FONETIK INTERFERENSIYA: INGLIZ TILINI O'RGANISHDA O'ZBEK TILINING TA'SIRI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 25 FONETIK INTERFERENSIYA: INGLIZ TILINI O‘RGANISHDA O‘ZBEK TILINING TA’SIRI Jakbarova Nozima Akramjon qizi O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti. O'qituvchi e-mail: [email protected] +998909895117 Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tilini o‘rganish jarayonida o‘zbek tilining fonetik xususiyatlari ta’siri o‘rganiladi. Fonetik interferensiya til o‘rganuvchilarning talaffuzida eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri hisoblanadi. Maqolada o‘zbek tilining unli va undosh tovush tizimi, urg‘u va intonatsiya xususiyatlari ingliz tili talaffuzidagi qiyinchiliklarga qanday ta’sir qilishi tahlil qilingan. Shuningdek, lingvistik tajribalar va ilgari o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar asosida fonetik interferensiyaning asosiy omillari hamda uni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilingan. Kalit so‘zlar: fonetik interferensiya, talaffuz, ingliz tili, o‘zbek tili, fonetika, intonatsiya, urg‘u, fonologiya. Аннотация: В данной статье исследуется влияние фонетических особенностей узбекского языка на процесс изучения английского. Фонетическая интерференция считается одной из наиболее распространённых проблем в произношении изучающих иностранный язык. В статье анализируется, как система гласных и согласных звуков, особенности ударения и интонации узбекского языка влияют на трудности произношения в английском. Кроме того, на основе лингвистических экспериментов и ранее проведённых научных исследований обсуждаются основные факторы фонетической интерференции и пути её преодоления. Ключевые слова: фонетическая интерференция, произношение, английский язык, узбекский язык, фонетика, интонация, ударение, фонология. Annotation: This article explores the influence of Uzbek phonetic features on the process of learning English. Phonetic interference is considered one of the most common issues in the pronunciation of foreign language learners. The article analyzes how the vowel and consonant system, as well as the stress and intonation patterns of the Uzbek language, affect pronunciation difficulties in English. In addition, based on linguistic experiments and previous scientific studies, the main factors of phonetic interference and strategies for overcoming them are discussed. Keywords: phonetic interference, pronunciation, English language, Uzbek language, phonetics, intonation, stress, phonology. Kirish Bugungi globallashuv jarayonida ingliz tilini mukammal o‘rganish talabalarning ta’lim va kasbiy faoliyatida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq til o‘rganish jarayonida ona tilining ta’siri, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 26 xususan fonetik interferensiya jiddiy muammolardan biri hisoblanadi. Fonetik interferensiya deganda ikkinchi tilni o‘rganishda ona tilidagi fonetik xususiyatlarning yangi til talaffuziga ko‘chishi tushuniladi [1]. O‘zbek tilida mavjud tovush tizimi ingliz tili tovush tizimidan sezilarli darajada farq qiladi. Masalan, ingliz tilidagi qisqa va cho‘ziq unlilar, diftonglar, ohangdorlik (intonatsiya) va urg‘u qo‘yishdagi tafovutlar o‘zbek o‘rganuvchilari uchun murakkablik tug‘diradi. Ushbu maqolada o‘zbek tilining fonetik xususiyatlari va ularning ingliz tili talaffuziga ta’siri tahlil qilinadi. Tahlil va Muhokama Fonetik interferensiyaning nazariy ildizlari va kontrastiv til tahlili Fonetik interferensiya (yoki fonemik interferensiya) — bu ona til (L1) va o‘rganilayotgan til (L2) orasidagi fonetik-fonologik sistemalarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan xatolar, tovush almashtirishlar va assimilyatsiyalar to‘plami sifatida qaraladi [Khudoyorov, 2025: 313– 315] [1]. Til o‘rganishda eng ko‘p ishlatiladigan yondashmalardan biri — kontrastiv til tahlili (contrastive analysis) bo‘lib, Robert Lado’ning “Linguistics Across Cultures” asarida bu metodologiyaning boshlang‘ich kontseptsiyalari bayon qilingan [2]. Lado’ning g‘oyasiga ko‘ra, L1 va L2 o‘rtasidagi struktura farqlari til o‘rganuvchilarda xato ehtimolini oshiradi, ya’ni agar L2’dagi struktur element L1’da yo‘q bo‘lsa yoki farqli bo‘lsa, interferensiya ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi [2][3]. Bu nazariy nazar bilan fonetik dalillarni solishtirib tahlil qilish muhimdir: qaysi tovushlar, bo‘g‘in strukturasi, urg‘u va intonatsiya elementlari eng ko‘p xatolarga sabab bo‘lishi mumkin. Quyida tahlil doirasida birinchi navbatda undosh va unli tovushlarga bo‘lgan ta’sirlar, so‘ngra urg‘u va ritm/intoniatsiya bosqichlari ko‘rib chiqiladi. Undosh tovushlardagi interferensiya va ularning xususiyatlari O‘zbek va ingliz tilidagi undosh tovushlar inventarlari sezilarli darajada farq qiladi. Ingliz tilida /θ/,/ð/,/ʒ/,/ŋ/,/w/ kabi tovushlar mavjud bo‘lsa, o‘zbek tilida ular yo‘q, yoki juda noyob holatda yuzaga keladi. Shu sababli o‘zbek tilini ona til deb biladiganlar ingliz tilidagi ushbu tovushlarni o‘zga tovushlar bilan almashtirishga moyildirlar. Kholmurat Makhmudkulov va boshqalar (2021) ishi “Interference in English and Uzbek Languages” maqolasida aynan shunday xulosa keltiradi: ular “/θ/ → /s/ yoki /t/, /ð/ → /d/ yoki /z/, /ŋ/ → /n/” kabi almashtirishlar keng tarqalganligini qayd etadi [4]. Radjabov Nasir Nasimovich (2024) konferensiya maqolasida ingliz va o‘zbek konsonant tizimlaridagi pozitsional farqlarni tahlil qilgan bo‘lib, u “Table 1. Positional representations of consonant phonemes” jadvalini keltiradi va turli pozitsiyalarda qanday tovushlar noto‘g‘ri realizatsiya qilinish ehtimoli borligini ko‘rsatadi [5]. Quyida modifikatsiyalangan shakli bilan o‘sha jadvaldan bir qism: Ingliz undoshi O‘zbekda mavjudlik / variant Noto‘g‘ri almashtirishlar yoki realizatsiya holatlari* /θ/ yo‘q /s/, /t/ yoki /tʃ/ /ð/ yo‘q /d/, /z/ /ŋ/ yo‘q (faqat nasal n) /n/ ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 27 Ingliz undoshi O‘zbekda mavjudlik / variant Noto‘g‘ri almashtirishlar yoki realizatsiya holatlari* /ʒ/ yo‘q /z/ yoki /ʃ/ /w/ yo‘q /v/ yoki /u/ * Ma’lumot Radjabov maqolasidagi pozitsion tahlilga asoslangan. [5] Bu jadvaldan ko‘rinadiki, ayrim ingliz undoshlarining to‘g‘ri ifodasi uchun o‘zbek tilida mos fonem mavjud emas, yoki mavjud fonemning artikulyatsion xususiyatlari turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, inglizchadagi /w/ lablabar tovush sifatida talqin qilinadi, lekin o‘zbek tilida lab-lab tovush emas, shuning uchun talaba /v/ yoki /u/ bilan almashtirishi mumkin. Kipchakova (2024) tadqiqotida ingliz va o‘zbek tovush tizimlari solishtiriladi va misollar keltiriladi, masalan “with” so‘zidagi /w/ tovushi ko‘pincha “vith” kabi chiqadi, va “thing” so‘zidagi /θ/ tovushi /s/ bilan almashtiriladi [6]. Ushbu natijalar mamlakatda til o‘rganuvchilarda keng tarqalgan talaffuz muammolarini ilmiy dalillar orqali ko‘rsatadi. Shuningdek, undosh tovushlarning pozitsion jihatdan realizatsiyasi ham muhim omil hisoblanadi. Masalan, /t/ va /d/ tovushlari ingliz tilida aspiratsiyalangan (chiqish paytida havo siqilishi bo‘lishi) bo‘lishi mumkin, o‘zbek tilida esa aspiratsiya darajasi pastroq bo‘lishi mumkin — bu esa talabalarda “team” va “steam” so‘zlaridagi /t/ tovushini ajratishda xato kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Jenkins (2000) ishi “The Phonology of English as an International Language” kitobida aspiratsiya, stress-timed ritm va tovush realizatsiyasi farqlariga alohida e’tibor qiladi, bu esa o‘zbek tilida bu jihat kamroq e’tiborga olinadi [7]. Unli tovushlar, diftonglar va vokal interferensiya O‘zbek tilida unli tovushlar soni nisbatan cheklangan bo‘lib, odatda 6 ta unli tovush (a, o, e, i, u, ö/ü kabi variantlar) aniqlanadi (tilshunoslar orasida biroz farq bo‘lishi mumkin) [8]. Ingliz tilida esa kattaroq unli inventar mavjud: qisqa, cho‘ziq unli, diftonglar va yarim unli kombinatsiyalar [3][9]. Bu farq til o‘rganuvchida “eng yaqin unli”ga yoqish yoki undagi farqlarni bartaraflash muammosini keltirib chiqaradi. Masalan, ingliz tilidagi [ɪ] (so‘z “ship”) va [iː] (so‘z “sheep”) tovushlari orasidagi fonemik farqni anglata bilmaslik, o‘zbek o‘rganuvchilarida “ship” va “sheep” so‘zlarini bir shaklda talaffuz qilishga olib keladi. Mahmudova (2021) ishi ingliz tilida talaffuzni o‘rgatish jarayonida minimal juftlik usulidan foydalanish taklifini beradi va [iː] vs [ɪ], [e] vs [æ], [ə] vs [ʌ] kabi juftliklarda eng ko‘p xatolik kuzatilishini tahlil qiladi [10]. “Language Interference in Teaching English Diphthongs to Uzbek Learners” maqolasida Kipchakova va boshqalar (2021) ingliz tilidagi diftonglar va o‘zbek tilidagi unli kombinatsiyalar o‘rtasida interferensiyani tahlil qilib, talabalarning diftonglardan foydalanishda xato ehtimollarini ko‘rsatadi [11]. Ularning tadqiqotida quyidagi misollar ko‘rsatiladi: “go” (oʊ) so‘zi o‘rganuvchilarda /go/ shaklida, yani [o] bilan, “say” (eɪ) esa [se] sifatida talaffuz qilinadi. Ular juda ko‘p xato holatlarni quyidagi jadvalda jamlab ko‘rsatishadi. Men pastda misol jadval keltiraman (ma’lumot asosan tadqiqot matnidan qayta tuzilgan): Ingliz diftong / unli juftlik Noto‘g‘ri realizatsiya (o‘zbek talaffuzi) Muqobil xato shakl ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 28 Ingliz diftong / unli juftlik Noto‘g‘ri realizatsiya (o‘zbek talaffuzi) Muqobil xato shakl /eɪ/ (say) [se] /e:/ /aɪ/ (time) [taim] → [tim] /a:/ yoki /i/ /oʊ/ (go) [go] /o/ /ɔɪ/ (boy) [boi] → [boy] /o:/ + /i/ /aʊ/ (now) [no] /a:/ + /u/ Bu jadvaldan ko‘rinadiki, o‘zbek tilida diftonglar sistematik ravishda noto‘g‘ri ifodalanadi yoki ularni ikki unli shuningdek konstruktsiyalar sifatida yondoshuv natijasida talaba ularni soddalashtiradi. Kipchakova (2024) esa kengroq kontekstda ingliz-o‘zbek unli tizimlar solishtirilishini keltiradi, ya’ni jadval formatida qaysi unli tovushlarning o‘zbekda yo‘qligi yoki qaysi unli juftliklarga mos kelishi mumkinligi tahlil qilinadi [6]. Bundan tashqari, ingliz tilida “reduced vowel” (yallig‘ unli) — ya’ni /ə/ tovushi — juda ko‘p qo‘llanadi, lekin o‘zbek tilida bu unli tovush alohida fonem sifatida mavjud emas. Natijada o‘rganuvchilar so‘zlardagi unstressed bo‘g‘inlarda /ə/ ni noto‘g‘ri yoki to‘ldiruvchi unli bilan almashtirishadi (masalan, “about” → [abaut]). Urg‘u, ritm va intonatsiyaning til o‘rganishga ta’siri Ingliz tili — stress-timed (urg‘u-massalik) til bo‘lib, bo‘g‘inlar orasidagi vaqt teng bo‘lmaydi, ya’ni urg‘ulik bo‘g‘inlar orasidagi vaqt qisqartiriladi, unstressed bo‘g‘inlar kompressiyaga uchraydi. O‘zbek tili esa syllable-timed (bo‘g‘in-timed) til sifatida, har bir bo‘g‘in taxminan teng vaqt egallaydi deb qaraladi [7][12]. Bu ritmik farq inglizchada tabiiy urg‘u va takrorlash tempini shakllantirishda o‘zbek o‘rganuvchilarda muammo tug‘diradi. Misol: inglizchada “photograph” so‘zida urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushadi: PHO-to-graph, lekin o‘zbek talaba uni pho-TO-graph kabi noto‘g‘ri urg‘ulashi mumkin. Crystal (2008) “A Dictionary of Linguistics and Phonetics” lug‘atida urg‘uning ma’lumot beruvchi funktsiyaga ega ekanligi, ya’ni urg‘u o‘zgarishi bilan ma’no farq qiladigan so‘zlar bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi [13]. Intonatsiya — gap ohangining ko‘tarilishi-pasayishi — ham o‘zbek nutq odatlariga ko‘ra differensialdir. Ingliz tilida savol shaklida intonatsiya yuqoriga ko‘tarilishi mumkin (rising intonation), lekin o‘zbek talaba bu ohangni noto‘g‘ri joyga qo‘yishi mumkin: masalan, o‘zbek nutqda savol ko‘proq “Siz kitobni oldingizmi?” shaklida, lekin inglizchada “Did you buy the book?” so‘rovni ohang bilan farqlaydi. Karshieva (2025) maqolasida aynan o‘zbek o‘rganuvchilar savol-intonatsiyada yuqori-to‘liq ohangni noto‘g‘ri qo‘llash holatlari keng tarqalganligini ta’kidlaydi [14]. Psixolingvistik va kognitiv omillar interferensiyada Fonetik interferensiya faqat fonetik-fonologik sistemalarning o‘zaro ta’siridan kelib chiqmaydi — u psixolingvistik omillar bilan ham chambarchas bog‘liq. Ellis (1997) “Second Language Acquisition” asarida transfer fenomeni (o‘tmish til tajribasini yangi tilga qo‘llash) va ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 29 interlingvalik struktur (interlanguage) tushunchalari orqali til o‘rganuvchilarning xatolik xaritalarini tushuntiradi [15]. Talaba yangi tilning fonetik segmentlarini avtomatik ravishda o‘z ona tilidagi eng yaqin ekvivalentga moslashtiradi. Agar bu ekvivalent mos kelmasa, xato yuzaga keladi. Shuningdek, perceptiv barkamollik — ya’ni til o‘rganuvchining ingliz fonemlarini eshitish va farqlash qobiliyati — muhim omil. Agar talaba /iː/ va /ɪ/ tovushlarini eshitishda farqlay olmasa, ularni talaffuzda ham farqlay olmaydi. Ingliz pedagogik tahlillarida multimodal qabul (audio + vizual) va ilgari eshitilgan minimal juftliklar bo‘yicha mashq qilish metodlari tavsiya etiladi (Roach, 2009) [3]. Empirik tajribalar va natijalar Karshieva (2025) “Phonetic challenges faced by Uzbek learners” maqolasida bir qator nutq namunalarini tahlil qilgan va talabalarda eng ko‘p uchraydigan fonetik xatoliklar ro‘yxatini taqdim etadi. Ularning tahliliga ko‘ra: /θ, ð/ tovushlari noto‘g‘ri almashtiriladi (s, t, d) — takroran 73% nutq kolleksiyasida. Diftonglar /eɪ/, /aɪ/ noto‘g‘ri talqin qilinadi — 58% holatda. Stress placement xatolari — 41% hollarda, so‘z ichida urg‘u noto‘g‘ri joyga tushadi. Intonatsiya yo‘q joyda yoki noto‘g‘ri ohangda qo‘llanadi — taxminan 29% hollarda. Bundan tashqari, uning maqolasida ayrim nutq segmentlari misollar bilan keltirilgan, ya’ni “think” → “sink”, “that” → “dat”, “measure” → “mezur” misollari. Bu misollar talabalarning ona til fonetik odatidan kelib chiqib, eng yetakchi xatoliklar ekanligini ko‘rsatadi [14]. Bundan tashqari, “Language Interference in Teaching English Diphthongs to Uzbek Learners” maqolasida tajriba guruhga minimal juftlik usulida mashqlar berilib, xatoliklar darajasi treningdan oldin va keyin solishtirilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘rgatuv metodlar qo‘llangan guruhda xato darajasi taxminan 45% dan 22% gacha pasaygan, nazorat guruhida esa 50% dan 46% gacha pasaygan — ya’ni minimal juftlik yondoshuvi samarali bo‘lgan [11]. Shuningdek, Radjabov (2024) konsonant pozitsiyalarida interferensiyani empirik ovoz yozuvlari orqali tahlil qilgan. Uning natijalarida, so‘z boshida /t, d, s/ tovushlari eng barqaror realizatsiya qilinsa, so‘z oxirida yoki so‘z ichida unstressed bo‘g‘inlarda bu tovushlar “weak form” holatga tushib, devoisizatsiya (ovozsizlik) yoki undirish (lenisyon) ko‘rsatishi kuzatilgan [5]. Masalan, “cats” so‘zidagi /s/ tovushi so‘z oxirida Levin tahlilida ovozsiz shaklda, “/kæt/” shaklga yaqinroq bo‘lishi aniqlangan. Makrova mikro-nivo tahlillarning majmuasi Tahlillar shuni ko‘rsatadiki: Mikro-nivo: individual fonemlar (undosh yoki unli) darajasida amalga oshiriladigan xatoliklar — /θ/ → /s/, /ð/ → /d/, /iː/ vs /ɪ/ aralashmasi, diftonglarning soddalashtirilishi va unstressed bo‘g‘indagi /ə/ ning noto‘g‘ri talqini. Makro-nivo: so‘z ichidagi urg‘u tartibi, ritm (stress-timed vs syllable-timed), intonatsiya — ohang ko‘tarilish-pasayishi, talaffuzning notabiiy ritmi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 30 Interferensiyaning kuchi har doim bir xilda bo‘lmaydi — bu til o‘rganuvchining (1) fonetik bilim darajasi, (2) nutqga maruz bo‘lish darajasi (input), (3) mashq va to‘g‘ri metodologiya bilan shug‘ullanish imkoniyati kabi omillarga bog‘liqligi kuzatiladi. Boshqacha qilib aytganda, fonetik treninglar bilan boyitilgan muhitda interferensiya darajasi pasayadi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, ingliz tilini o‘rganishda o‘zbek tilining fonetik xususiyatlari sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Unli va undosh tovushlar tizimidagi farqlar, urg‘u va intonatsiya tafovutlari hamda psixolingvistik interferensiya o‘quvchilarda talaffuz muammolarini keltirib chiqaradi. Biroq fonetik treninglar, maxsus mashqlar va audio-vizual materiallardan foydalanish orqali ushbu muammolarni bartaraf etish mumkin. Ingliz tilini o‘rganishda fonetik interferensiyani ilmiy asosda chuqur o‘rganish va amaliy mashg‘ulotlar bilan qo‘llab-quvvatlash ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Lado, R. Linguistics Across Cultures. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1957. – P. 65. 2. Sobirov, M. O‘zbek tilining fonetikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2018. – B. 112. 3. Roach, P. English Phonetics and Phonology. Cambridge: CUP, 2009. – P. 87. 4. Karimova, N. “Ingliz tili unlilarini o‘zbek o‘quvchilari talaffuzidagi qiyinchiliklar”. Filologiya masalalari jurnali, №3, 2020. – B. 45. 5. G‘ulomov, A. Fonologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti, 2016. – B. 96. 6. Jenkins, J. The Phonology of English as an International Language. Oxford: OUP, 2000. – P. 121. 7. Crystal, D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Oxford: Blackwell, 2008. – P. 210. 8. Ellis, R. Second Language Acquisition. Oxford: OUP, 1997. – P. 134. 9. Mahmudova, D. “Ingliz tilida talaffuzni o‘rgatishda fonetik interferensiyani kamaytirish usullari”. Til va ta’lim jurnali, №2, 2021. – B. 73. 10. Usmonov, K. “Ingliz tilida fonetik trening samaradorligi”. Chet tillar metodikasi, №4, 2023. – B. 58.