O'ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA MAQOLLARNING JANRIY XUSUSIYATLARI

123 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman O‘ZBEK FOLKLORSHUNOSLIGIDA MAQOLLARNING JANRIY XUSUSIYATLARI Muxammadova Saboxat Shavkat qizi O‘zbekiston Milliy universiteti tayanch doktoranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17381624 Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining qadimiy va muhim janrlaridan biri bo‘lgan maqollarning janriy xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqollarning shakl va mazmun jihatlari, tasnifiy guruhlari, badiiy ifoda vositalari hamda xalq hayotidagi vazifalari ilmiy manbalar asosida o‘rganiladi. O‘zbek folklorshunosligi tarixida maqollarni tadqiq etgan olimlar – H. Zarifov, M. Afzalov, T. Mirzayev, O. Safarov va boshqa tadqiqotchilarning qarashlari keltirilib, ular ilmiy izohlar va xalq maqollari namunalarida yoritiladi. Maqola umumiy nazariy qarashlarni xalq donishmandligi namunalaridan misollar bilan boyitib beradi. Kalit so‘zlar: O‘zbek folklori, maqol, janriy xususiyat, xalq donishmandligi, folklorshunoslik, tasnif, poetika, badiiy vosita, tarbiyaviy ahamiyat. Abstract. This article analyzes the genre characteristics of proverbs, one of the ancient and significant genres of Uzbek oral folk art. It explores the form and content of proverbs, their classification groups, artistic expression means, and their roles in people’s lives based on scientific sources. The views of scholars who have studied proverbs in the history of Uzbek folklore studies – H. Zarifov, M. Afzalov, T. Mirzayev, O. Safarov, and others are presented with academic commentary and examples of folk proverbs. The article enriches general theoretical perspectives with illustrative examples from the wisdom of the people. Keywords: Uzbek folklore, proverb, genre characteristics, folk wisdom, folklore studies, classification, poetics, artistic means, educational significance. Аннотaция. В данной статье анализируются жанровые особенности пословиц – одного из древнейших и важнейших жанров устного народного творчества узбекского народа. Рассматриваются форма и содержание пословиц, их классификatsiонные группы, художественные средства выражения, а также их функции в жизни народа на основе научных источников. Приводятся взгляды ученых, исследовавших пословицы в истории узбекского фольклористического направления – Х. Зарифова, М. Афзалова, Т. Мирзаева, О. Сафарова и других, с научными комментариями и примерами народных пословиц. Статья дополняет общие теоретические положения примерами народной мудрости. Ключевые слова: узбекский фольклор, пословица, жанровые особенности, народная мудрость, фольклористика, классификatsiя, поэтика, художественные средства, воспитательное значение. Xalq og‘zaki ijodi insoniyat tafakkurining eng qadimiy va eng boy qatlamlaridan biridir. Har bir xalqning ma’naviy boyligi, dunyoqarashi, hayotiy tajribasi, orzuintilishlari og‘zaki ijodiy yodgorliklarda mujassam bo‘ladi. Shu jihatdan o‘zbek folklori xalqimizning ko‘p asrlik hayoti, urf-odatlari, qadriyatlari va milliy o‘zligining ifodasidir. Folklor janrlari ichida maqollar alohida o‘rin tutadi. Maqollar qisqa, lo‘nda shaklda xalqning donishmandligi, tajribasi, turmush falsafasi, axloqiy qarashlarini ifoda etadi. Shuning uchun ham maqollarni “xalq donishmandligi xazinasi”, “xalq falsafasi” deb ataydilar. 124 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman O‘zbek folklorshunosligida maqollarning janriy xususiyatlarini o‘rganish XX asrning birinchi yarmidan boshlab shakllandi. H. Zarifov, M. Afzalov, T. Mirzayev, O. Safarov kabi olimlar maqol janrini alohida tadqiq qilib, uning poetik, semantik, funksional va tarbiyaviy jihatlariga to‘xtalib o‘tganlar. Mazkur maqolada o‘zbek maqollarining janriy xususiyatlari, shakl va mazmuniy belgilar, tasnif masalalari, badiiy vositalar, xalq hayotidagi vazifalari va folklorshunoslikdagi o‘rganilish tarixiga alohida e’tibor qaratiladi. Maqollar xalq og‘zaki ijodining qadimiy janrlaridan biri bo‘lib, asrlar davomida xalq tafakkuri, tajribasi va hayotiy falsafasini lo‘nda shaklda ifodalab kelmoqda. Ularning eng asosiy belgisi – qisqaligi, lo‘ndaligi va hikmatli ma’noga egaligidir. H. Zarifov maqollar haqida shunday yozadi: “Maqollar xalq tafakkurining eng yuksak mahsuli bo‘lib, unda milliy dunyoqarash, axloqiy-estetik qarashlar va tarbiyaviy g‘oyalar mujassam bo‘lgan”. Shu bois maqollarni ko‘pincha xalq falsafasi yoki donishmandligi xazinasi sifatida talqin qilinadi. Masalan: “Yaxshi so‘z – jon ozig‘i” – so‘zning qadri haqida. “Ko‘pni ko‘rgan bilmas, ko‘pni ko‘rgan bilur” – tajribaga asoslangan hikmat. M. Afzalov maqollarning tarbiyaviy jihatiga urg‘u berib: “Maqollar yosh avlodni hayotga tayyorlaydi, ularda mehnatsevarlik, vatanparvarlik, halollik, odob-axloq kabi qadriyatlarni singdiradi” deydi. O‘zbek maqollarida shakl ixcham, ritmik va ko‘pincha qofiyadosh bo‘ladi. Bu ularning esda qolishini osonlashtiradi. T. Mirzayev o‘z tadqiqotida maqollarning tuzilishi haqida shunday fikr bildiradi: “Maqollar ikki qismdan tashkil topib, ko‘pincha qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydi. Bu esa xalq donishmandligining dialektik tafakkurini namoyon etadi”. Misollar: “Do‘st boshidan, dushman toshidan bilinadi.” “Yaxshi gap – jon ozig‘i, yomon gap – bosh qazig‘i.” Bu misollarda antitezaning (qarama-qarshilik asosidagi qurilish) asosiy shakl vositasi sifatida qo‘llanilganini ko‘ramiz. O‘zbek maqollari asosan hayotiy tajribaga tayanadi. Unda xalqning mehnat faoliyati, urf-odatlari, oilaviy munosabatlari, do‘stlik va muhabbat haqidagi qarashlari mujassamdir. O. Safarov bu haqda shunday deydi: “Maqollarning mazmuni xalqning ijtimoiy tajribasi asosida shakllangan bo‘lib, ular tarixiy xotira va ma’naviy meros sifatida xizmat qiladi”. Mazmuniga ko‘ra maqollar bir necha guruhlarga bo‘linadi: ✓ Mehnat va kasb-hunar: “Mehnat qilgan to‘yadi, dangasa och qoladi.” 125 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman ✓ Do‘stlik va birlik: “Birlik bor joyda – еngilmaslik bor.” ✓ Vatanparvarlik: “El bilan yurgan el bo‘lar, yolg‘iz yurgan cho‘l bo‘lar.” ✓ Odob-axloq: “Yaxshi so‘z – dilga orom, yomon so‘z – dardga davo emas.” O‘zbek maqollari nafaqat mazmun, balki badiiy shakl jihatidan ham yuksak ahamiyat kasb etadi. Ular xalq tilining eng boy, eng obrazli ifodalarini o‘zida mujassamlashtiradi. Hodi Zarifovning ta’kidlashicha: “Maqollar o‘zining badiiy mukammalligi, obrazli ifodasi, qisqa va lo‘ndaligi bilan ajralib turadi. Bu ularni xalq og‘zaki ijodining boshqa kichik janrlaridan farqlab turuvchi asosiy belgilardan biridir”. Maqollarda ishlatiladigan asosiy badiiy vositalar: Antiteza (qarama-qarshilik): “Yaxshi gap – jon ozig‘i, yomon gap – bosh qazig‘i.” “Do‘st kuldirar, dushman o‘ldirar.” Metafora (ko‘chma ma’no): “O‘qish – nur, o‘qimaslik – zulmat.” “Kitob – bilim ummoni.” Parallelizm (o‘xshashlik asosida qurilish): “Otangni ko‘r, o‘g‘lingni so‘ra.” “Ona yurting – oltin beshiging.” O. Safarovning fikricha: “Maqollar poetikasi xalq tafakkurining badiiy tafakkur darajasini ko‘rsatadi. Undagi antitezalar, metaforalar, parallel tuzilmalar xalqning ijodiy kuchini namoyon etadi”. Maqollar xalq hayotida turli funksiyalarni bajaradi. Ular nasihat, ogohlantirish, tarbiya berish, muammoni qisqa yo‘l bilan ifodalash kabi vazifalarga ega. M. Afzalov yozadi: “Maqollar xalqning o‘zaro muloqotida, tarbiyaviy jarayonlarda, kundalik hayotiy muammolarni hal qilishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi”. Masalan, ota-onalar bolalariga ko‘pincha maqol orqali nasihat qiladilar: “Yolg‘onchi cho‘ponning qo‘yi bo‘ri еdi.” – rostgo‘ylikka chaqirish. “Mehnat qilgan to‘yadi, dangasa och qoladi.” – mehnatsevarlikka undash. Shuningdek, maqollar xalq diplomatiyasida ham qo‘llanilgan. Qisqa, lo‘nda maqol orqali qarama-qarshi tomon fikrini ifodalash, vaziyatni yumshatish yoki qarorni asoslash mumkin bo‘lgan. O‘zbek folklorshunosligida maqollarning janriy xususiyatlari turli yo‘nalishlarda o‘rganib kelinmoqda: 1. Tarixiy-nazariy yo‘nalish – H. Zarifov, T. Mirzayevlar maqollarning kelib chiqishi, janriy xususiyatlari haqida ilmiy qarashlar bildirgan. 2. Lingvistik yo‘nalish – O. Safarov, G‘. Jahongirov maqollarning til xususiyatlarini, semantik tuzilishini tahlil qilgan. 126 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman 3. Tarbiyaviy-pedagogik yo‘nalish – M. Afzalov, N. Mallayev maqollarning yosh avlodni tarbiyalashdagi o‘rnini ko‘rsatgan. 4. Qiyosiy-tahliliy yo‘nalish – A. Madayev va boshqa tadqiqotchilar o‘zbek maqollarini turkiy va jahon xalqlari maqollari bilan taqqoslagan. T. Mirzayev shunday deydi: “O‘zbek maqollari nafaqat milliy qadriyatlarni aks ettiradi, balki umumjahon donishmandligining ham bir bo‘lagidir”. O‘zbek xalq maqollari milliy og‘zaki ijodning eng qadimiy va eng serqirra janrlaridan biridir. Ular xalq tafakkuri, tajribasi, hayotiy falsafasi va axloqiy qarashlarini ixcham, lo‘nda shaklda ifodalaydi. Maqollar xalq hayotida nafaqat estetik, balki ijtimoiy-tarbiyaviy vazifalarni ham bajarib kelgan. O‘tkazilgan ilmiy tahlillardan ko‘rinadiki, maqollar janr sifatida quyidagi xususiyatlarga ega: 1. Shakliy jihatdan qisqa, ixcham va qofiyali bo‘lib, ko‘pincha antitezaga asoslanadi. 2. Mazmuniy jihatdan xalq tajribasini, dunyoqarashini va axloqiy qadriyatlarini mujassamlashtiradi. 3. Badiiy jihatdan obrazli ifodalar, metafora, parallelizm kabi vositalarga boydir. 4. Funksional jihatdan tarbiya berish, ogohlantirish, nasihat qilish, xalq diplomatiyasida xizmat qilish kabi vazifalarni bajaradi. O‘zbek folklorshunosligida H. Zarifov, M. Afzalov, T. Mirzayev, O. Safarov kabi olimlar maqollarning janriy xususiyatlarini turli nuqtai nazardan tadqiq etib, muhim ilmiy meros qoldirganlar. Ularning fikrlari asosida maqollarni shakl, mazmun, funksional va badiiy jihatdan o‘rganish yo‘nalishlari belgilandi. Shuningdek, maqollar xalqaro miqyosda ham o‘rganilib, o‘zbek maqollarining boshqa xalqlar maqollari bilan umumiylik va o‘xshashliklari aniqlangan. Bu esa xalq donishmandligi umumjahon qadriyat ekanligini tasdiqlaydi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek maqollari xalqimizning bebaho ma’naviy boyligi bo‘lib, ularni o‘rganish, targ‘ib etish va keyingi avlodlarga еtkazish dolzarb ilmiy va ma’naviy vazifa hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Afzalov M. Xalq donishmandligi manbalari. – Toshkent: Universitet, 1995. B. 98-110. 2. Madayev A. Turkiy xalqlar maqollari qiyosiy tahlilda. – Toshkent: Universitet, 2001. 67 b. 3. Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976. 214 b. 4. Mirzayev T. O‘zbek xalq maqollari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1987. B. 56-81. 5. Safarov O. Maqollar poetikasi. – Toshkent: Fan, 2003. B. 143-158. 6. Zarifov H. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: Fan, 1961. B. 45-47.