МИҚДОР, СИФАТ ВА МЕЪЁРНИНГ ИНСОН САЛОМАТЛИГИДА НАМОЁН БЎЛИШИ

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI MARKAZIY OSIYO TAFAKKURIDA ISLOM FALSAFASINING TADRIJIY RIVOJI «ПОЭТАПНОЕ РАЗВИТИЕ ИСЛАМСКОЙ ФИЛОСОФИИ В МИРОВОЗЗРЕНИИ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ» “STAGED DEVELOPMENT OF ISLAMIC PHILOSOPHY IN THE WORLDVIEW OF CENTRAL ASIA. MАVZUSIDАGI XАLQАRO ILMIY -NAZARIY KONFERENSIYA Buxoro shahri, 2025-yil 15-may Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 2 А Н Н О Т А Ц И Я Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги кўмагида Бухоро давлат техника университетининг “Ижтимоий фанлар ва жисмоний маданият” кафедраси “Марказий Осиё фалсафий тафаккурида ислом фалсафасининг тадрижий ривожи” мавзусидаги халқаро илмий-назарий анжумани 2025 йил 15 май куни Бухоро шаҳрида ўтказилди. Халқаро анжуман “Ўзбекистон-2030” стратегиясида илгари сурилган устивор вазифалар ва тавсиялардан, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг 2017 йил 24 майдаги “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги, 2021 йил 26 мартдаги “Маънавий-маърифий ишлар тизимини тубдан такомиллаштириш тўғрисида”ги қарорлари ҳамда 2025 йил 21 апрелдаги “Фуқароларнинг виждон эркинлиги ҳуқуқи кафолатларини янада мустаҳкамлаш ҳамда диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқиш чора-тадбирлари тўғриси”да фармонидан келиб чиққан вазифаларни ижросини таъминлаш, ёшларни ватанпарвар, маънавий жиҳатдан баркамол авлод этиб шакллантириш, янгича фикрлайдиган фуқароларни тарбиялаш, улар онгида Ватанга садоқат ва юртпарварлик ғояларини янада чуқурроқ сингдириш мақсадида ташкил этилди. Анжуманда Шарқ ва Ғарб мутафаккирлари ижодида фалсафа ва ислом динининг ўзига хос уйғунлиги, Марказий Осиё мутафаккирларининг ислом фалсафаси ривожланишидаги ўрни, ислом фалсафасида табиатни асраш, атрофмуҳитга эхтиёткорона муносабатда бўлиш, экологик масалаларнинг ёритилиши, тасаввуф намоёндалари ғоялари, етти пир меросини ўрганиш ва тарғиб қилиш “Зиёрат туризми”ни ривожлантириш омили эканлиги масалаларига оид тадқиқотлар муҳокама этилди. Анжуман тўпламида Италия, Россия Федерацияси, Тожикистон, Қозоғистон, Қирғизистон Республикалари ва Ўзбекистон олимлари ва тадқиқотчиларининг мақолалари чоп этилган. А Н Н О Т А Ц И Я 15 мая 2025 года в Бухаре кафедрой «Социальные науки и физическая культура» Бухарского государственного технического университета при поддержке Министерства высшего образования, науки и инноваций Республики Узбекистан была проведена международная научно-теоретическая конференция на тему «Поэтапное развитие исламской философии в мировоззрении Центральной Азии». Международная конференция организована в целях обеспечения реализации задач, вытекающих из приоритетных задач и рекомендаций, изложенных в Стратегии «Узбекистан-2030», Постановлениях Президента Республики Узбекистан Ш.М. Мирзиёева от 24 мая 2017 года «О мерах по дальнейшему совершенствованию системы сохранения, исследования и популяризации древних письменных источников», от 26 марта 2021 года «О коренном совершенствовании системы духовно-просветительской работы» и Указе «О мерах по дальнейшему укреплению гарантий права граждан на Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 3 свободу совести и поднятию на новый этап реформ в религиознопросветительской сфере» от 21 апреля 2025 года, а так же, в целях формирования из молодежи патриотичного, духовно зрелого поколения, воспитания прогрессивно мыслящих граждан, дальнейшего формирования в их сознании идей преданности Родине и патриотизма. На конференции обсуждались уникальное сочетание философии и ислама в творчестве восточных и западных мыслителей, роль мыслителей Центральной Азии в развитии исламской философии, сохранение природы в исламской философии, бережное отношение к окружающей среде, освещение экологических проблем, идеи суфизма, изучение и популяризация наследия Семи Пиров как фактора развития «паломнического туризма». В сборнике конференции опубликованы статьи учёных и исследователей из Италии, Российской Федерации, Таджикистана, Казахстана, Кыргызстана и Узбекистана. ANNOTATION On May 15, 2025, in Bukhara, the Department of Social Sciences and Physical Education of the Bukhara State Technical University, with the support of the Ministry of Higher Education, Science and Innovation of the Republic of Uzbekistan, held an international scientific and theoretical conference on the topic “The phased development of Islamic philosophy in the worldview of Central Asia”. The international conference is organized in order to ensure the implementation of the tasks arising from the priority tasks and recommendations set out in the Strategy "Uzbekistan-2030", the Resolutions of the President of the Republic of Uzbekistan Sh.M. Mirziyoyev dated May 24, 2017 " On measures to further improve the system of preservation, research and popularization of ancient written sources ", dated March 26, 2021 " On the radical improvement of the system of spiritual and educational work ", and the Decree "Оn measures for the further strengthening of guarantees of citizens’ right to freedom of conscience and for advancing reforms in the religious and educational sphere to a new stage" dated April 21, 2025, as well as, in order to form a patriotic, spiritually mature generation from young people, educate progressively thinking citizens, further form ideas of devotion to the Motherland and patriotism in their minds. The conference discussed the unique combination of philosophy and Islam in the works of Eastern and Western thinkers, the role of Central Asian thinkers in the development of Islamic philosophy, the preservation of nature in Islamic philosophy, careful attitude to the environment, coverage of environmental issues, ideas of Sufism, the study and popularization of the heritage of the Seven Pirs, as a factor in the development of "pilgrimage tourism". The conference collection contains articles by scientists and researchers from Italy, the Russian Federation, Tajikistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Uzbekistan. Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 4 MАS`UL MUHАRRIR: Navro`zova Gulchehra Neʼmatovna, Buxoro davlat texnika universiteti “Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat” kafedrasi professori, f.f.d. Tahririyat a`zolari: Zoyirov Erkin Xalilovich, Buxoro davlat texnika universiteti “Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat” kafedrasi mudiri, f.f.d(DSc). Bafoyev Feruz Murtazoyevich, Buxoro davlat texnika universiteti “Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat” kafedrasi dotsenti, s.f.n. Avliyoqulov Uchqun Mardanovich, Mir Arab oliy madrasasi o’quv ishlari bo’yicha prorektori. Isayeva Dilbar Abdukadirovna, Buxoro davlat texnika universiteti, Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat” kafedrasi dotsenti, f.f.b.f. d(PhD). TАQRIZCHILАR: Yuldashxodjayev Haydar Hashimxanovich, “Yangi asr universiteti” kafedra mudiri, t.f.n. Boltayev Abduraxim Amonovich, “Mamun universiteti” professori, f.f.d(DSc). Yunusova Gulandom Samiyevna, Buxoro davlat texnika universiteti “Oʼzbek va xorijiy tillar kafedrasi” professori, f.f.d(DSc). Toʼplovchi va nashrga tayyorlovchi: Sultonova Latofat Saydullayevna, Buxoro davlat texnika universiteti “Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat” kafedrasi katta oʼqituvchisi Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 302 turgan biror narsani nobud qilma, deya uqtirgan soʼzlarini doimo esimizdan chiqarmasligimiz va yoshlarga ham shularni oʼrgatmoqligimiz lozim. Bundan tashqari xalqimiz orasida «Birni kessang oʼnni ek» degan purmaʼno ibora ham mavjud. Darhaqiqat biz bugun kesgan birgina koʼchatning tabiatdagi zarari yillar oʼtib uning oʼrniga ekkan daraxtimiz orqali qoplanadi. Va shunda ona tabiatning toza havosiga, koʼkalamzorligiga putur yetkazmagan hisoblanamiz. Hulosa qilib aytadigan boʼlsak, Аlloh bizlarga neʼmat qilib bergan ona tabiatni asrab avaylash, uni muhofaza qilish va ifloslanishiga yoʼl qoʼymaslik har bir kishining insoniylik burchidir. Adabiyotlar: 1. Chaloyan V.K. Vostok – Zapad: Preemstvennostь v filosofii antichnogo i srednevekovogo obshestva. - M.: Nauka, 1979. 2. Traxtenberg O.V. Ocherki po istorii zapadnoevropeyskoy srednevekovoy filosofii. M.,1957. -S. 57; Suleymanova F. Vostok i Zapad. -T.: А. Kadiri, 2001. 3. Sagadeev А.V. Ibn Sina (Аvitsenna). - M.: Nauka, 1980. 4. Аl -Farabi. Filosofskiye traktati. – Аlma-Аta,1970. 5. Аl -Farabi. Sotsialno-eticheskiye traktati. – Аlma-Аta,1973. МИҚДОР, СИФАТ ВА МЕЪЁРНИНГ ИНСОН САЛОМАТЛИГИДА НАМОЁН БЎЛИШИ Қурбонов Нодир Мирзоҳидович – Бухоро давлат медицина институти даволаш бўлимининг иккинчи босқич талабаси, ORCID number: 0009-0003-6685-1924, Email address: komnatan70[email protected], Phone number: +998936221541 “Ҳеч қачон ҳеч бир ишда меъёрни бузманг” Пифагор Марказий Осиё мутафаккирлари уқтиришларича, сифат ва миқдор асло бир-биридан айро эмас, бу айни ҳақиқат. Сифат – нарса, ҳодиса, жараённинг ўз-ўзига тенглиги,мослиги, мавжудлигини англатади. Миқдор мураккаблик, унда ҳам тортиш, ҳам итариш, ҳам бирлик, ҳам кўплик, ҳам тинимсизлик, ҳам тинимлилик ҳолларининг бирлиги (яхлитлиги, ягоналиги-Қ.Н.) мужассамдир. Миқдор сонда, рақамда, даража, босқичда, интенсивлик, чегара ва чегарасизликда намоён бўлишини тиб фанлари айниқса анатомия, физиология, генетика, гистология ва паталогик анатомия мисолларида яққол кўриш мумкин. “Инсон саломатлиги қоннинг кўп ёки камлигида эмас, -деб Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 303 ёзади Ибн Сино, - балки қоннинг сифатида” 1 . Биргина артериал қон босимининг кўрсатгичи кўп нарсалардан далолат беради. Ҳаётнинг барча жабҳаларида: ширин мева, аччиқ мева, пишган ёхуд пишмаган, асл ва сохта мунособат, тоза сув ёхуд ифлос сув, ахлоқли ёхуд ахлоқсизлик кабилар айнан сифат, миқдор ва меъёрдан дарак беради. Инсон саломатлиги, беморлиги ёхуд на соғлом, на касал ҳолати фарқланади. Инсон организми уч ҳолатининг ҳам ўз сифат, ўз миқдор кўрсатгичлари мавжуд. Улар бир-биридан кескин фарқланади. Ҳар бир инсон руҳан, жисмонан соғлом бўлса, энг аввало ўзига сўнг оила аъзолари ва ўз миллати, ватанига фойда келтира олади. Инсон юраги ҳаёти давомида 182 миллион литр қонни ўзидан ўтказади. Инсон танасидаги қон 4,5 литрдан 5 литргача бўлиши мумкин. Баҳорда нафас олиш даражамиз куздагига нисбатан 1, 5 баробар юқорироқ бўлади. Одам организмида яшовчи бактерияларнинг соф вазни 2 килограммга тенг. Қон таркибидаги глюкозанинг ўз меъёридан четга чиқиши албатта касалликка олиб келади. Саломатлик меъёри нисбий бўлса-да, унинг ҳам ўз чегаралари мавжуд. Инсондаги сифат, миқдор, меъёр кўрсатгичларига эътибор қаратишимиздан олдин, ислом динимизнинг муқаддас китоби бўлган Қуръони каримдаги баъзи фикрларга диққат қилсак... Биласизми, инсон анжир билан зайтунни бирга еса, инсон жисмига қандай таъсири бўлади? Аллоҳ таъало: «Анжир билан қасам ва зайтун билан қасам» (Тийн: 1оят) деб бу икки мева номи билан қасам ичди. Сура давомида, инсонни энг гўзал суратда яратганини айтди. Кўпчилигимиз айнан анжир ва зайтунни қўшиб истеъмол қилинишининг фойдаларидан бехабаримиз. Бу икки мевани алоҳида истеъмол қилишнинг бирга ейишдек таъсири йўқ. Улар биргаликда қўйидаги фойдаларга эга: 1 — Қондаги холестерин миқдорини камайтиради; 2 — Аёлларнинг фарзандли бўлиш имконини оширади; 3 — Инсон жисмини чиройли, узоқ ёш ҳолатда туришига ёрдам беради; 4 — Қарилик аломатларини кетказади; 5 — Озуқа сифатида қўллашга қулай; 6 — Ҳужайралар ўз вазифасини аъло даражада бажаришига сабаб бўлади; 7 — Иш қобилиятини оширади. Танага қувват бағшлайди; 1 Ибн Сино Абу Али. Тиб қонунлари. 1-китоб. 2-нашри. Учинчи таълим. Мизожлар тўғрисида. Биричи фасл.Т., Фан. 1983. 11-22 бетлар. Абу Али ибн Сино. Тиб қонунлари. Уч жилдли сайланма. 1жилд. Т., Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти. 1992. 15-74 бетлар. Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 304 8 — Эркаклардаги жинсий заифликка қарши самарали восита; 9 — Юракни қувватлантиради. 10 — Руҳий хасталикларга қарши курашади. Инсон ўзини руҳий назорат қилишини осон қилади ва х.к Азҳар университетининг тиббий бўлими «Шифобахш ўсимлик ва набодотлар» факултетининг раҳбари Тоҳа Иброҳим айтади: Бир гуруҳ япон олимлари «Тийн» сурасини ҳикматини ўрганиш мақсадида тажриба ўтказдилар. Айнан анжир ва зайтун METHALONIDS деб номланган моддага бой эканлигини кашф қилдилар. Бу модда инсон организмида 15 ёшдан 35 ёшгача фаол ажралиб чиқади. 40 ёшдан кейин бу модда секрецияси камаяди. Инсон жисмини сура давомида келганидек энг гузал суратда яратилиши билан бу икки мева зикр қилинишининг ўзаро қандай боғлиқлиги ҳақида ҳеч ўйлаганмисиз? Япон олимлари анжирда мавжуд бўлган METHALONIDS моддасининг таъсири фақат зайтун билан аралашгандагина фаол бўлишини аниқладилар. Энг яхши таъсир даражаси 1 дона анжир, 7 дона зайтун билан истеъмол қилинганда ундаги моддаларнинг таъсир даражаси тенг бўлишини кашф қилдилар. Қизиғи шундаки, «анжир» сўзи Қуръонда 1 марта, «зайтун» эса 7 марта зикр қилинган. 6 марта айнан зайтун лафзи билан, 7 чи маротаба «Ва Тури Сийнодан чиқадиган бир дарахт(зайтун)ни (пайдо қилдикки), у ёғ ва егувчиларга нонхуриш ила ўсур». (Муъминун: 20 - оят) оятида келган. Бу меваларни бирга истеъмол қилиш доим соғлом, ёш бўлиб юришга сабаб бўлади. 1:7 бу нисбат меъёр, асл моҳият ҳам шунда. Анжир таркибида инсон организми учун энг ноёб, юрак ва ошқозон аъзолари ишлаши учун энг фойдали бўлган ниацин ҳам мавжуд. Шу сабабли анжирни ўзини ҳам истеъмол қилиш фойдалидир. Асл зайтун мойини эса ҳар доим салатларга қўшиб истеъмол қилиш ҳам фойдалидир. Абу Райҳон Беруний томонидан ёзилган “Китаб ас-сайдана фит-тиб” асарининг илмий таҳлилидан шундай хулосага келиш мумкинки, Беруний миқдорий-сифатий ўлчовларни қўллаш орқали ўз даврида 750 та ўсимлик, 107 минерал, 101 ҳайвонларни аниқлади. У фанга “рухсат этиладиган миқдор”, “ўлимга келтирадиган миқдор”, “ҳаддан ортиқ миқдор”, “адолатли адад” каби тушунчаларни киритди, улар орасидаги фарқларни амалиётда кўрсата олди. Унинг ютуқларидан яна бири, оддий меъёр билан “қатъий” меъёр орасидаги фарқни кўрсата олганидир: “бир ёки икки дирҳам шафран тўлғоқ азобини енгиллаштиради, уч дирҳам шафран эса Ma r ka ziy O s iy o ta f a kku ri d a i s lo m f a l s a f a s i n in g ta d r i j i y r i vo j i 305 – ўлимга олиб келади” 1 . Шафранни бир-икки дирҳами тўлғоқ азобини енгиллаштирса, уч дирҳами ҳомиладор аёлнинг ўлимига сабаб бўлиши, инсон саломатлиги учун “қатъий меъёр” нақадар муҳим аҳамиятли эканлиги ўз давридаёқ қатъий уқтирилди. Ҳатто инсоннинг ақлий салоҳияти ҳам “ўлчанади”. Унинг ўлчов бирлиги IQ- (ай-кью) орқали аниқланса-да, сайёрамизда доҳийлар, жуда истеъдодлилар, истеъдодлилар, ақллилар, ақли заифлар ва ҳ. фарқланишади. Ай-кьюси жуда юқори бўлган алломалар ҳар бир даврда бўлишган. Улардан бири Альберт Эйнштейн (1879-1955):”Шуни тушуниб етдимки, мусулмонлар яҳудийлар қила олмаган ишларни ўзларининг ақл-идроки ва шуури билан эришди. Исломдаги бу куч дунёга тотувлик олиб келади.” Даҳо мингдан бирининг улушига тушади, миллиондан бирида керакли даражада ривожланади ва ҳар ўн ёки ҳатто юз миллиондан бири ҳақиқий даҳога айланади. Минглаб даҳолар номаълум яшай ди. Инсонни ақлий ривожланиш қобилияти илм орқали тараққий этади, интелектуал қобилияти ўсади. Ақлий саломатлик, ақлий камолот жамиятнинг энг ноёб капиталидир. Саломатлик меъёри нисбий характерга эга. Жамият ва индивидуал саломатлик меъёри мезонлари бир хил эмас. Ҳар бирининг ўз мезони бўлади.Саломатлик меъёри бу инсон танасининг табиий соғлом ҳолатидаги сифат ва миқдор кўрсатгичларининг, руҳий, репродуктив, ижтимоий, психологик саломатлик кўрсатгичлари билан бир бутунлиги, ягоналигидир. Бир инсоннинг саломатлик меъёри иккинчи бир инсоннинг саломатлик меъёри билан айнан бир хил бўлмайди. Жаҳонда саломатлик меъёри тенг бўлган икки инсонни учратиш мумкин эмас. Жаҳон аҳолисининг атиги 4% саломатлик меъёрига яқин инсонлардир. 1 Абу Райхон Беруни.Избранные произведения.Т.IV. Фармакогнозия в медицине (Китаб ас-сайдана фиттиб).Т.:”Фан”.1974.С.496.