EPIK SYUJETDAGI MOTIVLARNING O'ZIGA XOSLIGI, VATAN HIMOYASI VA ASRGA TUSHUSH MOTIVI

153 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman EPIK SYUJETDAGI MOTIVLARNING O‘ZIGA XOSLIGI, VATAN HIMOYASI VA ASRGA TUSHUSH MOTIVI Sariyeva Gulnurabegim Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Filologiya va san’at fakulteti talabasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17381708 Annotatsiya: Ushbu maqola epik syujetdagi motivlarning umumiyligi va o‘ziga xosligini o‘rganishga, ularning mavzularni еtkazish, xarakter rivojlanishini kuchaytirish va hikoyaning umumiy tuzilishini mustahkamlashdagi rolini o‘rganishga qaratilgan. Turli madaniyatlar va davrlarning taniqli epik asarlarini o‘rganish orqali epik syujetdagi motivlarning kuchi va ko‘p qirraliligini chuqurroq tushunishga erishiladi. Kalit so‘zlar: epik syujet, motivlar, janr, doston. Аннотaция. Целью данной статьи является исследование общности и уникальности мотивов в эпических сюжетах, их роли в передаче темы, развитии персонажей и укреплении общей структуры произведения. Более глубокое понимание силы и многогранности мотивов в эпических сюжетах достигается путем изучения известных эпических произведений разных культур и эпох. Ключевые слова: эпический сюжет, мотивы, жанр, эпос. Anntation. This article aims to explore the commonality and uniqueness of motifs in epic plot, exploring their role in conveying themes, enhancing character development, and reinforcing the overall structure of the story. By studying famous epic works from different cultures and eras, a deeper understanding of the power and versatility of motifs in epic plots can be achieved. Keywords: epic plot, motifs, genre, epic. Adabiyot sohasida epik syujetlar uzoq vaqtdan beri boy va murakkab rivoyatlari bilan o‘quvchilarni o‘ziga jalb qilib kelgan. Ta'kidlash joizki, ushbu epik hikoyalarda tez-tez ajralib turadigan elementlardan biri bu motivlarning mavjudligi. Motivlar-bu adabiyot asarining umumiy tematik rivojlanishiga hissa qo‘shadigan takrorlanadigan g‘oyalar, ramzlar yoki naqshlar. Ular hikoyaning chuqur ma'nolari va nozik tomonlarini tushunish uchun muhim qurilish bloklari bo‘lib xizmat qiladi. Motivlarni turli xil adabiyotlarda topish mumkin bo‘lsa-da, ular o‘ziga xos rol o‘ynaydi va epik syujetlardagi ahamiyati. Epik syujetning murakkabligi va chuqurligini tushunish uchun asos yaratishdan tashqari, motivlar ham xizmat qiladi hikoyaning umumiy tematik muvofiqligi va ma'nosini oshirish uchun kuchli vositalar. Hikoya davomida takrorlanib, motivlar turli xil belgilar, Sozlamalar va voqealar o‘rtasida aloqalarni yaratishi, eposning asosiy mavzulari va xabarlarini kuchaytirishi mumkin. Masalan, Gomerning Odisseyasida niqob motivi aldash mavzusini ta'kidlash va belgilarning asl mohiyatini ochib berish uchun xizmat qiladi. Ushbu motivning takroriy ishlatilishi nafaqat syujetga fitna va shubha qatlamlarini qo‘shibgina qolmay, balki epos dunyosidagi ko‘rinishlar va yashirin o‘ziga xosliklarning ahamiyatini ham ta'kidlaydi. Bundan tashqari, motivlar 154 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman qahramonlar va qahramonlarning tavsifiga hissa qo‘shishi, ularning shaxsiyati, motivatsiyasi va axloqiy dilemmalari haqida tushuncha berishi mumkin. Shu tarzda, motivlar hikoyani boyitishda va tinglovchilarni epik syujet doirasida umuminsoniy tajribani chuqurroq o‘rganishga jalb qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi [1.28]. Epik adabiyotda ma'lum motivlar doimiy ravishda turli madaniyatlarda va davrlarda paydo bo‘ladi. Takrorlanadigan motivlardan biri bu "qahramonning sayohati", birinchi bo‘lib Jozef Kempbell tomonidan ommalashtirilgan hikoya tuzilishi. Bu motiv katta maqsadga erishish uchun turli xil sinovlarga duch keladigan va to‘siqlarni engib o‘tadigan o‘zgaruvchan sarguzashtni boshlaydigan qahramonni o‘z ichiga oladi. Qahramonning sayohati ko‘pincha sarguzashtlarga chaqirish, g‘ayritabiiy yordam va yakuniy qaytish kabi bosqichlar bilan tavsiflanadi. Epik syujetlarda yana bir keng tarqalgan motiv-bu ilohiy aralashuv yoki g‘ayritabiiy mavjudotlarning aralashuvi. Ushbu aralashuvlar ko‘pincha qahramonning sayohati uchun katalizator bo‘lib xizmat qiladi yoki qahramonning muvaffaqiyatiga hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, taqdir yoki taqdir mavzusi epik syujetlarda tez-tez paydo bo‘lib, bu tushunchani ta'kidlaydi belgilarning harakatlari ularga bog‘liq bo‘lmagan kuchlar tomonidan boshqariladi. Epik rivoyatlarning keng doirasiga qaramay, ushbu motivlar turli madaniyatlar va davrlarning hikoyalarini bog‘laydigan, janrdagi ba'zi tematik naqshlarning doimiy ahamiyatini ta'kidlaydigan asosiy elementlar bo‘lib xizmat qiladi. Epik syujetlarda keng tarqalgan motivlardan tashqari, rivoyatga o‘ziga xoslik qo‘shadigan noyob motivlar ham mavjud. Bunday noyob motivlardan birini o‘rta asr epik she'rida kuzatish mumkin "Beovulf". Ushbu dostonda dahshatli ona figurasining motivi dahshatli ota figurasining an'anaviy motivi. Dahshatli ona figurasi qahramon uchun dahshatli raqib vazifasini bajaradi va syujetga murakkablik qatlamini qo‘shadi. Ushbu motiv nafaqat noyob, balki epik adabiyotda tez-tez uchraydigan an'anaviy gender rollariga qarshi chiqish uchun ham xizmat qiladi. Noyob motivning yana bir misolini Virgilning "Eneyid". Ushbu dostonda taqdir va ilohiy aralashuv motivi juda batafsil o‘rganilgan. Xudolar qahramonlar hayotida muhim rol o‘ynaydi, ularning taqdirlarini belgilaydi va harakatlarining natijasini shakllantiradi. Ushbu noyob motivlar nafaqat dostonlarni bir-biridan ajratib turadi [2.67], balki ularning adabiyot sohasidagi doimiy ahamiyati va ta'siriga ham hissa qo‘shadi. Epik syujetlardagi motivlarning umumiyligi va o‘ziga xosligini tahlil qilish murakkabliklar va murakkabliklarni ochib beradi bu adabiy asarlar. Qahramonning sayohati va yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi jang kabi turli xil epik syujetlarda bir nechta takrorlanadigan motivlar mavjud bo‘lsa-da, har bir eposda u yozilgan o‘ziga xos madaniy, tarixiy va ijtimoiy kontekstni aks ettiruvchi noyob motivlar mavjud. Ushbu noyob motivlar har bir dostonni bir-biridan farqlashga xizmat qiladi va tegishli madaniyatlarning qadriyatlari, e'tiqodlari va tashvishlari to‘g‘risida qimmatli 155 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman tushunchalarni taqdim etadi. Bundan tashqari, umumiy motivlarni ishlatish va o‘zgartirish usullarini o‘rganib chiqib, ushbu rivoyatlar vosita sifatida xizmat qilishi aniq bo‘ladi vaqt va joydan ustun bo‘lgan universal mavzularni o‘rganish. Epik syujetlardagi naqshlarning naqshlari va xilma-xilligini o‘rganish orqali olimlar madaniyatlar va davrlar bo‘yicha insoniyat tajribasini chuqurroq anglashlari mumkin [1.35]. Har bir xalqning eposida epik qahramon harakati vatan himoyasi bilan uzviy bog‘lanib ketadi. Chunki, xalq ijodiyoti tarixi uni yaratuvchi xalq tarixining bir qismidir. Shunday ekan har bir xalqning eposida vatan himoyasi motivi asosiy masala bo‘lib hisoblanadi. Agarda “Go‘ro‘g‘li” eposidagi bo‘lib o‘tadigan voqealarga razm solsak, “Vatan va xalq ishqi bilan qaynagan Go‘ro‘g‘li harqanday kuchli dushman qarshisida bo‘yin egishini o‘ziga or bilgan azamat ideal qahramon” [4.55] sifatida ko‘z oldimizda namoyon bo‘ladi. Ushbu eposning turkman versiyasi haqida so‘z yuritgan akademik B.Qarrievning ta’kidlashicha, “Go‘ro‘g‘li” dostonlarining negizida dehqonlar ommasi, hunarmandlar va shaharlik qashshoqlarning feodallar, ruhoniylar hamda savdogarlarga qarshi olib borgan kurashlari haqidagi tarixiy voqealar, shuningdek, eron va Turkiya hukmdorlarining O‘rta Osiyo va Kavkaz hududida olib borgan urushlariga qarshi xalq ommasining kurashlari tasvirlanadi. Darhaqiqat “Go‘ro‘g‘li” eposida epik qahramonning asosiy maqsadi ona vatanni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, ushbu motiv uning har bir shoxobchasida o‘zini namoyon qilib turadi. Turkumda tilga olinadigan epik makon Chamlibel bo‘lib, uni himoya qilish, dushmanlar tajovuzidan qutqarish epik qahramon faoliyatidagi muqaddas maqsad bo‘lib hisoblanadi. Barcha versiyalardagi kabi eposning Xorazm versiyasida ham Go‘ro‘g‘li Chamlibelni o‘zining vatani deb hisoblaydi, uni jonidan ortiq sevadi: Go‘ro‘g‘li do‘st-qadrdon uchun hamisha qo‘li ko‘ksida bo‘lib, mehmondo‘st, dilkash insondir. Biroq har qanday dushmanga nisbatan beayov kurashchi hamdir. U 40 yigiti bilan hamisha yovlarning dodini beradi. Ba’zan o‘zi ham muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. U o‘z xatolarini tuzatib, turli qiyin vaziyatlardan qutilib, dushmanlardan o‘ch oladi. Vatan himoyasi motivi dunyo xalqlari eposida tipologik xususiyat kasb etadi. Masalan, rus bilinalaridagi epik qahramon Ilya Muromes hamisha o‘z xalqi, o‘z ona еri uchun kurash olib boradi. Ushbu motiv janubiy slavyan eposida ham katta o‘rin tutadi. Turkiy xalqlar eposida esa bu motiv hamisha epik qahramonning, bosh vazifasi sifatida turadi. Qirg‘izlarning “Manas” eposidagi manas faoliyatida ham vatan himoyasi motivi asosiy vazifa sifatida gavdalanadi. Uning dushmanlari ham xuddi Go‘ro‘g‘liniki kabi xonlar, o‘zidek bahodir jangchilar, chet el bosqinchilaridir. 156 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman Shuni ham ta’kidlash kerakki, “Manas” eposidagi bosh qahramon “Go‘ro‘g‘li” eposiga qaraganda birmuncha romantik tasvirga ko‘proq tortiladi. Uning raqiblari orasida devlar ham ishtirok etishadi. Biroq Manas ushbu mo‘jizaviy mifologik raqiblardan ham ustun kelib, o‘z vatanini saqlab qolishga kuch-qudrat topa oladi. Xuddi Manas faoliyatiga o‘xshash harakatlarni qozoqlarning “Qo‘blondi botir” eposida ham kuzatish mumkin. Uning asosiy raqibi qizil bosh Qozonxondir. Qo‘blondi botirning vatan himoyasi yo‘lida olib borgan kurashlari o‘sha raqib bilan aloqador jasoratlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Demak, vatan himoyasi motivi jahon xalqlari eposida keng tarqalgan motiv bo‘lib, qahramonlik eposining asosiy syujetini tashkil etadi. Romanik eposda ham bu motiv o‘z kuchini yo‘qotmagan. Ushbu motiv epos syujetiga asos qilib olinar ekan, epic qahramonning barcha faoliyati ana shu doira ichida harakatga kiradi. Hatto turkum dostonlar silsilasidan iborat “Go‘ro‘g‘li” kabi eposlarda ham har bir doston alohida kompozitsiyaga ega bo‘lsa-da, eposning umiy negizida asosan vatan himoyasi bilan aloqador qadimiy motiv yotadi [5.42]. Jahon eposida epik qahramonning raqibi bilan kurash motivi keng tarqalgan. Ushbu motiv barcha xalqlar eposida tipologik xususiyat kasb etadi. Epik syujetlardagi motivlarni tahlil qilish ularning umumiyligi va o‘ziga xosligini ochib beradi, bu rivoyatlarni bir butun sifatida tushunishni kuchaytiradi. Turli xil epik an'analar bo‘yicha janglar, kvestlar va g‘ayritabiiy mavjudotlar kabi takrorlanadigan motivlarning mavjudligi umumiy mavzular va madaniy universallikning dalillarini beradi. Ushbu motivlar bino bo‘lib xizmat qiladi epik syujetni qurishda bloklar, turli xil tomoshabinlar bilan rezonanslashadigan yaxlit tuzilishga imkon beradi. biroq, o‘ziga xos madaniyatlardagi motivlarning o‘ziga xos xususiyatlari ham har bir epik an'ananing o‘ziga xosligi va individualligini ta'kidlaydi. Ular epik hikoyalarning umumiy boyligi va xilma-xilligiga hissa qo‘shadi, tarix davomida turli jamiyatlarning ijodkorligi va tasavvurini namoyish etadi. Shuning uchun epik syujetlarda motivlarni o‘rganish nafaqat ushbu qadimiy matnlarga bo‘lgan minnatdorchiligimizni kuchaytiradi, balki insonning hikoya qilish va davom etayotgan ehtiyojlarini aks ettiradi. Adabiyotlar: 1. Dag T. T. haug. Ilk yunon epik she'riyatidagi nisbiy Xronologiya. Universiada, Kembrij Universiteti Matbuoti, 1/1/2012 2. Lang Ying. THE EPICS OF CHINA. Rinchindorji, American Academic Press, 2/5/2020 3. Dag T. T. Haug. Relative Chronology in Early Greek Epic Poetry. Øivind Andersen, Cambridge University Press, 1/1/2012 4. Zarifov H. Ajoyib doston // Fozil shoir, T.: 1974, 55-b. 5. Кариев Б.А.Эпические сказания о Короглы и тюркоязичных народов. -M., 1968. – S.42.