STRESSNING YOSHLARGA TA'SIRI VA UNI YENGISH USULLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 102 STRESSNING YOSHLARGA TA’SIRI VA UNI YENGISH USULLARI Xudoyorova Marvarid Mahmud qizi Termiz davlat pedagogika instituti Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti Amaliy psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqola yoshlar orasida stressning tarqalishi, asosiy manbalari va stressni yengish strategiyalarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot 17–25 yoshdagi 80 nafar talabalar ishtirokida o‘tkazildi. Stress darajasini o‘lchash uchun Perceived Stress Scale — 10 (PSS-10) qo‘llandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ishtirokchilarning 25% i past darajadagi stress, 56.25% i o‘rta daraja, va 18.75% i yuqori darajadagi stressni boshdan kechiradi. Ayollar erkaklarga nisbatan sezilarli darajada yuqori stress ko‘rsatdilar (o‘rtacha PSS: ayollar 20.0, erkaklar 17.2; t(78)=2.17, p=0.033). Eng ko‘p tilga olingan manbalar — imtihon bosimi, kelajak haqida noaniqlik va ijtimoiy tarmoqlar ta’siri edi. Maqolada stressni kamaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar, psixoprofilaktika choralar va kelgusidagi tadqiqot yo‘nalishlari keltirilgan. Kalit so‘zlar: Stress, yoshlar, stress darajasi, stressni yengish usullari, Perceived Stress Scale (PSS), psixologik yordam, psixoprofilaktika, stress boshqaruvi, ruhiy salomatlik, ijtimoiy ta’sir. Abstract: This article is dedicated to studying the prevalence of stress among youth, its main sources, and strategies for coping with stress. The study was conducted with 80 students aged 17–25. The Perceived Stress Scale — 10 (PSS-10) was used to measure the level of stress. The results showed that 25% of participants experienced low levels of stress, 56.25% moderate levels, and 18.75% high levels of stress. Females reported significantly higher stress compared to males (mean PSS: females 20.0, males 17.2; t(78)=2.17, p=0.033). The most frequently mentioned stressors were exam pressure, uncertainty about the future, and the influence of social networks. The article includes practical recommendations for stress reduction, psychoprophylactic measures, and directions for future research. Keywords: Stress, youth, stress level, stress coping strategies, Perceived Stress Scale (PSS), psychological support, psychoprophylaxis, stress management, mental health, social influence. Аннотация: В данной статье рассматривается распространённость стресса среди молодёжи, основные источники и стратегии преодоления стресса. Исследование проводилось с участием 80 студентов в возрасте 17–25 лет. Для измерения уровня стресса использовалась шкала восприятия стресса — Perceived Stress Scale — 10 (PSS-10). Результаты показали, что 25% участников испытывают низкий уровень стресса, 56,25% — средний, и 18,75% — высокий уровень стресса. Женщины показали значительно более высокий уровень стресса по сравнению с мужчинами (средний PSS: женщины 20.0, мужчины 17.2; t(78)=2.17, p=0.033). Наиболее часто упоминаемыми источниками стресса были экзаменационное давление, неопределённость будущего и влияние социальных сетей. В статье приведены практические рекомендации по снижению стресса, психопрофилактические меры и направления для дальнейших исследований. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 103 Ключевые слова: Стресс, молодёжь, уровень стресса, методы преодоления стресса, шкала восприятия стресса (PSS), психологическая поддержка, психопрофилактика, управление стрессом, психическое здоровье, социальное влияние. Kirish. Stress tushunchasi psixologiya va tibbiyot sohasida o‘rganilayotgan muhim mavzulardan biridir. Stress so‘zi lotincha stringere — “qisilmoq”, “siqilmoq” degan ma’noni anglatadi. Stress atamasi ilk bor XX asr boshlarida qo‘llanila boshlandi, biroq uni tizimli ravishda tadqiq qilish va nazariy asoslarini yaratish Hans Selye (1936) ishlaridan boshlanadi. Selye stressni "organizmdagi har qanday talabga yoki bosimga javob" deb ta’riflab, uni uch bosqichga bo‘ldi: signal, qarshilik va charchash (Selye, 1936). Uzoq muddatli yoki haddan tashqari stress organizmning gomeostazini buzib, turli kasalliklar, shu jumladan yurak-qon tomir kasalliklari, depressiya va boshqa ruhiy muammolarga olib kelishi mumkinligini ta’kidladi. Stress turlari ko‘p jihatdan o‘zaro farqlanadi. Fiziologik stress tashqi jismoniy zarar yoki og‘riqdan kelib chiqsa, psixologik stress insonning ichki hissiy va ruhiy holatlariga ta’sir qiladi. Ijtimoiy stress esa odamning ijtimoiy muhitdagi munosabatlari va o‘zaro ta’siri bilan bog‘liqdir. Yoshlar uchun esa, ayniqsa, psixologik va ijtimoiy stress omillari muhim ahamiyatga ega, chunki ular o‘z shaxsini shakllantirish, mustaqillikka intilish va atrof-muhit bilan moslashish jarayonida ko‘plab qiyinchiliklarga duch keladilar. Stressning sabablari (stressogen omillar) turlicha bo‘lganligi sababli, ularning organizmga ta’siri ham har xil bo‘ladi. Shu bois, stress odatda bir necha toifalarga bo‘linadi. Ilmiy adabiyotlarda stressning quyidagi asosiy turlari ajratib ko‘rsatiladi: 1. Eustress (ijobiy stress) Eustress — bu shaxsni faoliyatga undaydigan, motivatsiya beradigan ijobiy stress turidir. U insonni yangi imkoniyatlarga, o‘sishga va maqsadlarga erishishga yo‘naltiradi. Xususiyatlari: -Qisqa muddatli bo‘ladi -Faollikni oshirad -Motivatsiyani kuchaytiradi -Qo‘rquv emas, hayajon uyg‘otadi Masalan: Imtihon oldidan eng yaxshi natija ko‘rsatishga intilish, sport musobaqasidan oldingi tayyorgarlik, yangi ishga kirishdagi hayajon. 2. Distress (salbiy stress) Distress — bu haddan tashqari kuchli yoki uzoq davom etadigan salbiy stress bo‘lib, inson ruhiy va jismoniy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Xususiyatlari: ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 104 -Tashvish, xavotir, tushkunlik uyg‘otadi -Fiziologik muammolarni keltirib chiqaradi (uyqusizlik, bosh og‘rig‘i, yurak urish tezlashishi) -Uzoq davom etsa, depressiya, nevroz va boshqa psixik buzilishlarga olib keladi Masalan:Ishdan bo‘shatilish, yaqin insonning vafoti, doimiy imtihon bosimi, ijtimoiy izolyatsiya. 3. Fiziologik stress Fiziologik stress — bu organizmga to‘g‘ridan-to‘g‘ri jismoniy zarar yetkazadigan omillar ta’sirida yuzaga keladi. Bu stress turi asosan tananing biologik reaksiyalariga sabab bo‘ladi. Misollar: Jarohatlar, operatsiyalar, o‘ta issiq yoki sovuq harorat, oziqlanish yetishmovchiligi, surunkali kasalliklar. 4. Psixologik stress Psixologik stress — bu odamning ruhiy holatiga bevosita ta’sir qiluvchi omillar natijasida yuzaga keladi. U asosan his-tuyg‘ular, fikrlar va ichki ziddiyatlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Misollar: Qo‘rquv, xavotir, tushkunlik, o‘zini past baholash, Muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi, oila a’zolari bilan ziddiyat. 5. Ijtimoiy stress Bu turdagi stress insonning ijtimoiy muhitdagi bosimlar, ijtimoiy rol va munosabatlar bilan bog‘liq bo‘lgan holatlarda yuzaga keladi. Misollar: Ish joyidagi muammolar, moliyaviy bosim, ijtimoiy adolatsizlik, jamoada o‘zini ajralgan his qilish. 6. Kognitiv stress Kognitiv stress aqliy zo‘riqish natijasida yuzaga keladi. U fikrlash, qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Misollar: Qisqa vaqt ichida muhim qaror qabul qilish zarurati, haddan tashqari o‘qish yuklamasi, aqliy charchoq. 7. Kronik stress (doimiy stress) Kronik stress — uzoq vaqt davomida tugamaydigan, inson hayotining barcha jabhalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan stress turi. Xavfi: Surunkali kasalliklarga olib keladi, ruhiy muvozanatni buzadi, depressiya va psixosomatik buzilishlarga sabab bo‘ladi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 105 Misollar: Doimiy moliyaviy qiyinchiliklar, oilaviy ziddiyatlar, xavfli yashash muhitlari. Yoshlarning stress manbalari ko‘p va xilma-xildir. Xalqaro tadqiqotlar, xususan, American Psychological Association (APA, 2020) tomonidan e’lon qilingan hisobotga ko‘ra, yoshlarning katta qismi (60% dan ortiq) kundalik hayotlarida yuqori stressni boshdan kechiradi. Bunga imtihon bosimi, ish topishdagi qiyinchiliklar, oilaviy munosabatlar, moliyaviy muammolar va zamonaviy ijtimoiy tarmoqlar ta’siri sabab bo‘lmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlarning psixologik holatiga ta’siri so‘nggi yillarda ko‘plab tadqiqotlarda ko‘rilmoqda (Keles va boshq., 2020). Onlayn muhitda yuzaga keladigan bosimlar, solishtirish hissi va doimiy axborot oqimi yoshlarning ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Stressni o‘lchash va uni boshqarish metodlari haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Lazarus va Folkman (1984) tomonidan ishlab chiqilgan stress va uning koping (qarshi kurashish) mexanizmlari nazariyasi stressni boshqarishda asosiy ilmiy yondashuv hisoblanadi. Shuningdek, Cohen va hamkasblari (1983) tomonidan ishlab chiqilgan Perceived Stress Scale (PSS) psixologik tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi va stressning subyektiv bahosini aniqlash imkonini beradi. O‘zbekistonda yoshlar orasida stress mavzusi hali ilmiy jihatdan to‘liq o‘rganilmagan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda bu borada qiziqish oshib bormoqda. Ta’lim tizimida o‘qituvchilar va psixologlar yoshlarning stress darajasini pasaytirishga qaratilgan psixoprofilaktik tadbirlarni joriy qilishmoqda. Biroq, yoshlar orasida stress sabablarini aniqroq aniqlash, ularning ta’sirini o‘lchash va eng muhimi — stressni yengish usullarini ishlab chiqish uchun yanada keng qamrovli ilmiy tadqiqotlar zarur. Shuning uchun ham, yoshlar orasida stress darajasini o‘lchash, asosiy manbalarni aniqlash va samarali stressni yengish usullarini o‘rganish bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Ushbu maqola mazkur muammoni hal qilishga qaratilgan bo‘lib, stressning yoshlarga ta’siri va uni kamaytirish yo‘llarini o‘rganadi. Tadqiqotda 17–25 yoshdagi 80 nafar talaba qatnashdi. Ularning yarmi erkak, yarmi ayol. Stress darajasini o‘lchash uchun Perceived Stress Scale (PSS-10) testi ishlatildi. Testda 10 ta savol bor, javoblar 0 dan 4 ballgacha baholanadi. Ba’zi savollar teskari ballanadi (4, 8, 10). PSS-10 savollari Oxirgi oy ichida qanchalik tez-tez quyidagi holatlarni boshdan kechirgansiz? - 0 — Hech qachon - 1 — Kamdan-kam - 2 — Ba’zida - 3 — Ko‘pincha -4 — Doimiy ravishda 1. Siz boshqarib bo‘lmaydigan hayotiy muammolar bilan duch kelgandek his qilganmisiz? 2. O‘zingizga ishonchingiz kam bo‘lib, muammolarni hal qila olmasligingizni his qilganmisiz? 3. Juda ko‘p ishlar bir vaqtda tushib, ularni bajarishga qiynalganmisiz? ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 106 4. Erkin va xotirjam his qilgan paytlaringiz qancha bo‘ldi? (teskari ballanadi) 5. Muqim qarorlarni qabul qilishda qiynalganmisiz? 6. Tashvish va tashvishlanish his qilganmisiz? 7. Boshqalarning sizga bo‘lgan munosabatidan bezovta bo‘lganmisiz? 8. Hayotingizdagi voqealarni boshqarayotganingizni his qilganmisiz? (teskari ballanadi) 9. Xafa yoki g‘amgin his qilganmisiz? 10. Ishlaringizni muvaffaqiyatli hal qilganingizni his qilganmisiz? (teskari ballanadi) Kategoriya Ishtirokchilar soni Foiz (%) Past (0–13) 20 25.00% O‘rta (14–26) 45 56.25% Yuqori (27–40) 15 18.75% Jami: 80 100% Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 80 nafar talabaning 25% i past, 56.25% i o‘rta va 18.75% i yuqori stress darajasida ekan. Tadqiqot natijalari yoshlar orasida stress keng tarqalganini ko‘rsatadi, ayniqsa ayollar o‘rtacha ko‘proq stress darajasiga ega. Bu o‘qish bosimi, kelajak noaniqligi va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Natijalar nazariy tadqiqotlar bilan mos keladi (Smith va boshq., 2018). Stressni yengish usullari: Stress har bir inson hayotida uchraydigan tabiiy holat bo‘lishiga qaramay, uni boshqarish va yengib o‘tish mumkin. Ilmiy adabiyotlarda stressni yengish uchun turli psixologik, fiziologik va ijtimoiy usullar taklif etilgan. Quyida ular eng samarali va keng qo‘llaniladigan shakllarda bayon etiladi. Koping strategiyalari (Coping strategies) Bu stressga qarshi kurashishning eng keng tarqalgan va ilmiy asoslangan usullaridan biridir. Lazarus va Folkman (1984) tomonidan ishlab chiqilgan modelga ko‘ra, koping ikki asosiy turga bo‘linadi: a) Muammoni hal qilishga yo‘naltirilgan koping: Stress sababini aniqlab, uni bartaraf etishga qaratilgan faol harakatlar. Masalan: o‘quv yuklamasi sababli stress bo‘lsa, kunlik rejani to‘g‘rilash, darslarga vaqt ajratishni tartibga solish. b) Emotsional javobni boshqarishga yo‘naltirilgan koping: Stressga sabab bo‘lgan holatni o‘zgartirish emas, balki unga bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish. Masalan: nafas mashqlari, meditatsiya, do‘st bilan suhbatlashish, kunlik yuritish. Psixologik yondashuvlar; a) Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) elementlari. Insonning stressga sabab bo‘ladigan salbiy fikr va e’tiqodlarini aniqlash va ularni ijobiy fikrlar bilan almashtirishga asoslanadi. Masalan: “Men bu imtihonni topshirolmayman” degan fikrni “Agar harakat qilsam, topshira olaman” degan ijobiy tasdiq bilan almashtirish. b) Mindfulness (onglilik) Diqqatni hozirgi lahzaga qaratish orqali stressni kamaytirish texnikasi. Ushbu usul meditatsiya, chuqur nafas olish, ongli yurish kabi mashqlarni o‘z ichiga oladi. Ilmiy tadqiqotlar bu usulning stress, xavotir va depressiyani kamaytirishga samarali ta’sir ko‘rsatishini isbotlagan (Kabat-Zinn, 1994). ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 107 Fiziologik usullar a) Jismoniy mashqlar.Yurish, yugurish, yoga, suzish kabi jismoniy faolliklar stressni kamaytirishda juda samarali. Mashqlar vaqtida endorfinlar (baxt gormonlari) ajralib chiqadi, bu esa kayfiyatni ko‘taradi. b) Nafas olish mashqlari. Nafasni chuqur va sekin olish, asab tizimini tinchlantiradi va yurak urishini barqarorlashtiradi. 4-7-8 texnikasi: 4 soniya davomida nafas olish, 7 soniya ushlab turish, 8 soniya davomida nafasni chiqarish. c) Uyqu gigiyenasi. Yetarli va sifatli uyqu stressga chidamlilikni oshiradi. Har kuni bir vaqtda uxlash, ekransiz uxlashdan oldin dam olish muhitini yaratish muhim. 4. Ijtimoiy yordam va muloqot a) Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash.Do‘stlar, oila a’zolari yoki ishonchli insonlar bilan his-tuyg‘ular bilan bo‘lishish stressni kamaytiradi. Tadqiqotlar ijtimoiy aloqalari kuchli bo‘lgan insonlar stressga nisbatan bardoshliroq ekanligini ko‘rsatgan. b) Psixologik maslahatlar (konsultatsiyalar). Mutaxassislar — psixologlar, psixoterapevtlar yordamida stress sabablari aniqlanib, individual yondashuvlar ishlab chiqiladi. Ko‘pchilik universitetlar va maktablarda bepul psixologik yordam markazlari faoliyat yuritadi. 5. Organizatsion usullar (rejalashtirish va vaqtni boshqarish) Stress ko‘pincha noto‘g‘ri tashkil etilgan kun tartibi va ortiqcha yuklama sababli yuzaga keladi. “Time management” usullarini qo‘llash: Ishlarni ustuvorlik darajasiga ko‘ra tartiblash (masalan, Eisenhower matritsasi), Pomodoro texnikasi (25 daqiqa ish, 5 daqiqa dam olish),Rejalashtiruvchi ilovalardan foydalanish (Google Calendar) 6. San’at va kreativ faoliyatlar orqali stressni kamaytirish. Musiqa eshitish, rasm chizish, yozuvlar yozish (jurnal yuritish), raqs qilish, qo‘shiq aytish — bular stressni ichki ifodaga aylantirishning samarali usullaridir. San’at terapiyasi (art therapy) stressni yengishda keng qo‘llanilmoqda. Stressni yengish har bir inson uchun individual jarayon bo‘lib, yuqorida keltirilgan usullarni kombinatsiyalash yoki sinab ko‘rish orqali samarali natijalarga erishish mumkin. Ayniqsa, yoshlar uchun bu usullarni erta o‘zlashtirish kelajakdagi ruhiy sog‘liq va umumiy hayot sifatini yaxshilaydi. Shu bois, stressni kamaytirish faqat muammoni bartaraf qilish bilan emas, balki sog‘lom turmush tarzi, hissiy ong va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash orqali ham amalga oshirilishi lozim