XORAZM ERTAKLARINING MADANIY MUHITDAGI O'RNI

157 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman XORAZM ERTAKLARINING MADANIY MUHITDAGI O‘RNI Sabirova Nasiba Ergashevna filologiya fanlari doktori(DSc), professor Zuxra Yuldashova Xasan qizi Urganch davlat Pedagogika instituti tayanch doktoranti [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17381716 Annotatsiya. Ushbu maqolada Xorazm ogʻzaki xalq ijodi, xususan, ertak janrining madaniy muhitdagi oʻrni tahlil qilinadi. Oʻzbek folklorining muhim tarmogʻi boʻlgan Xorazm ertaklari nafaqat estetik va badiiy qadriyat sifatida, balki tarbiyaviy, maʼnaviy hamda ijtimoiy-maʼnaviy muhit shakllanishida muhim vosita sifatida ham qaraladi. Maqolada O.Madayev, T.Mirzayev, N.A.Mamatqulov, A.X.Usmonov, J.Yusupov va F.Abdullayevlarning fikr-mulohazalari asosida tahliliy mulohazalar bildiriladi. Kalit so‘zlar: Xorazm xalq ertak, urf-odat, axloqiy qarashlari, “Shahzoda va tulki”, “To‘rt tavakkalchi”, “Mehnatkash yigit”. Аннотaция. В данной статье рассматривается место и значение сказок Хорезмского региона в культурной среде. Хорезмские народные сказки анализируются как важный компонент устного народного творчества узбеков, отражающий духовные, воспитательные и социально-культурные ценности. В статье приводятся аналитические комментарии на основе трудов О.Мадаева, Т.Мирзаева, Н.А.Маматкулова, А.Х.Усмонова, Ж.Юсупова и Ф.Абдуллаева. Ключевые слова: Хорезмская народная сказка, обычаи, нравственные представления, «Принц и лиса», «Четыре искателя удачи», «Трудолюбивый юноша». Annotation. This article analyzes the role of Khorezm folk tales in the cultural environment. As an integral part of Uzbek oral folklore, Khorezm fairy tales are examined in terms of their aesthetic, educational, and socio-cultural functions. The discussion draws upon the scholarly views of O. Madayev, T. Mirzaev, N.A. Mamatqulov, A.X. Usmonov, J. Yusupov, and F. Abdullayev. Keywords: Khorezm folk tale, customs, moral values, "The Prince and the Fox", "The Four Adventurers", "The Hardworking Young Man". Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodiyoti uzoq tarixiy jarayonlar davomida shakllangan boy madaniy merosdir. Xususan, Xorazm vohasi oʻziga xos lahja, folklor janrlari, obrazlar tizimi va xalqona ifoda vositalari bilan ajralib turadi. Xorazm ertaklari ana shu betakror vohaning ijtimoiy-maʼnaviy hayoti, qadriyatlari, xalq donishmandligi va estetik didining mujassamidir. Olimlar Xorazm folklorini oʻrganishda uni umumxalq madaniy jarayonlari bilan uzviy bogʻlab tahlil qilishadi. Taniqli folklorshunos T. Mirzayev taʼkidlaganidek, “xalq ogʻzaki ijodi asarlarida xalqning tarixiy xotirasi, orzu-umidlari, hayotiy falsafasi aks etadi” [1]. Xorazm ertaklari ana shunday xotira, umid va ruhiy merosning jonli namunalaridir. Xorazm ertaklari oʻzbek xalq ertaklari tizimida alohida oʻrin tutadi. Ular tilining oʻziga xosligi, obrazlar dunyosi, voqelikni talqin etish uslubi hamda tarbiyaviy 158 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman yondashuvi bilan ajralib turadi. Xususan, ertaklarda xalqning maʼnaviy dunyosi, tarixiy xotirasi, urf-odatlari, e’tiqodlari chuqur aks etgan. Taniqli folklorshunos Toʻra Mirzayev "Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi" nomli fundamental asarida shunday yozadi: “Har bir xalq ertaklarida shu xalqning tarixiy taqdiri, yashash tarzi, axloqiy qarashlari, mehnat faoliyati bilan bogʻliq urf-odatlari, ishonch-e’tiqodlari va estetik didi aks etadi” [1, 18-b.]. O. Madayev ham Xorazm folklorini oʻrganar ekan, uning ijtimoiy-maʼnaviy asoslariga urgʻu beradi. Olimning “Xorazm ogʻzaki ijodi namunalarida qadimiylik va xalqona tafakkur” nomli asarida bu fikrlar chuqur tahlil qilingan. U Xorazm ertaklarida mavjud an’anaviy dunyoqarash, xalqparvarlik, odamiylik, mehnatsevarlik kabi gʻoyaviy asoslarning borligiga e’tibor qaratadi [2, 41–45-b.]. Xorazm ertaklarining muhim xususiyatlaridan biri — ularning xalqning ogʻzidan chiqqanidek tabiiy va jonli bo‘lishidir. Jumaboy Yusupov bu haqda “Xalq ertaklarining tipologik xususiyatlari” asarida shunday yozadi: “Xorazm ertaklari o‘zbek xalq ertaklari ichida leksik, uslubiy, ifoda vositalarining jonliligi va o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi” [3, 27-b.]. Shuningdek, Fattoh Abdullayevning ilmiy izlanishlarida Xorazm ertaklaridagi obrazlar tizimi va ularning madaniy arxetiplar bilan bogʻliqligi ko‘rsatiladi. Masalan, qahramonlar koʻpincha real hayotga yaqin, ijtimoiy haqiqatlar bilan bogʻliq holatda aks etadi. Bu esa ertakni faqat badiiy emas, balki ijtimoiy-maʼnaviy tarbiya vositasi sifatida ham baholashga imkon beradi [4, 55–56-b.]. Ertaklarda “odamiylik”, “halollik”, “haqgoʻylik” kabi qadriyatlar targʻib etiladi. Bu jihatlar A.X.Usmonov asarlarida ham tahlil qilingan. Olimning “Xalq ogʻzaki ijodi va xalq tafakkuri” asarida u shunday yozadi: “Ertaklar orqali xalq oʻz dunyoqarashini, orzu-intilishlarini ifodalaydi. Xorazm ertaklari buni oʻta tabiiy, xalqona, ammo chuqur falsafiy ohangda еtkazadi” [5, 62-b.] Xorazm ertaklari oʻzining badiiy mazmuni bilan xalq ongida maʼnaviy meʼyorlar, axloqiy qadriyatlar va odob-axloq tamoyillarini shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Ular nafaqat bolalarni, balki kattalarni ham yaxshilikka undaydi, yomonlikdan qaytaradi, or-nomus, halollik, adolat, mehr-oqibat, mehnatparvarlik singari qadriyatlarni targʻib etadi. N.A. Mamatqulovning fikricha, Xorazm folkloridagi ertaklar xalqning axloqiy idealini shakllantirishda vositachilik qiluvchi madaniy kod bo‘lib xizmat qiladi: “Xorazm ertaklarida xalqning orzu-intilishlari, ijtimoiy adolatga bo‘lgan ehtiyoji, axloqiy me’yorlar to‘g‘risidagi qarashlari badiiy ifodasini topgan” [6, 49-b.]. Bu fikrni O. Madayev ham qo‘llab-quvvatlaydi. U o‘zining “Xorazm ogʻzaki ijodi namunalarida qadimiylik va xalqona tafakkur” nomli tadqiqotida shunday deydi: “Xorazm ertaklarida milliylik bilan umuminsoniylik uygʻunlashgan. Bu ertaklar orqali 159 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman xalq yoshlarga hayot falsafasini, jamiyatdagi oʻrnini, yaxshi-yomonni ajratishni, axloqiy mezonlarni oʻrgatgan” [2, 57-b.]. Ertaklarda qatnashuvchi qahramonlar — odatda, mehnatsevar, halol, kamtarin kishilar. Ularga qarama-qarshi obrazlar – yolgʻonchi, aldovchi, dangasa, zolim kimsalar tasvirlanadi. Bu ikki obraz o‘rtasidagi ziddiyat orqali yosh tinglovchida axloqiy tafakkur shakllanadi. Fattoh Abdullayev buni “xalq estetik idealining ijtimoiy ifodasi” deb ataydi [4, 66-b.]. Misol uchun, "Toʻrt tavakkalchi" kabi ertakda ijobiy qahramon o‘z shijoati, zakovati, halolligi bilan gʻalabaga erishadi. Bu orqali ertak hayotiy saboq beradi: har qanday qiyinchilik mehnat va aql bilan еngiladi. Bu jihatlar A.X. Usmonov tomonidan ham izchil tahlil qilingan. Olim yozadi: “Xalq ertaklari — bu xalqning maʼnaviy immunitetini shakllantiruvchi kuchdir. Undagi ijobiy obrazlar orqasida jamiyat hayoti uchun muhim axloqiy andozalar yashiringan” [5, 75b.] Shuningdek, Xorazm ertaklarida ayollar obrazi alohida ahamiyatga ega. Ular mehribon ona, donishmand kampir, sadoqatli yor, dono qiz sifatida tasvirlanadi. Bu orqali xalq orasida ayolga nisbatan hurmat, e’tibor va mas’uliyat tuygʻusi mustahkamlanadi. Jumaboy Yusupovning fikricha, bu obrazlar orqali xalq oʻzining gender madaniyati, oila timsoli va tarbiya usullarini ifoda etadi [3, 81-b.]. Ertaklar til jihatdan ham yoshlar ongiga oson kirib boradi — ular qulay, obrazli, jonli va xalqona. Bu xususiyatni Toʻra Mirzayev quyidagicha ifodalaydi: “Xalq ertaklari o‘zining tili, uslubi, obrazlari bilan tinglovchini o‘ziga jalb etadi. Xususan, Xorazm ertaklari o‘ziga xos latiflik, hazilkashlik, obrazli ifoda bilan boy” [1, 132-b.]. Xalq ertaklari, xususan Xorazm ertaklari nafaqat ogʻzaki ijod namunasi sifatida, balki bugungi kunda ham madaniy hayotda faol ishtirok etayotgan, yoshlar tarbiyasida muhim rol oʻynaydigan vosita sifatida qadrlanadi. Ular zamonaviy texnologiyalar va media makon orqali keng ommaga taqdim etilmoqda — bu esa ertaklarning hayotiylik, universallik va xalq bilan uzviy bogʻliqligini yana bir bor isbotlaydi. Omonulla Madayevning fikricha, ertaklar milliy madaniyat asoslarini saqlab qolish va yosh avlodga еtkazishning eng qulay shaklidir: “Ertaklar xalqning madaniy kodini avloddan-avlodga o‘tkazishdagi eng barqaror va ta’sirchan usul hisoblanadi. Ayniqsa, Xorazm vohasiga xos ertaklarda urf-odatlar, qadimiy dunyoqarashlar va axloqiy saboqlar aniq ifodalangan” [2, 44-b.]. Bugungi kunda Xorazm ertaklari maktabgacha ta’lim muassasalarida, ona tili va adabiyot darslarida, shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi bo‘yicha maxsus mashgʻulotlarda o‘qitilmoqda. Buning asosiy sababi — ertaklar orqali bolalar dunyoqarashi kengayadi, badiiy tafakkuri shakllanadi, til boyligi ortadi, milliy g‘urur hissi tarbiyalanadi. Jumaboy Yusupov erta yoshdagi bolalarga ertak aytishning zarurligini ta’kidlab, bu jarayonni milliy tafakkur tarbiyasi deb ataydi: “Ertaklar orqali bola voqeani obrazli idrok qiladi, bu esa uning dunyoni qabul qilish qobiliyatiga, axloqiy pozitsiyasiga ta’sir qiladi” [3, 68-b.]. Zamonaviy madaniy 160 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman muhitda Xorazm ertaklari sahna san’ati va multfilm janrlarida ham namoyon bo‘layotgani kuzatiladi. Masalan, “Shahzoda va tulki”, “To‘rt tavakkalchi”, “Mehnatkash yigit” kabi ertaklar asosida sahna ko‘rinishlari tayyorlanib, viloyat miqyosida teatrlashtirilgan shaklda namoyish qilinmoqda. Bu nafaqat badiiy, balki estetik tarbiya jihatidan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarda, ayniqsa YouTube va Telegram kanallarda Xorazm shevasida aytilgan ertaklar muxlislari ko‘payib bormoqda. Bu holat ertaklarning zamon bilan hamnafas, madaniy mobil va universal shaklga ega ekanini ko‘rsatadi. A.X. Usmonovning so‘zlariga ko‘ra, xalq ertaklari badiiy obrazlar orqali bugungi jamiyat muammolarini anglash va еchim topishda ham vosita bo‘la oladi: “Ertaklarda aks etgan obrazlar bugungi hayotiy vaziyatlarga mos talqin etilar ekan, ular yana yangicha, zamonaviy ma’no kasb etadi. Bu esa ertaklarni zamonaviy madaniyat kontekstida dolzarb qiladi” [5, 90-b.] E’tiborga molik jihati shundaki, bugungi yoshlar uchun ertaklar faqat ma’lumot emas, balki ruhiy madad, axloqiy tamoyillar manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bois, Xorazm ertaklarining madaniy muhitdagi oʻrni tobora ortib, ular orqali milliy ong va tarixiy xotira qayta tiklanmoqda. Xorazm ertaklari oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining yorqin namunasi sifatida nafaqat badiiy, balki ijtimoiy, tarbiyaviy va maʼnaviy jihatdan ham beqiyos ahamiyatga ega. Ular xalqning qadimiy tafakkuri, urf-odatlari, axloqiy qarashlari, estetik mezonlarini ifoda etadi. Ayniqsa, Xorazm vohasiga xos ertaklarda xalq ruhiyati, hayot falsafasi, ijtimoiy ideallar mujassamlangan bo‘lib, bu asarlar madaniy muhit shakllanishida faol rol o‘ynaydi. Folklorshunos olimlarning – To‘ra Mirzayev, Omonulla Madayev, Jumaboy Yusupov, N.A. Mamatqulov, Fattoh Abdullayev va A.X. Usmonovlarning ilmiy ishlari Xorazm ertaklarining ilmiy-nazariy asoslarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ularning asarlaridan ko‘rinadiki, ertaklar faqat o‘tmish madaniyatining yodgorligi emas, balki bugungi kun tarbiyasining kuchli vositasi, xalq ruhiyatining barqaror elementidir. Bugungi globallashuv davrida ertaklar — ayniqsa Xorazm xalq ertaklari — milliy o‘zlikni saqlash, tarixiy xotirani tiklash, yosh avlodda milliy g‘urur va vatanparvarlik hissini shakllantirishda dolzarb vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ertaklar orqali xalq hayoti, orzu-umidlari, axloqiy qarashlari, gender madaniyati, adolatga intilishi va insonparvarlik qadriyatlari avloddan avlodga o‘tmoqda. Shu jihatdan, Xorazm ertaklarining o‘rganilishi va ularning madaniy muhitdagi o‘rni haqidagi izlanishlar doimo davom etmog‘i, ertaklarning zamonaviy kontekstda qayta talqin etilishi esa yoshlar ongida milliy qadriyatlarni barqarorlashtirishda muhim vosita bo‘lib qolmog‘i zarur. 161 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirzayev T. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990. – 384b. 2. Madayev O. Xorazm ogʻzaki ijodi namunalarida qadimiylik va xalqona tafakkur. – Urganch: Xorezm, 2005. – 112 b. 3. Yusupov J. Xalq ertaklarining tipologik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 1997. – 95 b. 4. Abdullayev F. Xalq ertaklarining badiiy xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2002. – 130 b. 5. Usmonov A.X. Xalq ogʻzaki ijodi va xalq tafakkuri. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2003. – 160 b. 6. Mamatqulov N.A. Xalq ijodida axloqiy qadriyatlar. – Toshkent: Fan, 2001. – 104 b.