INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA TABIATGA OID METAFORALARNING QIYOSIY TAHLILI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 136 INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TABIATGA OID METAFORALARNING QIYOSIY TAHLILI Jakbarova Nozima Akramjon kizi O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti. O'qituvchi e-mail: [email protected] +998909895117 Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida tabiatga oid metaforalar (masalan, suv, shamol, daraxt, quyosh va h.k. metaforalari)ning ishlatilishi, struktura jihatlari va madaniy kontekstlardagi o‘xshashliklari va farqlari qiyosiy tahlil qilinadi. Cognitive/metafora nazariyalari asosida tahlil yo‘li tanlanib, tilararo tafovutlar va universallar – ya’ni umumiy konseptual metaforalar aniqlanadi. Ingliz va o‘zbek tillarida metaforalarning fonetiko-semantiko-pragmatik xususiyatlari solishtiriladi, hamda madaniy jihatdan ilhomlagan tabiat obrazlari misollar bilan ko‘rsatiladi. Kalit so‘zlar: metafora, tabiat metaforalari, ingliz tili, o‘zbek tili, qiyosiy tahlil, konseptual metafora. Аннотация: В данной статье проводится сравнительный анализ использования природных метафор (таких как вода, ветер, дерево, солнце и др.) в английском и узбекском языках, их структурных особенностей и культурных контекстов, выявляются сходства и различия. Анализ основан на теориях когнитивной метафоры, определяется межъязыковое различие и универсалии — общие концептуальные метафоры. Сравниваются фонетико-семантические и прагматические особенности метафор в английском и узбекском языках, а также приводятся примеры природных образов, вдохновлённых культурой. Ключевые слова: метафора, природные метафоры, английский язык, узбекский язык, сравнительный анализ, концептуальная метафора. Annotation: This article presents a comparative analysis of the use of nature-related metaphors (such as water, wind, tree, sun, etc.) in English and Uzbek languages, focusing on their structural features and cultural contexts, as well as similarities and differences. Based on cognitive metaphor theories, the study identifies cross-linguistic variations and universals — that is, shared conceptual metaphors. The phonetic, semantic, and pragmatic characteristics of metaphors in English and Uzbek are compared, and culturally inspired natural images are illustrated with examples. Keywords: metaphor, nature metaphors, English language, Uzbek language, comparative analysis, conceptual metaphor. Kirish Metafora — badiiy nutq va kundalik til ichida keng qo‘llaniladigan obrazli til vositasi bo‘lib, bir tushunchani boshqa tushunchaga bog‘lab ifodalashga xizmat qiladi. Cognitive lingvistikada ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 137 Lakoff va Johnson nazariyasi bo‘yicha, metafora nafaqat badiiy, balki inson tafakkurining o‘zida ham markaziy vosita sifatida ko‘riladi (metaphors we live by) [1]. Shuning uchun til ichida metaforalar orqali dunyoqarash, madaniy tushuncha va konseptual model shakllanadi. Tabiatga oid metaforalar (masalan, «quyosh — yorug‘lik, yurak — gul», «shamol — ozodlik», «daraxt — hayot» kabi obrazlar) ko‘plab tillarda uchraydi. Biroq har bir til va madaniy muhitda metaforaning semantik-nozik jihatlari, ishlatsih usullari va madaniy konnotatsiyalari farq qiladi. Ingliz va o‘zbek tillarida bu farqlarni aniqlash qiziqarli va foydali, ayniqsa tarjimonlar, tilshunoslar va adabiyotshunoslar uchun. Maqolaning maqsadi – ingliz va o‘zbek tillarida tabiatga oid metaforalarni qiyosiy tahlil qilish, ularning universalligi va tilga xosligi jihatlarini aniqlash, turli metaforik model va strukturalarning o‘zaro taqqoslanishi orqali til va madaniyat aloqalarini ko‘rsatish. Tadqiqot savollari quyidagilar: 1. Ingliz va o‘zbek tillarida qaysi tabiatga oid metaforalar keng qo‘llanadi? 2. Ularning konseptual model va struktura jihatlari qanday farqlanadi? 3. Madaniy fon (geografiya, iqlim, folklor) ushbu metaforalarga qanday ta’sir qiladi? 4. Umuman, ingliz va o‘zbek metafora tizimlarida universallik va tilga xoslik qaysi jihatlarda ko‘rinadi? Tahlil usuli sifatida deskriptiv va qiyosiy metod qo‘llanadi; tahlil materiali sifatida ingliz va o‘zbek adabiyotlari, maqollar, iboralar va hususiy metaforik misollar olinadi. Tahlil va Muhokama 1. Ingliz va o‘zbek tillarida tabiat metaforalarining umumiy toifalari Tabiatga oid metaforalarni umumiy jihatdan quyidagi toifalar bo‘yicha guruhlash mumkin: Elementar tabiiy elementlar: suv, shamol, olov, yer, osmon Tirik tabiat: daraxt, gul, daraxt shoxlari, barglar Astronomik va ob-havo elementlari: quyosh, oy, yulduz, yomg‘ir, qor Geomorfologik elementlar: tog‘, vodiy, daryo Masalan, ingliz tilida “Time is like a river” (Vaqt daryo kabi) kabi metafora keng tarqalgan. O‘zbek tilida esa “Vaqt daryo” deyish kamroq bo‘lishi mumkin, lekin “Vaqt harakatda”, “Vaqt oqim” kabi variantlar uchraydi. Yusupov Azamat Safaraliyevichning tadqiqotida “Elements of Nature” semantik guruhi ingliz va o‘zbek madaniyatida qanday metaforik ifodalanishi ko‘rib chiqilgan. 2. Konseptual metafora va uning universalligi Cognitive til nazariyasi tarafdorlari ta’kidladiki, metaforalar inson tafakkurida conceptual mapping orqali ishlaydi — bir konseptual domen boshqa domeynga moslanadi. Ingliz va o‘zbek tillarida ba’zi tabiatga oid konseptual metaforalar umumiy bo‘lishi mumkin. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 138 Misol: ANGER is FIRE (G‘azab — olov) modeli inglizda “His anger boiled over” (Uning g‘azabi qaynamadi), “He was burning with rage” kabi ifodalarda uchraydi. O‘zbek tilida “G‘azab lov-lov yonar edi” misolida ham bu metafora ishlatiladi. Bundan tashqari, LIFE is a JOURNEY modeli ham ingliz tilida keng tarqalgan (“Life is a journey”). O‘zbek tilida ham “Hayot — yo‘l”, “Hayot — mehnat, sayohat”, “Hayot daraxtdek” kabi metaforalarni uchratish mumkin. Ammo universallik chegarasi mavjud — aynan hamma metafora ikkala tilga mos tushmaydi. Masalan, o‘zbek tilida “choynakning burni” iborasi metafora sifatida ishlatiladi; ingliz tilida esa bu ibora noo‘rin, chunki ular “spout” degan so‘z bilan ifodalaydi («the nose of the teapot») metafora bo‘lmaydi. Pazilova Nasibaxon va Mamadazizova maqolasida shunday misollar keltirilgan: ingliz va o‘zbek metafora tizimlarida ayrim iboralar tilga xos bo‘lib, tarjima qilish qiyinligicha qoladi. 3. Ingliz va o‘zbek metaforalarining struktura va semantik xususiyatlari Struktur xususiyatlar Ingliz metaforalari ko‘pincha aniq subida (nominal yoki verbal) shaklida: “the river of time”, “the wind whispered”, “sunlight danced”. O‘zbek metaforalari ko‘pincha kengaytirilgan va flexible tipda bo‘ladi: “quyosh sochlari yog‘ar”, “daraxtlar xira qo‘ng‘‘iroq soladi”, “shamol yurakni silaydi”. Ingliz metaforalarida metonymiya va metafora birlashtirilgan holatlar ham ko‘p uchraydi, masalan “the sea of troubles” (qiyinchiliklar dengizi). O‘zbek tilida esa figura ichida simvolik “tabiat + his-tuyg‘u” bog‘lanishi kuchliroq bo‘ladi — tabiat elementi hisni bevosita aks ettiradi. Semantik va pragmatik xususiyatlar Ingliz metaforalarida abstrakt tushunchalar (time, emotion, thought) ko‘pincha iqtisodiy, harbiy yoki sotsial domen metaforalari bilan ifodalanadi: “time is money”, “argument is war”. O‘zbek tilida tabiat metaforalari bilan his-tuyg‘u, ruhiyat va inson-muhit munosabatlari ko‘proq bog‘lanadi: “dilim gulgun”, “quyosh parvoz qilardi yuragim”, “to‘lqin eshitardi izlarim”. Ingliz tilida tabiat elementi ba’zan simbol sifatida ishlatiladi: “the sun of hope”, “storm of change”. O‘zbekda esa tabiat elementi ko‘proq hissiy tajriba bilan uzviy bog‘lanadi, masalan, yomg‘ir, quyosh, shamol obrazlari ruh holatini aks ettirishda qo‘llanadi. Madaniy jihatdan, o‘zbek metaforalari ko‘pincha agrar va o‘ziga xos tabiiy muhit bilan bog‘liq: “bog‘”, “o‘tloq”, “dasht”, “soya” kabi unsurlar ko‘p qo‘llanadi. Ingliz tilida esa ko‘proq umumiy tabiiy konseptlar (forest, stream, wind) ishlatiladi. 4. Madaniy ta’sir va tilga xos metaforalar Madaniy muhit, iqlim, geografiya va folklor tilga xos metaforalar shakllanishida katta rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda iqlim asosan quruq va yarimcho‘l bo‘lgani uchun “qum”, “shamol”, “qoya”, “quyosh” kabi elementlar metaforalarda tez-tez namoyon bo‘ladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 139 Masalan, “quruq shamol yuragimni siladi” iborasi o‘zbek she’rida metaforik jabha ochadi — shamol bu yerda hissiy bo‘shlik yoki sahrolik tasviriga aylanadi. Ingliz tilida esa “wind of change” kabi iboralar ko‘p ishlatiladi — bu erda shamol o‘zgarish ramzi sifatida metaforik funksiyaga ega. Folklor va maqollar ham tilga xos metaforalarni saqlab qoladi. O‘zbek maqollarida “tog‘ egildi-yu vodiy to‘qib” kabi tabiat obrazlari uchraydi. Ingliz maqollarida “Make hay while the sun shines” kabi ikki metafora (quyosh + chorvadorchilik) aralash ishlatiladi. Shuningdek, geografik tasavvur va manzara tasviri o‘zbek she’rida katta rol o‘ynaydi, bu esa tabiat metaforalarini boyitadi: “Qumli cho‘l to‘lqinlab”, “tog‘lar sovuq qo‘lini uzatar”, “daryo akslantirar osmon” kabi tasvirlar metaforaga aylangan. 5. Misollar bilan qiyosiy tahlil Quyida ba’zi ingliz va o‘zbek metafora misollari va ularning qiyosiy tahlili keltiriladi: Ingliz misol O‘zbek misol Tahlil “Time is a river” “Vaqt oqimi” yoki “Vaqt daryo kabi” Ingliz tilida “river” bilan konstruktsiya aniq, abstrakt joyga tushadi. O‘zbekda “vaqt oqimi” ko‘proq metaforik bo‘lishi mumkin. “Wind of change” “O‘zgarish shamoli” Ikkala til ham shamolni o‘zgarish bilan bog‘laydi; madaniy jihatdan tushunish bir xil. “The sun of hope” “Umidning quyoshi” Quyosh elementini – yorug‘lik, istiqbol ramzi sifatida ishlatish o‘zaro mos tushadi. “My heart is a garden” “Yuragim gulshani” Tabiat (gul, bog‘) obrazlari his va ruhiyatni ifoda qiladi; o‘zbek she’rida bunga o‘ta mos. “The storm of criticism” “Tanqid to‘foni” To‘fon esa inglizda ham va o‘zbekda ham kuchli, bosim ramzi. “Leaves whisper in the wind” “Barglar shamolda shivirlar” Har ikkala tilda ham bargni harakatga bog‘lab hissiy holat yaratadi. Bu misollar metaforaning struktural jihatlarini ochib beradi: ya’ni nom + bog‘lovchi + obraz elementi. Ingliz tilida “time is a river” kabi to‘g‘ridan-to‘g‘ri mappinglardan foydalansa, o‘zbek tilida ko‘proq poetik, kengaytirilgan ifodalar ishlatiladi: “Vaqt daryo kabi oqar”, “Vaqt oqimi ichida suzaman”. 6. Universallik va tilga xoslik Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillarida tabiatga oid metaforalar orasida universallar mavjud — masalan, ANGER = FIRE,LIFE = JOURNEY,HOPE = LIGHT/SUN kabi konseptual modellari. Bu modellarga ikkala til ham murojaat qilishi mumkin. Fayziyeva Aziza Anvarovna maqolasida bu universallar ingliz va o‘zbek metafora tizimlarida o‘rganilgan. Biroq metaforaning tilga xos elementi ularning realizatsiyasi (strukturasi, leksik qoplamasi, madaniy konnotatsiyalari) jihatida ko‘rinadi. Masalan, “choynakning burni” kabi metafora o‘zbek tiliga xos bo‘lib, ingliz tilida noo‘rin bo‘ladi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 140 Shuningdek, o‘zbek she’riyatida tabiat elementlarining kombinatsiyasi va obrazlarning murakkabligi (masalan, soya-sukunat, shamol-hushyorlik, gullar-shabnam) ham tilga xos lirik tafakkurni aks ettiradi. Xulosa Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida tabiatga oid metaforalarning qiyosiy tahlili ko‘rib chiqildi. Tahlildan quyidagi xulosalar chiqarish mumkin: 1. Ingliz va o‘zbek tillarida tabiat metaforalari keng tarqalgan bo‘lib, ular elementar, tirik, astronomik va ob-havo jihatlariga taalluqli. 2. Konseptual metafora nazariyasi asosida, ba’zi metaforik modellar universallikka ega (masalan, ANGER = FIRE, LIFE = JOURNEY), ammo ularning konkret ifodasi tilga xos bo‘ladi. 3. Ingliz metaforalarida ko‘proq abstrakt domenlardan foydalanish, tipik mappinglar va qisqa konstruktsiyalar kuzatiladi; o‘zbek metaforalari esa poetik kenglik, tabiat bilan chuqur bog‘liqlik va his-tuyg‘uga yo‘naltirilgan ifodalar bilan xarakterlanadi. 4. Madaniy muhit, geografik sharoit, folklor va xalq tasavvurlari metafora shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi — o‘zbek metaforalari agrar tabiat bilan bog‘liq ko‘proq obrazlar yaratadi. 5. Ingliz va o‘zbek metaforalarining qiyosiy tahlili tarjimonlar, lingvistlar va adabiyotshunoslar uchun foydali, chunki metaforaning leksik va madaniy nozik jihatlarini aniqlash tilaro tarjima va talqin jarayonida chuqur tushunishga xizmat qiladi. Kelgusida, bu tadqiqotni kengaytirish uchun ingliz yoki o‘zbek zamonaviy kontekstida (internet, reklama, pop madaniyat) metaforik til qiyoslarini ham o‘rganish mumkin. Foydalangan adabiyotlar 1. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors We Live By. University of Chicago Press, 1980. 2. Fayziyeva, Aziza Anvarovna. “Conceptual Metaphor Universals in English and Uzbek.” JournalNX, Vol. 8, Issue 4, 2022, bet 54–60. repo.journalnx.com 3. Yusupov, Azamat Safaraliyevich. Semantic Group “Elements of Nature” in English and Uzbek Linguocultures. GASPRO International Journal, Vol.5 No.1, March 2025, bet 49–55. globalacademicstar.com 4. Pazilova, Nasibaxon & Mamadazizova, Shahlo. “Comparative Investigation of Metaphor in Modern English and Uzbek.” European Scholar Journal (ESJ), Vol.3 No.2, February 2022, bet 60–65. scholarzest.com 5. Pokiza, Shukurova. “Comparative Analysis of Figurative Expressions in English and Uzbek Languages (Based on Tropes).” Western European Journal of Linguistics and Education, Volume 3, Issue 5, May 2025, bet 195–202. westerneuropeanstudies.com 6. Dilfuza Zaripova. “Ta’limiy-didaktik asarlarning qiyosiy-tipologik tahlili.” Til va adabiyot ta’limi jurnali, 3-son, 2019, bet 27–34. tilvaadabiyot.uz 7. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili (H. Jamolxonov).” Ziyo’uz nashriyoti. — leksik va stilistik jihatlar. Ziyo 8. Adabiyotshunoslik metodlariga xos tamoyillar. Lib BIMM nashr, bet 81. BIMM Library 9. ResearchGate maqolasi “Badiiy adabiyot va sinesteziya hodisasi munosabati” – sinesteziya va metafora aloqasi. ResearchGate