 Diagnostika: • Najas tahlili (gelmint tuxumlarini aniqlash) • Enterobioz uchun surtmalar • Qon tahlili – eozinofiliya, anemiya • Serologik testlar (qiyin hollarda) • Ba'zida UZI, rentgen – katta gelmintlar ko‘rish uchun GELMINTOZLARNI DAVOLASH 🩺 1. Umumiy yondashuv: Gelmintozni davolashda quyidagi tamoyillar asos qilib olinadi: • Parazitni organizmdan yo‘q qilish (antigelmintik dorilar bilan) • Allergik reaksiyalarni kamaytirish • Organizmni mustahkamlash, immunitetni oshirish • Ichak faoliyatini tiklash • Zarur hollarda – barcha oila a’zolarini davolash (xususan, enterobiozda) 💊 2. Asosiy dori vositalari: Dori nomi Ta’sir doirasi Qo‘llanilishi Albendazol Keng ta’sir doirasi Askaridoz, enterobioz, giardioz Mebendazol (Vermox) Keng ta’sir doirasi Enterobioz, askaridoz, tenioz Pyrantel Yumshoq va bolalar uchun mos Askaridoz, enterobioz Praziquantel Tasmasimon chuvalchanglarga qarshi Teniarxinkoz, tenioz, opistorxoz Niclosamide Tasmasimonlarga qarshi Teniarxinkoz Levamisole (Dekaris) Askaridozga qarshi Immunitetni ham faollashtiradi Bolalar uchun odatda pyrantel yoki mebendazol tanlanadi, doza yosh va vaznga qarab belgilanadi. 8 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM 🧼 3. Qo‘shimcha davolovchi choralar: A) Allergik belgilar bo‘lsa: • Antigistaminlar: Suprastin, Tavegil, Loratadin • Yengil parhez (allergenlardan xoli ovqat) B) Ichakni tozalash: • Sorbentlar: Smekta, Enterosgel, Polysorb – toksinlarni chiqarishga yordam beradi • Eng yaxshi – dori qabul qilingandan keyin 1-2 kun ichida ich ketiruvchi (masalan, magnezium sulfat) beriladi C) Immunitetni mustahkamlash: • Vitamin komplekslari • Oqsilga boy parhez (sut, go‘sht, tuxum, sabzavotlar) D) Davolashdan keyin gigiyena: • Yotoq choyshablarini har kuni almashtirish • Ichki kiyimlarni har kuni dazmollash • Qo‘lni yuvish – ertalab, hojatxonadan keyin, ovqatdan oldin • Tirnoqlarni qisqa qilib olish 📅 4. Davolash davomiyligi va kurslar: • Ba’zi dori vositalari 1 marta ichiladi (masalan, Pyrantel). • Ayrim hollarda 14 kundan so‘ng qayta kurs tavsiya etiladi (enterobiozda – reinfeksiya xavfi tufayli). • Og‘ir yoki aralash (ko‘p turdagi parazitlar) holatlarda – 2-3 haftalik yoki bosqichma-bosqich davolash lozim. 󱀑 5. Profilaktik davolash tavsiyalari: • Yuqori xavf guruhlarida yiliga 2 marta (bahor va kuzda) profilaktik tarzda davolash o‘tkaziladi. • Ayniqsa, bolalar bog‘chalari, maktablarda – umumiy gelmintlarga qarshi dori vositalari beriladi (mutaxassis nazorati ostida). 🚫 Eslatma: Antigelmintik dori vositalar har doim vrach tavsiyasi bilan, yosh, tana vazni, parazit turi va umumiy ahvolga qarab beriladi. O‘z-o‘zini davolash sog‘liqqa zarar yetkazishi mumkin. GELMINTOZLARNI DAVOLASH 🩺 1. Umumiy yondashuv: Gelmintozni davolashda quyidagi tamoyillar asos qilib olinadi: • Parazitni organizmdan yo‘q qilish (antigelmintik dorilar bilan) • Allergik reaksiyalarni kamaytirish • Organizmni mustahkamlash, immunitetni oshirish 9 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM • Ichak faoliyatini tiklash • Zarur hollarda – barcha oila a’zolarini davolash (xususan, enterobiozda) 💊 2. Asosiy dori vositalari: Dori nomi Ta’sir doirasi Qo‘llanilishi Albendazol Keng ta’sir doirasi Askaridoz, enterobioz, giardioz Mebendazol (Vermox) Keng ta’sir doirasi Enterobioz, askaridoz, tenioz Pyrantel Yumshoq va bolalar uchun mos Askaridoz, enterobioz Praziquantel Tasmasimon chuvalchanglarga qarshi Teniarxinkoz, tenioz, opistorxoz Niclosamide Tasmasimonlarga qarshi Teniarxinkoz Levamisole (Dekaris) Askaridozga qarshi Immunitetni ham faollashtiradi Bolalar uchun odatda pyrantel yoki mebendazol tanlanadi, doza yosh va vaznga qarab belgilanadi. 🧼 3. Qo‘shimcha davolovchi choralar: A) Allergik belgilar bo‘lsa: • Antigistaminlar: Suprastin, Tavegil, Loratadin • Yengil parhez (allergenlardan xoli ovqat) B) Ichakni tozalash: • Sorbentlar: Smekta, Enterosgel, Polysorb – toksinlarni chiqarishga yordam beradi • Eng yaxshi – dori qabul qilingandan keyin 1-2 kun ichida ich ketiruvchi (masalan, magnezium sulfat) beriladi C) Immunitetni mustahkamlash: • Vitamin komplekslari • Oqsilga boy parhez (sut, go‘sht, tuxum, sabzavotlar) D) Davolashdan keyin gigiyena: • Yotoq choyshablarini har kuni almashtirish • Ichki kiyimlarni har kuni dazmollash • Qo‘lni yuvish – ertalab, hojatxonadan keyin, ovqatdan oldin • Tirnoqlarni qisqa qilib olish 📅 4. Davolash davomiyligi va kurslar: • Ba’zi dori vositalari 1 marta ichiladi (masalan, Pyrantel). • Ayrim hollarda 14 kundan so‘ng qayta kurs tavsiya etiladi (enterobiozda – reinfeksiya xavfi tufayli). • Og‘ir yoki aralash (ko‘p turdagi parazitlar) holatlarda – 2-3 haftalik yoki bosqichma-bosqich davolash lozim. 10 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM 󱀑 5. Profilaktik davolash tavsiyalari: • Yuqori xavf guruhlarida yiliga 2 marta (bahor va kuzda) profilaktik tarzda davolash o‘tkaziladi. • Ayniqsa, bolalar bog‘chalari, maktablarda – umumiy gelmintlarga qarshi dori vositalari beriladi (mutaxassis nazorati ostida). 🚫 Eslatma: Antigelmintik dori vositalar har doim vrach tavsiyasi bilan, yosh, tana vazni, parazit turi va umumiy ahvolga qarab beriladi. O‘z-o‘zini davolash sog‘liqqa zarar yetkazishi mumkin. Agar sizga bu ma'lumotni referat shaklida, slaydli taqdimot, yoki dars o‘tish uchun reja bilan tayyorlab berish kerak bo‘lsa, bemalol ayting. Yoki keyingi mavzu sifatida profilaktika, laborator diagnostika, yoki sanitariya tadbirlari haqida yozaymi? Albatta! Keling, endi gelmintozlar (gijja kasalliklari) uchun tashxis (diagnostika) haqida aniq va tushunarli tarzda ma’lumot beraman. Bu bo‘limda gelmintlarni qanday aniqlash mumkinligi, qanday tahlillar kerak bo‘lishi, va diagnostika usullari haqida yozaman. GELMINTOZLAR TASHXISI (DIAGNOSTIKASI) Gelmintozlarni aniqlash uchun klinika + laboratoriya tahlillari birgalikda baholanadi. Parazit turi va joylashgan organiga qarab turli usullar qo‘llaniladi. 🧾 1. Anamnez va klinik belgilarni o‘rganish • Qorin og‘rig‘i, ishtaha buzilishi, allergik toshmalar, qichishish, ich ketishi kabi belgilar • Bola yoki bemorning gigiyenasi, oziqlanishi, hayvonlar bilan aloqasi, suv manbasi • Uyda boshqa a’zolarda ham o‘xshash alomatlar bor-yo‘qligi 🔍 2. Laborator diagnostika usullari ✅ A) Najas tahlili – “Tuxum qurt”ga tahlil • Eng asosiy usul – najasda gelmint tuxumlari aniqlanadi • 3 marotaba topshirish kerak (har kuni yoki 1-2 kunlik tanaffus bilan) • Asosan askaridoz, tenioz, gimenolepidoz uchun ishlatiladi ✅ B) Perianal surtmalar (enterobioz uchun) • Ostritsalar (enterobioz) anal atrofida tuxum qo‘yadi – najasda aniqlanmaydi • Shuning uchun anal soha (perianal) yuzasidan skotch testi yoki paxta tayoqcha bilan surtmalar olinadi • Eng yaxshi natija – ertalab, hojatxonaga bormasdan oldin 11 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM ✅ C) Qon tahlillari • Eozinofiliya – parazitar kasalliklarga xos (eozinofil hujayralari ko‘payadi) • Gemoglobin kamayishi – qon so‘ruvchi gelmintlar (ankilostoma)da • Umumiy holatni baholashga yordam beradi ✅ D) Serologik testlar (immunologik) • Qonda parazitlarga qarshi antitana aniqlanadi • Kamyob yoki chuqur joylashgan parazitlar uchun: opistorxoz, trixinellyoz, echinokokkoz • IFA, ELISA kabi testlar yordamida 🧪 3. Asbob-uskunali (instrumental) diagnostika: 🩻 A) UZI (Ultratovush) • Jigar, o‘t yo‘llarida yoki boshqa a’zolarda joylashgan parazitlarni aniqlashda • Echinokok kistasi, opistorxozda samarali 🧷 B) Rentgen yoki KT/MRT • Ichakda katta parazitlar, pnevmoniya kabi belgilar (askaridoz lichinkasi o‘pkaga o‘tganda) 🎯 C) Endoskopiya (kam hollarda) • Ichak devorida parazitlar, yallig‘lanish, shilliq zararlanishi ko‘riladi 󱊽 ⚕️ 4. Differensial tashxis (boshqa kasalliklardan ajratish) • Gijja kasalliklari ba'zida boshqa kasalliklarga o‘xshab ko‘rinadi: o Allergiya o Gastrit, enterit o Anemiya o Psixonevrologik buzilishlar (asabilik, uyqusizlik) Shuning uchun gijja kasalligiga gumon bo‘lsa, albatta tahlil topshirish zarur! 📌 Xulosa: Tashxis usuli Qaysi parazit uchun Qachon qo‘llaniladi Najas tahlili Askaridoz, tenioz, gimenolepidoz Har doim, 3 martalik Perianal surtmalar Enterobioz Kechasi qichishish bo‘lsa Qon tahlili (eozinofiliya) Barcha gelmintozlar Umumiy holatni aniqlash Serologiya (IFA, ELISA) Trixinellyoz, opistorxoz Kamyob, chuqur joylashganlarda UZI, KT Echinokok, o‘t yo‘li parazitlari Belgilar jiddiy bo‘lsa GELMINTOZLARNI DAVOLASH 12 TIBBIYOT AKADEMIYASI 10-SON 1-JILD OKTABR – 2025 1-QISM 🎯 Davolash maqsadi: Gelmintozni davolashdan asosiy maqsad — parazitni organizmdan chiqarish, uning sabab bo‘layotgan klinik belgilarini yo‘qotish, va organizmni tiklash. 💊 1. Antigelmintik dori vositalari (asosiy davo) Dori nomi Qo‘llanilishi Qisqacha tavsif Albendazol Askaridoz, enterobioz, giardioz Keng spektrli, ichak va to‘qima parazitlarga qarshi Mebendazol Askaridoz, enterobioz, tenioz Bolalar va kattalarda samarali Pyrantel Askaridoz, enterobioz Yumshoq dori, bolalar uchun mos Praziquantel Tasmasimon chuvalchanglar, opistorxoz Biohelmintlarga (sistemali) qarshi Niclosamide Sigir yoki cho‘chqa tasmasimon chuvalchangi Ichakdagi katta parazitlar uchun Dorilar bir yoki ikki marta qabul qilinadi, ammo zarur holatlarda 2 hafta o‘tib qayta kurs tavsiya qilinadi (reinfeksiyaning oldini olish uchun). 🧼 2. Yordamchi davo choralar A) Detoksikatsiya va sorbentlar: • Smekta, Enterosgel, Polysorb — parazitlar ajratgan toksinlarni chiqarishga yordam beradi B) Allergik simptomlarga qarshi: • Antigistaminlar: Loratadin, Suprastin, Cetrin – qichishish, toshmalarni kamaytiradi C) Immunitetni oshirish: • Vitaminlar (A, C, B guruhi) • Oqsilga boy ovqatlanish (go‘sht, sut, tuxum, sabzavot) D) Ichakni tiklash: • Probiotiklar (Linex, Bifiform) – ichak mikroflorasini tiklash uchun 📌 3. Maxsus hollarda: • Teniarxinkoz, echinokokkoz – faqat shifokor nazoratida, ba’zida jarrohlik kerak • Trichinellyoz – yot sharoitda davo + kortikosteroidlar • Og‘ir invaziyalar – statsionar davolash 4. Oilaviy/profilaktik davolash • Enterobiozda bir a'zoda aniqlansa, barcha oila a'zolariga davo beriladi • Maktabgacha muassasalarda guruhli davolash • Yiliga 1–2 marotaba profilaktik davo kurslari (bahor va kuzda)