MAQOLLARNING LINGVOPOETIK VA LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI (Erkin Samandar asarlari misolida)

223 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman MAQOLLARNING LINGVOPOETIK VA LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI (Erkin Samandar asarlari misolida) Masharipova Farida Zokirovna UrDU 2-bosqich tayanch doktoranti [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17381799 Annotatsiya. Ushbu maqolada Erkin Samandar nasriy asarlari tilida qo‘llangan maqollarning lingvopoetik va lingvokulturologik xususiyatlari tilshunoslik jihatdan tahlil qilindi va mazmunmohiyati misollar orqali ochib berildi. Kalit so‘zlar: lingvopoetika, lingvokulturologiya, maqol, irsol-i masal, antiteza, assotsiatsiya, stereotip. Аннотaция. В статье с лингвистических позиций анализируются лингвопоэтические и лингвокультурологические особенности пословиц, использованных в прозаических произведениях Эркина Самандара, а также на примерах раскрываются их содержание и сущность. Ключевые слова: лингвопоэтика, лингвокультурология, пословица, пословичная традиция, антитеза, ассоциatsiя, стереотип. Annotation. This article analyzes the linguopoetic and linguocultural characteristics of proverbs used in the prose works of Erkin Samandar from a linguistic perspective and reveals their content and essence through examples. Keywords: linguopoetics, linguoculturology, proverb, proverbial tradition, antithesis, association, stereotype. Har bir yozuvchi o‘z asarlarida xalq og‘zaki ijodidan namunalar keltiradi. Erkin Samandar ham o‘z nasriy asarlarida folklorizmlarga, xususan, maqollarga ko‘p murojaat qiladi. Bu orqali yozuvchi qahramonlar nutqini boyitish, emotsional-ekspressivlikni oshirishga erishadi. Maqollar orqali xalqning madaniyati, tarixi va urf-odatlari еtkazib beriladi. Maqol va matallar shaklan ixcham, mazmunan keng, obrazli va yaxlit, barqaror ohangga ega bo‘lganligidan nutqda, ayniqsa, badiiy nutqda alohida qimmatga molikdir [7.:85]. Maqol xalq hayotini, maishiy turmushini, dunyoqarashi va intilishlarini, ko‘p asrlik tajribalarini ifodalashi jihatidan katta g‘oyaviy-tarbiyaviy vazifani ado etuvchi faol janr hisoblanadi. Maqol kishiga g‘oyaviy yo‘nalish beradi, undagi ijobiy ideallarning shakllanishiga, rivojlanishiga yo‘l ochadi [5.:24]. Shu sababli iste’dodli ijodkorlar asar bo‘yoqdorligi va ta’sirchanligini yuksaltirish uchun xalq og‘zaki ijodi namunalari, shu qatorda maqol va matal kabi janrlarga murojaat qilishadi. Lingvokulturologiya sohasida ko‘plab ishlarni amalga oshirgan V.N.Teliyaning ta’kidlashicha, “maqollar xalqning kundalik hayoti bilan bog‘liq madaniy qadriyatlarning asrlar davomida an’anaviy tarzda ajdodlardan avlodlarga o‘tib kelayotgan ulkan manbayidir”[6.:241]. 224 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman Iste’dodli ijodkor Erkin Samandar o‘z nasriy asarlarida maqollardan unumli va barakali foydalangan. Quyida keltirilgan ayrim misollarni ko‘rib chiqamiz: Bul firdavsul makonning nomin ne dersuz? Qiyot dermuz. Yo‘lovchilar qiyotliklarga yaxshi gaplarni aytib, dag‘i so‘radilar. Mehmon olurmisuz? Qiyotliklar aytdilar. Mehmon otadan ulug‘. Bosh ustiga! [1.:244] O‘zbek xalq og‘zaki ijodining eng qimmatbaho namunalaridan biri bo‘lgan “Mehmon otadan ulug‘” maqoli o‘zbek madaniyatida mehmondo‘stlik va hurmat tamoyillarini yorqin ifodalaydi. Bu maqolning asosiy mazmuni mehmonning oila a’zolari qatorida o‘rin egallashini ta’kidlaydi, ya’ni mehmonni kutib olish va izzat-ikrom qilish eng muhim vazifalardan biri sifatida ko‘rsatiladi. Ushbu maqol – ixcham, obrazli va hikmatli ibora bo‘lib, xalq hayotiy tajribasiga asoslangan. Bu еrda maqol asar qahramonining ichki dunyosini ochib beradi va asarning badiiy tasvirini boyitadi. Maqol romanning ritmini kuchaytiradi va xalq hikmatini adabiy obrazga singdiradi, bu esa asarni yanada ta’sirli qiladi. Umuman, maqolning poetik qudrati uning qisqaligida – u bir jumla bilan butun madaniy qadriyatni ifodalaydi, Bu o‘zbek folklorining badiiy xususiyatidir. Lingvopoetik tahlilda so‘zlarning semantik qatlamlariga ham e’tibor qaratish lozim. Mehmon so‘zi nafaqat mehmon ma’nosini, balki rizq (ne’mat) va baraka bilan bog‘liq assotsiatsiyalarni uyg‘otadi. Bu maqolning madaniy ahamiyati shundaki, u o‘zbek millatining stereotipini shakllantiradi: o‘zbeklar har qanday vaziyatda mehmonni hurmat qiladi, bu ularning qon-qoniga singgan xususiyatdir. … Buning uchun esa avval Amir to‘radan uzoqroq yurish lozim bo‘ladi. O‘zi behuda kelyapti uning oldiga. Qozonga yaqin yursang qorasi yuqar… [3.:177]. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida “Qozonga yaqin yursang qorasi yuqar” maqoli o‘zining sodda, ammo chuqur ma’nosi bilan ajralib turadi. Bu maqolning asosiy mazmuni yomon odam yoki yomon muhitga yaqinlashishning zararli oqibatlarini ta’kidlaydi. Metaforik ma’noda, bu yomon ta’sirlarning yuqumliligini, yomon odam bilan yaqinlikdan saqlanish kerakligini bildiradi. Maqol o‘zbek madaniyatida axloqiy tarbiya, ijtimoiy munosabatlar va o‘zini saqlash tamoyillarini aks ettiradi. Ushbu maqol metafora va giperbolaga asoslangan: qozon – qora, iflos narsa ramzi (kundalik hayotdan olingan obraz), qorasi yuqar esa yomon ta’sirning yuqumliligini bildiruvchi giperbolik ifoda. Bu vositalar maqolni obrazli qiladi va yomonlikning yuqishini jonli tasvirlaydi. Maqol orqali yozuvchi xalqning qadriyatlari, urf-odatlari va dunyoqarashini ochib beradi. Mazkur maqol o‘zbek madaniyatining axloqiy tamoyillarini – yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi masofani saqlashni, yomon ta’sirlardan uzoqlashishni aks ettiradi. u nafaqat ijtimoiy ogohlantirish, balki milliy o‘zlikni shakllantiruvchi ruhiy qadriyatdir, xalqaro muloqotda o‘zbek obrazini ta’kidlaydi. Bu maqol nafaqat folklor namunasidir, balki o'zbek xalqining abadiy hikmati va tarbiyaviy qudratidir. 225 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman Mahmudbek, mahkam bo‘l, o‘g‘lim. Boshga tushganni ko‘z ko‘rar. Ammo… Otangning hozir qayerda ekanini hech kimga, hatto onangga ham aytib o‘tirma, buni u ko‘tarolmas [2.:26]. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida “Boshga tushganni ko‘z ko‘rar” maqoli hayotning sinovlari va tajribaning o‘ziga xos hikmatini ifodalaydi. Ushbu maqolning asosiy mazmuni shundan iboratki, inson faqat o‘z boshiga tushgan sinov yoki muammo orqali haqiqatni anglaydi, ya’ni tajriba ko‘z bilan ko‘rish kabi aniq va ishonchli bilim beradi. Maqol o‘zbek madaniyatida sabr-toqat, tajriba va hayotiy donolik qadriyatlarini aks ettiradi. Bu еrda maqol qahramonning hayotiy tajribasini ta’kidlaydi va asarning badiiy tasvirini boyitadi. Maqol o‘zbek madaniyatining asosiy tamoyillaridan biri – tajriba orqali o‘rganish va sabr-toqatni aks ettiradi. O‘zbek xalqida hayotiy sinovlar insonni еtuk qiladi, degan tushuncha keng tarqalgan. Bu maqol orqali xalq o‘z donoligini ifodalaydi. Maqol boshqa xalqlar madaniyati bilan solishtirganda o‘zbeklarning sabr-toqat va hayotga falsafiy yondashuvini ajratib turadi. Maqol tajribaning muhimligini ta’kidlab, xalqning milliy o‘zligini va dunyoqarashini mustahkamlaydi. Bu maqol nafaqat folklor namunasidir, balki o‘zbek xalqining hayotiy hikmati va falsafiy dunyoqarashini aks ettiruvchi abadiy donolikdir. – Demakki, – dedi Abu Inomxon, – do‘stni siyla, dushmanni qiyrat. Shu еrda ham Abu Inomxon ko‘p aytguvchi iborasini ishlatganidan yigitlar kulib yuborishdi [4.:23]. “Do‘stni siyla, dushmanni qiyrat” maqoli o‘zbek xalq og‘zaki ijodining go‘zal namunalaridan biridir. Bu еrda do‘st-dushman va siyla-qiyrat so‘zlari o‘rtasida antiteza (qarama-qarshilik) vujudga kelgan. Bu antiteza (do‘stga yumshoqlik – dushmanga shafqatsizlik) maqolni badiiy ifoda vositasi sifatida boyitadi. Maqol buyruq shaklda berilgan, bu uni maslahat yoki ogohlantirish sifatida ta’sirchan qiladi. Maqol o‘zbek madaniyatida do‘stlik va dushmanlik tushunchalarini aks ettiradi. Do‘stni siyla do‘stga sodiqlik, hurmat va himoyani bildiradi, bu o‘zbek folklorida keng tarqalgan Bu ikki tomonlama yondashuv o‘zbek madaniyatining jangovar ruhini aks ettiradi, chunki O‘rta Osiyo xalqlari tarixida (xorazmshohlar, mo‘g‘ullar bosqinlari davri) do‘stlik ittifoqlar, dushmanlik esa hayot-mamot masalasi bo‘lgan. Maqol lingvokulturema sifatida ishlaydi, chunki u milliy mentalitetni ifodalaydi: o‘zbeklar uchun do‘stlik – oila kabi muqaddas, dushmanlik esa to‘liq yo‘q qilishni talab qiladi. Bu kabi maqollar qarindosh tillarda ham kuzatiladi, lekin o‘zbek variantida jangovarlik va sodiqlik kuchliroq ta’kidlangan bo‘ladi. Maqol o‘zbek madaniyatining ikki tomonlama qadriyatlarini (yumshoqlik va qattiqqo‘llik) birlashtirib, tarixiy va ijtimoiy matnda muhim o‘rin tutadi. Bu tahlillar maqolni nafaqat til, balki milliy ruhiyatning ko‘zgusi sifatida ko‘rsatadi. Adib asarlarida shakli o‘zgartirilgan, ammo ma’nosi yanada kuchaytirilgan maqollar ham ko‘plab topiladi: Bu savolga birdaniga javob berib bo‘lg‘aymu?!. Jahl kelganida ne ofatlar ro‘y bermas. “Ichdagi ot”ni jilovlay boshladi mavlono [3.:67]. Insoniyatning qadimiy donoligida “Jahl kelganda aql ketadi” maqolida g‘azabning 226 “Hodi Zarifov – o‘zbek folklorshunosligining asoschisi” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman ko‘zni ko‘r qilishi, aqldan ayirishi haqida gapiradi. Bu maqol, xuddi shamoldek tez keladigan jahlning insonni oqibatlarni o‘ylamaydigan ahvolga solishini eslatib turadi, ammo Erkan Samandar bu maqolni o‘ziga xos tarzda o‘zgartirib, "Jahl kelganida ne ofatlar ro'y bermas" shakliga keltirgan. Bu o‘zgarish oddiy emas – u jahlning nafaqat aqlni еb qo‘yishini, balki hayotda son-sanoqsiz falokatlar, ofatlar va pushaymonliklarga sabab bo‘lishini ta’kidlaydi. Xuddi daryo suvi toshqin bo‘lib to‘siqni yorib o‘tgandek, nazoratsiz g‘azab ham hayotni vayron qilishi mumkin. Romanda buyuk shoir Muhammad Rizo Ogahiy Shomurod inoqning nohaqligi va noinsofligidan g‘azabga minadi. Uning yuragi adolatsizlikdan yonib, jahli qaynaydi, lekin Ogahiy o‘zini tutib, g‘azabini jilovlaydi. Bu lahza nafaqat qahramonning ichki kuchini, balki haqiqiy donolikni namoyon etadi: jahl kelganda uni bosib o‘tish, falokatlarning oldini olish demakdir. Ogahiy bu orqali bizga shuni o‘rgatadiki, g‘azab – bu sinov, uni еngish esa insonning eng katta g‘alabasi. Yozuvchi nasriy asarlari tilida: “So‘nggi pushaymon o‘zingga dushman”, “Ekkaningni o‘rasan”, “So‘raganning aybi yo‘qdur”, “Ko‘r ko‘r ila qorong‘uda topishur”,”Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar”, “Jahl kelganda aql qochar”,“Izlagan topar”,” Bir xotinning makri qirq tuyaga yuk”, “Sichqonning ini ming tanga”, “Boshga tushganni ko‘z ko‘rar” kabi ko‘plab maqollardan foydalangan. Asarda qo‘llanilgan maqollarning birortasi ortiqchadek tuyulmaydi, balki kitobxonda tabiiy holdek tasavvur uyg‘onadi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Erkin Samandar nasriy asarlarida lingvomadaniy xarakterga ega bo‘lgan maqollardan unumli foydalangan. Bu orqali qahramonlar xarakteri, ularning nutqini individuallashtirishda, turli voqealarni tasvirlashda muhim lingvopoetik vazifa bajargan. Bu bilan asarning ta’sirchanligi, ekspressiv bo‘yoqdorligi, xalqchilligi ortgan. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Эркин Самандар. Паҳлавон Маҳмуд Пирёрвалий. – Тошкент: Шарқ, 2009. – Б. 244. 2. Эркин Самандар. Қирон ғилдираги. –Тошкент: Шарқ, 2016. – Б. 26. 3. Эркин Самандар. Қуюн излари ёхуд Огаҳий. – Тошкент: "МУМТОЗ СЎЗ", 2009. – Б. 177. 4. Эркин Самандар. Султон Жалолиддин. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2007. – Б. 23. 5. Мирзаев Т., Саримсоқов Б. Ўзбек халқ мақоллари ва унинг ушбу нашри ҳақида. // Ўзбек халқ мақоллари. – Т.: Фан, 1987. – Б. 24 6. Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и лингвокултурологический аспекти. – М.: Школы "Языки русской културы", 1996. С. 241. 7. Йўлдошев М. Чўлпоннинг бадиий тил маҳорати ( "Кеча ва кундуз" романи мисолида). НД. – Тошкент, 2000. – Б.85.