YALPIZ (MENTHA PIPERITA) BIOLOGIYASI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 98 YALPIZ (MENTHA PIPERITA) BIOLOGIYASI Nasriyeva Rayxona Shavkat qizi Buxoro davlat pedagogika inisituti Biologiya ta’lim yo’nalishi 4-kurs talabasi [email protected] Tel:+998995680661 ANNOTATSIYA: Yalpiz (Mentha piperita) — suv yalpizi va yalpiz oʻrtasidagi gibrid. Yevropa va Yaqin Sharqda mahalliylashtirilgan oʻsimlik hozirda dunyoning koʻplab mintaqalarida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turi: suv yalpiz, osiyo yalpizi, taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz yovvoyi holda oʻsadi. АННОТАЦИЯ: Мята перечная (Mentha piperita) – гибрид мяты водной и мяты колосистой. Это растение, произрастающее в Европе и на Ближнем Востоке, в настоящее время широко распространено во многих регионах мира. В Узбекистане в диком виде произрастают четыре вида: мята водная, мята азиатская, мята тахири (горькая) и мята курчавая. ANNOTATION: Peppermint (Mentha piperita) is a hybrid between water mint and spearmint. The plant, native to Europe and the Middle East, is now widespread in many regions of the world. Four species grow wild in Uzbekistan: water mint, Asian mint, tahir (bitter) mint, and curly mint. KALIT SO’ZLAR: Yalpiz (Mentha piperita), Mentol, Kimyoviy tarkibiy qismlar, Yalpiz moyi, Tadqiqot va sogʻliqqa taʼsiri, Tadqiqot va sogʻliqqa taʼsiri, Xavfsizlik, Standartlashtirish. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: Мята перечная (Mentha ×piperita). Ментол, Химический состав, Моя перечная мята, Исследования и влияние на здоровье, Исследования и влияние на здоровье, Безопасность, Стандартизация. KEY WORDS: Peppermint (Mentha piperita), Menthol, Chemical constituents, Peppermint oil, Research and health effects, Research and health effects, Safety, Standardization. KIRISH Yalpiz (Mentha piperita) — suv yalpizi va yalpiz oʻrtasidagi gibrid. Yevropa va Yaqin Sharqda mahalliylashtirilgan oʻsimlik hozirda dunyoning koʻplab mintaqalarida keng tarqalgan. U vaqtivaqti bilan yovvoyi holatda uchraydi. Yalpiz turkumi 25 tadan ortiq turni oʻz ichiga olgan boʻlsa-da, eng koʻp ishlatiladigani mentha×piperita hisoblanadi. M. × piperita va M. haplocalyx ikkalasi ham mentol va mentonning manbalari sifatida tan olingan, pazandachilik va dorivor mahsulotlar uchun ishlatiladigan eng qadimgi oʻtlar qatoriga kiradi. Yalpiz birinchi marta 1753-yilda Karl Linney tomonidan Angliyada toʻplangan namunalardan tasvirlangan; u uni alohida bir tur sifatida koʻrib ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 99 chiqdi, lekin hozirda u gibrid ekanligi aniqlangan. Bu oʻtsimon, ildizpoyali, koʻp yillik oʻsimlik boʻlib, bo‘yi 30–90 cm gacha oʻsadi. Barglari uzunligi 4–9 cm kengligi 1.5–4 cm Gullari binafsharang, uzunligi 6–8 mm Gullash davri yozning oʻrtalaridan oxirigacha davom etadi. Xromosoma soni oʻzgaruvchan boʻlib, 2n soni 66, 72, 84 va 120 qayd etilgan. Yalpiz — tez oʻsadigan oʻsimlik; bir marta unib chiqsa, atrofga juda tez tarqaladi. Yalpiz — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, dorivor va efirmoyli oʻsimlik. Shimoliy yarim sharning iliq iqlimli mintaqalarida 20-25 turi tarqalgan. Yevropa mamlakatlari, AQSH, Ukraina, Belarus va Shimoliy Kavkazda yalpizning taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz, Xitoy, Hindiston, Braziliya va boshqalar mamlakatlarda dalayoki suv yalpiz turlari ekiladi. Oʻzbekistonda 4 turi: suv yalpiz, osiyo yalpizi, taxir (achchiq) yalpiz va jingalak yalpiz yovvoyi holda oʻsadi, Poyasi tik shoxlangan, boʻyi 25–100 sm gacha, barglari qarama-qarshi joylashgan, rombsimon, nashtarsimon yoki tuxumsimon, gullari chala soyabonsimon toʻpgulga yigʻilgan, binafsharang. May–oktabrda gullaydi. Yalpiz yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik. Barglarida 2,5— 3 %, gullarida 4—6 %, poyasida 0,3 % mentol (validolning tarkibiy qismi)ga boy boʻlgan efir moyi, shuningdek, flavonoidlar, vitaminlar, oshlovchi moddalar bor. Tibbiyotda yalpiz bargidan tayyorlangan tindirma (nastoyka) va damlamasidan koʻngil ayniganda hamda oʻt haydovchi vosita sifatida foydalaniladi. Barglari va poyasidan olingan yalpiz moyi parfyumeriya, oziq-ovqat sanoatida va tibbiyotda, bahorda yangi chiqqan barglari oshkoʻk sifatida ishlatiladi. Vegetativ (bahorda ildizini boʻlib ekish) yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonniig barcha viloyatlarida nam yerlarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi Mentol— yalpiz hidli, taxir mazali rangsiz kristall. Mentol molekulasining 156, 26. 4 ta izomeri bor. Spirt, efir, xlorofrom, benzol, skipidar, sirka kislotada yaxshi, suvda yomon eriydi. M. kimyoviy reaksiyaga faol kirishadi. Sanoatda choʻl yalpizi moyidan olinadi. Sintetik yoʻl bilan ham olish mumkin. Oziq-ovqat sanoatida likyor, konfet ishlab chiqarishda, atir-upa, tish yuvish vositalari tayyorlashda, farmatsevtikada validol va bormentl olishda ishlatiladi, Kimyoviy tarkibiy qismlar Yalpiz tarkibida mentol miqdori yuqori. Efir moyi tarkibida menton va karboksil efirlari, xususan, mentil asetat ham mavjud[26]. Quritilgan yalpizda odatda 0,3-0,4% mentol (7-48%), menton (20-46%), mentil asetat (3-10%), mentofuranni (1-17%) ichiga olgan uchuvchi yogʻ mavjud. Yalpiz moyi tarkibidagi oz miqdorda bo‘lgan birikmalar limonen, pulegon, karyofillen va pinen. Yalpiz tarkibida eriotsitrin, hesperidin va kaempferol kabi terpenoidlar va flavonoidlar mavjud. Yalpiz moyi Yalpiz moyi tabiiy pestitsidlarning yuqori konsentratsiyasiga ega. Baʼzi zararkunanda hasharotlarni, shu jumladan chivinlarni daf etishi maʼlum va bogʻdorchilikda qoʻllanadi. Bundan tashqari, kemiruvchilarni haydash uchun keng qoʻllanadi.Yalpizdan olingan efir moyining kimyoviy tarkibi (Mentha × piperita L.) GC/FID va GC-MS tomonidan tahlil qilingan. Asosiy ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 100 tarkibiy qismlar mentol (40,7%) va menton (23,4%). Qoʻshimcha komponentlar — mentil asetat, sineol, limonen, beta-pinen, beta-karyofilin. Tadqiqot va sogʻliqqa taʼsiri Yalpiz moyi irritabiy ichak sindromi uchun qisqa muddatli davolash potentsiali boʻyicha dastlabki tadqiqotlar ostida va anʼanaviy tibbiyotda kichik kasalliklarda qoʻllanishi taxmin qilingan Yalpiz moyi va barglari mushak ogʻrigʻi, asab ogʻrigʻi, qichishishdan xalos boʻlish yoki xushboʻy hid sifatida qoʻllanilganda sovutish taʼsiriga ega. Yalpiz moyining yuqori dozalari (500 mg) shilliq qavatning qichishish xususiyati keltirib chiqarishi va koʻngil aynishini keltirib chiqarishi mumkin. Yalpiz ildizlari radiyni toʻplaydi, shuning uchun oʻsimlik radioaktiv ifloslangan tuproqni fitoremediatsiya qilishda samarali boʻlishi mumkin. Xavfsizlik Yalpizdan dorivor maqsadlarda foydalanish AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi tomonidan foydali yoki xavfsiz deb tasdiqlanmagan. Ehtiyotkorlik uchun yalpiz tarkibidagi pulegonning konsentratsiyasi 1% dan oshmasligi kerak (140 mg), yalpiz preparatlari kattalarda topikal qoʻllanilganda, Yevropa dorilar agentligi tomonidan xavfsiz deb hisoblanadi. Suyultirilgan yalpiz efir moyi faqat bir necha tomchi miqdorda, ogʻiz orqali qabul qilinsa xavfsizdir. Baʼzi yalpiz mahsulotlari zaharli metallar yoki boshqa almashtirilgan birikmalar bilan ifloslangan boʻlishi mumkin. Yalpiz moyini teriga surtish natijasida teri toshmasi, qichishish xususiyati yoki allergik reaksiyalar paydo boʻlishi mumkin, uni yosh bolalarning yuzi yoki koʻkragiga qoʻllash nojo‘ya taʼsirga olib kelishi mumkin. Yalpiz yogʻi yoki kapsulalarni ogʻiz orqali qabul qilishning keng tarqalgan nojo‘ya taʼsiri jig‘ildon qaynashi.Yalpiz mahsulotlarini ogʻiz orqali isteʼmol qilish temir qoʻshimchalari, siklosporin, yurak kasalliklari, yuqori qon bosimi uchun dorilar yoki oshqozon kislotasini kamaytiradigan dorilar bilan qoʻllanilganda salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin Standartlashtirish ISO 676 :1995 — nav va navlarning nomenklaturasi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi ISO 5563 : 1984 — Mentha piperita Linnaeusning quritilgan barglari uchun spetsifikatsiya Yalpiz moyi — ISO 856 : 2006 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.O'zbekiston Respublikasi Qizil kitobi I jild o'simliklar va zamburug'lar “Toshkent” -2009 "Chinor ЕNК" ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 101 2. Frampton, Alex. The Complete Illustrated Book of Herbs. The Reader's Digest Association, 2011. OCLC 748502326. Archived on 6 April 2017. 3. „Peppermint“. Botanical Online. 2018-yil 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018yil 19-mart. 4. Euro+Med Plantbase Project: Mentha × piperitaWebarxiv andozasida xato: |url= qiymatini tekshiring. Boʻsh. 5. Mimica-Dukic, N.; Bozin, B. (2008). "Mentha L. species (Lamiaceae) as promising sources of bioactive secondary metabolites". Current Pharmaceutical Design 14 (29): 3141–50. doi:10.2174/138161208786404245. ISSN 1873-4286. PMID 19075696. 6. Hudz N, et al. Mentha piperita: Essential Oil and Extracts, Their Biological Properties and Uses — Bu maqola yalpizning efir moylari va ekstraktlari, biologik faoliyati va qo‘llanilishi haqida keng sharh beradi. PubMed Central 7. Tafrihi M, et al. The Wonderful Activities of the Genus Mentha: Not Only Peppermint — Mentha slumi va uning turli turlari, shu jumladan Mentha piperita bo‘yicha umumiy faoliyatlar sharhi. PubMed Central 8. Taherpour AA, Khaef S, Yari A, va boshqalar. Chemical composition analysis of the essential oil of Mentha piperita L. from Kermanshah, Iran by hydrodistillation and HS/SPME methods (Journal of Analytical Science and Technology, 2017) — efir moyining kimyoviy tarkibi va ekstraksiya metodlari haqida. SpringerOpen Beigi M, et al. Quantity and chemical composition of essential oil of Mentha piperita — efir moyi hajmi va tarkibi bo‘yicha empiric ma’lumotlar. Taylor & Francis Online