O'ZBEK ADABIY TILI TARAQQIYOTIDA DIALEKTAL UNSURLAR ROLI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 57 O‘ZBEK ADABIY TILI TARAQQIYOTIDA DIALEKTAL UNSURLAR ROLI Ro'ziyeva Shalola Yo'ldosh qizi Turon universiteti Lingvistika yo'nalishi 2-kurs magistranti Annotatsiya: Ushbu maqola o‘zbek adabiy tilining shakllanishida va rivojlanishida dialektal unsurlarning o‘rnini ilmiy tahlil etadi. Dialekt va adabiy til o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, adabiy asarlarda dialektalizmning funksiyalari va ta’lim hamda madaniy siyosatdagi oqibatlari muhokama qilinadi. Maqolada tarixiy manbalar, badiiy matn namunalariga tahliliy eʼtibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: dialekt, sheva, adabiy til, dialektalizm, leksika, norma. Kirish Adabiy til xalqning umumiy muloqot tilini ifodalaydi, lekin u doimo hududiy sheva va dialektal unsurlardan uzviy bog‘liq bo‘lgan. O‘zbek tili tarixiy jarayonda turli lahja va shevalarning ta’siri ostida shakllangan. Ushbu maqola o‘zbek adabiy tilida dialektal unsurlar qanday paydo bo‘lganini, ularning badiiy va og‘zaki nutqda qanday funksiyalar bajarishini ko‘rsatadi va ularning normativ jihatdan qanday tartibga solinishi mumkinligini taklif qiladi. 1. Dialektlar haqida nazariy nuqtai nazar Dialekt — bu tilning hududiy, ijtimoiy yoki etnik xususiyatlari bilan belgilangan ko‘rinishi bo‘lib, leksik, fonetik va morfologik farqlarga ega bo‘ladi. Adabiy til esa kommunikativ barqarorlik, umumxalq qabul qilinishi va rasmiy vaziyatlarga moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Dialektal unsurlar adabiy til uchun boyituvchi manba bo‘lib xizmat qiladi va badiiy nutqga haqiqiylik bag‘ishlaydi. 2. Tarixiy manbalar va adabiyot misollari O‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayoni ko‘plab tarixiy bosqichlardan iborat: Alisher Navoiy ijodi, Temuriy davr adabiyoti, XX asr adabiyoti va sovet davri ta’siri. Masalan, Alisher Navoiy asarlarida xalq og‘zaki tilining iboralarini ko‘plab uchratish mumkin. XX asr o‘zbek adiblari — Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Oybek, O‘tkir Hoshimov va boshqalar — asarlarida dialektal so‘zlar va ifodalar qahramonlar nutqini jonlantirish uchun ishlatilgan. 3. Dialektal unsurlar turlari a) Fonetik: nutqda ovoz o‘zgarishlari, talaffuz xususiyatlari (masalan, baʼzi hududlarda “o” va “u” almashinuvi, yoki “g” va “ğ” talaffuzi). b) Leksik: hududiy atamalar, sinonimik leksika (masalan, ayrim hududlarda biror predmet uchun turlicha atamalar mavjud). c) Morfologik va sintaktik: ayrim hududlarda fe’l yoki otlarning shakllanishi boshqacha bo‘lishi mumkin, bu esa badiiy matnlarda qahramonlar xususiyatini ko‘rsatishda ishlatiladi. 4. Adabiyotda dialektalizm funksiyalari ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 58 Dialektalizmning badiiy funksiyalari quyidagilar: - Obrazli nutqni yaratish va qahramonning ijtimoiy/hududiy xususiyatini ko‘rsatish; - Matnga autentsiyalik kiritish; - Emotsional va stilistik rang-baranglikni oshirish. Biroq, badiiy matnlar tashqarisida dialektalizmdan ortiqcha foydalanish matnning umumlashtirilgan tushunilishini qiyinlashtirishi mumkin. 5. Dialektalizm va til siyosati Til siyosati ham dialektal unsurlarni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Davlat darajasida adabiy tilning normativ bazasi yaratilgan, lekin bu bazaning hududiy rang-baranglik bilan uyg‘unlashtirilishi zarur. Ta’limda dialektal unsurlar o‘qituvchilarga ma’lum darajada tanishtirilishi, lekin rasmiy yozma nutq me’yorlari aniq belgilanishi lozim. 6. Amaliy takliflar - Badiiy va ilmiy adabiyotlarda dialektalizmni tasniflash bo‘yicha publikatsiyalar va lug‘atlar yaratish; - Ta’lim dasturlarida shevalar va dialektologiya bo‘yicha elementar kurslarni kiritish; - Matbuot va kino sohasida dialektal unsurlarning me’yoriy va madaniy jihatdan qo‘llanilishini tartibga soluvchi tavsiyalar ishlab chiqish. Xulosa Dialektal unsurlar o‘zbek adabiy tilining boyligiga xizmat qiladi va milliy madaniyatni aks ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq ularning meʼyoriy va kontekstga mos qo‘llanishi ta’lim, madaniyat va til siyosati orqali tartibga solinishi kerak. Kelajakda bu masalani korpus asosida o‘rganish, statistik tahlil va badiiy matnlarning keng miqyosli tahlilini amalga oshirish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Rahmatullayev, Sh. (1992). O‘zbek tili nazariyasi. Toshkent: O‘qituvchi. 2. Mahmudov, N. (2012). Til va madaniyat taraqqiyoti. Toshkent: Yangi asr avlodi. 3. Bozorov, O. (2015). O‘zbek adabiy tili tarixi. Toshkent. 4. Qosimov, B. (2017). O‘zbek adabiyoti va til taraqqiyoti. Toshkent: Fan. 5. Jo‘rayev, M. (2019). Til va jamiyat. Toshkent: Fan.