QASHQADARYO VILOYATI AHOLISINING BIRLAMCHI KAMQONLIK (ANEMIYA) KO'RSATKICHI TAHLILI

PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 120 QASHQADARYO VILOYATI AHOLISINING BIRLAMCHI KAMQONLIK (ANEMIYA) KO’RSATKICHI TAHLILI Tog’ayeva M.A., Xo’janazarova F.X., Xolmatov H.N., Choriyeva M. A., Abdullayeva H.B Iqtisodiyot va pedagogika universiteti Annotatsiya Ushbu ilmiy maqolada Qashqadaryo viloyatida 2017–2019 yillar davomida aholining birlamchi kamqonlik (anemiya) bilan kasallanish holatlari statistik jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot maqsadi — hududiy farqlarni, uch yillik dinamik o‘zgarishlarni hamda umumiy epidemiologik yo‘nalishlarni aniqlashdan iborat. Olingan natijalar Qashqadaryo viloyatida kamqonlikning yuqori darajada saqlanib qolayotganini, ayrim tumanlarda esa o‘sish tendensiyasi kuzatilayotganini ko‘rsatadi. Statistik ma’lumotlar asosida hududlar kesimida kasallanish intensivligi, o‘sish sur’atlari hamda tibbiy-profilaktik choralar samaradorligi baholandi. Kalit so‘zlar: kamqonlik, anemiya, Qashqadaryo viloyati, birlamchi kasallanish, dinamik tahlil, epidemiologiya, tumanlar kesimi. Kirish Kamqonlik (anemiya) — organizmda gemoglobin miqdorining kamayishi natijasida kislorod tashish imkoniyatining cheklanishi bilan tavsiflanadigan patologik holatdir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har uchinchi ayol va har to‘rtinchi bola kamqonlikdan aziyat chekadi. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash tizimi doirasida ushbu kasallikning profilaktikasi va erta diagnostikasi davlat darajasida muhim sog‘liqni saqlash vazifasi sifatida e’tirof etilgan. Qashqadaryo viloyati misolida kamqonlik PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 121 bilan kasallanish ko‘rsatkichlarini o‘rganish aholi sog‘lig‘i holatini baholash, ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’sirini tahlil qilish hamda profilaktik dasturlarni takomillashtirish uchun zarur ilmiy asosni yaratadi. Materiallar va metodlar Tadqiqot ishlari uchun Qashqadaryo viloyatining 15 ta ma’muriy hududi bo‘yicha 2017, 2018 va 2019 yillarga oid rasmiy tibbiy statistik ma’lumotlardan foydalanildi. Hisobotlarda “aholining birlamchi kasallanishi” ko‘rsatkichi — 100 000 aholiga nisbatan aniqlangan kamqonlik holatlari soni sifatida olingan. Statistik tahlil quyidagi usullar asosida olib borildi:  Dinamik qatorlar tahlili — yillar o‘zgarishidagi tendensiyalarni aniqlash uchun;  Hududiy taqqoslash — tumanlar bo‘yicha farqlarni baholash uchun;  O‘rtacha o‘sish sur’ati (r) — r=(Yn/Y1)(1/n−1)−1r = (Yₙ / Y₁)^(1/n-1) - 1r=(Yn/Y1)(1/n−1)−1 formulasi orqali hisoblandi. Tahlil MS Excel dasturi yordamida amalga oshirildi. Natijalar Statistik ma’lumotlar tahlili Qashqadaryo viloyatida kamqonlikning uch yil davomida barqaror yuqori darajada saqlanib qolganini, ayrim tumanlarda esa keskin o‘zgarishlar yuz berganini ko‘rsatdi. 2017–2019 yillar oralig‘ida viloyat bo‘yicha umumiy kasallanish soni 64 260 tadan 94 256 tagacha oshgan, ya’ni 46,6 % ga o‘sish kuzatilgan. Qashqadaryo viloyatida kamqonlik dinamikasi (2017-2018-2019 yillar) PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 122 1-rasm. Qashqadaryo viloyatida kamqonlik dinamikasi Hududlar kesimida quyidagicha tendensiyalar kuzatildi:  Qarshi shahar: 2017-yilda 732 holat bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilda bu ko‘rsatkich 1806 taga yetgan — ya’ni 2,5 baravar o‘sish.  Shahrisabz shahri: 2018-yildan 2019-yilgacha 6,9 % o‘sish (5544 → 5928 holat).  G‘uzor tumani: 2017-yildagi 3804 ta holat 2019-yilda 1184 taga tushgan, bu esa 68,8 % kamayishni bildiradi.  Dehqonobod tumani: 955 tadan 4417 tagacha oshib, 4,6 baravar o‘sish kuzatilgan.  Qarshi tumani: 3821 tadan 5140 tagacha — 34,5 % o‘sish.  Koson tumani: 5600 → 9045, ya’ni 61,5 % o‘sish.  Qamashi tumani: 7215 → 9218, 27,7 % o‘sish.  Kasbi tumani: 1782 → 2078, 16,6 % o‘sish.  Kitob tumani: 13420 → 15422, 14,9 % o‘sish.  Nishon tumani: 2356 → 6166, 2,6 baravar o‘sish.  Muborak tumani: 2241 → 6371, 2,8 baravar o‘sish. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 123  Mirishkor tumani: 650 → 5296, 8,1 baravar o‘sish — bu viloyat bo‘yicha eng yuqori o‘sishdir.  Chiroqchi tumani: 14925 → 7680, 48,5 % kamayish.  Shahrisabz tumani: 5726 → 10265, 1,8 baravar o‘sish.  Yakkabog‘ tumani: 1033 → 4240, 4,1 baravar o‘sish. Diagrammada aniq ko‘rinadiki, Mirishkor, Dehqonobod, Muborak va Yakkabog‘ tumanlarida eng katta o‘sish qayd etilgan bo‘lsa, Chiroqchi va G‘uzor tumanlarida sezilarli pasayish kuzatilgan. Qashqadaryo viloyatida tumanlar joylashuvi 2-rasm. 1-Chiroqchi tumani; 2-Dehqonobod tumani; 3-G’uzor tumani; 4-Qamashi tumani; 5-Qarshi tumani; 6-Koson tumani; 7-Kasbi tumani; 8-Kitob tumani; 9Mirishkor tumani; 10-Muborak tumani; 11-Nishon tumani; 12-Shahrisabz tumani; 13-Yakkabog’ tumani PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 124 Olingan natijalar Qashqadaryo viloyatida kamqonlik holatlarining hududlar kesimida notekis taqsimlanganini ko‘rsatadi. Mirishkor va Dehqonobod tumanlaridagi o‘sish, bir tomondan, aholi sonining ortishi va profilaktik tekshiruvlar kengaygani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Boshqa tomondan, ayrim tumanlarda (masalan, Chiroqchi, G‘uzor) kamayish sog‘lomlashtirish dasturlarining yaxshilanishi, temir tanqisligi anemiyasiga qarshi profilaktika choralari natijasi sifatida talqin qilinadi. Umuman olganda, 2017–2019 yillar oralig‘ida viloyat miqyosida kamqonlik darajasi oshish tendensiyasiga ega bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan uzviy bog‘liq. Xulosa Qashqadaryo viloyati bo‘yicha 2017–2019 yillardagi statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki: 1. Kamqonlik bilan kasallanishning umumiy soni 46,6 % ga o‘sgan. 2. Mirishkor, Dehqonobod va Muborak tumanlarida eng yuqori o‘sish kuzatilgan. 3. Chiroqchi va G‘uzor tumanlarida kamayish tendensiyasi mavjud. 4. Hududlar kesimidagi tafovutlar ijtimoiy, ekologik va sog‘liqni saqlash infratuzilmasi farqlari bilan izohlanadi. 5. Statistik monitoring asosida kamqonlikka qarshi hududiy dasturlarni optimallashtirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). Global prevalence of anaemia 2011–2021. Geneva, 2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Aholi sog‘lig‘i holati bo‘yicha yillik hisobotlar. Toshkent, 2020. PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION Vol. 4 No.6 (2025) 125 3. Karimova, M., va boshqalar. Temir tanqisligi anemiyasining epidemiologiyasi. “Tibbiyot” jurnali, 2019. 4. Rasulov A., O‘zbekiston viloyatlarida kamqonlikning ijtimoiy omillari. Toshkent: Fan nashriyoti, 2021. 5. WHO. Iron deficiency anaemia: Assessment, prevention, and control. Geneva, 2015. 6. Rajabov, A. Hududiy sog‘liqni saqlash tizimlarida statistik monitoring. Qarshi DU nashriyoti, 2020. 7. WHO Regional Office for Europe. Anemia surveillance and control. Copenhagen, 2021. 8. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Hududiy ijtimoiy tahlillar to‘plami. Toshkent, 2020.