ИБН СИНО – БУЮК ФАЙЛАСУФ ВА ТЕНГИ ЙЎҚ ШИФОКОР

xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 1 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI TARIX VA YURIDIK FAKULTETI “ISLOM TARIXI VA MANBASHUNOSLIK, FALSAFA” KAFEDRASI SHARQ FALSAFASINING DOLZARB MASALALARI (qadimgi zamonlardan hozirgacha) XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMAN TO‘PLAMI Buxoroyi sharif – 2025 Sharq falsafasining dolzarb masalalari (qadimgi zamonlardan hozirgacha) 2 “Sharq falsafasining dolzarb masalalari” ( qadimgi zamonlardan hozirgacha) xalqaro ilmiynazariy anjuman to’plami 30-sentabr 2025 yil TAHRIR HAYATI: Bobir Bahriyevich NAMOZOV – Tarix va Yuridik fakulteti dekani, falsafa fanlari doktori (DSc), professor. Hakima Yusupovna SALOMOVA – Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa kafedrasi professori, falsafa fanlari doktori. Sayfilloyeva Dilfuza KAXRAMONOVNA – Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa kafedrasi mudiri, falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xaitov Lazizbek AZAMATOVICH – Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa kafedrasi falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xusen Xayrulloevich DJURAYEV – Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa kafedrasi , tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Hurmatli maqola va tezis mualliflari! To‘plamga kiritilgan maqolalarning saviyasi va kamchiliklari, plagiat uchun mualliflarning o‘zi mas’ul hisoblanishini eslatamiz. Konferensiya O‘zbekiston Respublikasi Olıy ta’lım, fan va ınnovatsıyalar vazırlıgıning 2024-yil 27-dekabrdagi 490-sonli buyrugʻi asosida o‘tkazilmoqda. ©Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa kafedrasi ©BuxDU xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 3 Annotatsiya Mazkur xalqaro ilmiy-amaliy anjuman hozirgi kunda sharq falsafasining dolzarb muammolari bo’lgan borliq, olam yagonaligi, komil inson g’oyasi, insoniyatning tabiat borlig’iga oqilona munosabati, islom falsafasining o’ziga xosligi va sharq mutafakkirlarining jahon falsafasiga qo’shgan hissalariga bag’ishlanadi. Falsafa barcha fanlarning poydevori sanaladi. Insoniyat tafakkuri durdonalari haqida gap ketganda olimlarning nigohi dastlab Sharqqa qaratiladi. Sharq xalqlaridan insoniyatga meros bo‘lib nomlar, turli xil iqtisodiy ijtimoiy, ma’naviy-madaniy innovatsiyalar qolgan va keyingi sivilizatsiyalar tomonidan o‘zlashtirilgan. Shu sababli “Sharq insoniyat sivilizatsiyasining beshigi” deb qaraladi. Buxoro davlat universiteti “Islom tarixi va manbashunosligi, falsafa” kafedrasida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 27 dekabrdagi 490-son buyrug’iga asosan “Sharq falsafasining dolzarb masalalari” (qadimgi zamonlardan hozirgacha) mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya tashkil etildi va konferensiya to‘plami yaratildi. Mazkur to‘plamda xalqaro nufuzli olimlar hamda respublikamiz nufuzli oliygohlari professor-o‘qituvchilarining, ilmiy izlanuvchilar, doktorantlar, mustaqil tadqiqotchilarning maqola va tezislari to’plangan bo’lib, Sharq falsafasiga oid yangi tafakkur va g’oyalar o’z ifodasini topgan. Аннотация Эта международная научно-практическая конференция посвящена актуальным проблемам восточной философии: экзистенции, единству мироздания, идее совершенного человека, рациональному отношению человечества к существованию природы, уникальности исламской философии и вкладу восточных мыслителей в мировую философию. Философия считается основой всех наук. Когда речь заходит о шедеврах человеческой мысли, учёные в первую очередь обращают внимание на Восток. Имена, различные экономические, социальные, духовные и культурные новшества, унаследованные от народов Востока и перенятые последующими цивилизациями, – вот почему Восток считается «колыбелью человеческой цивилизации». В соответствии с постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан № 490 от 27 декабря 2024 года на кафедре “История и источниковедение ислама, философии” Бухарского государственного университета организована международная научно-практическая конференция на тему “Актуальные вопросы восточной философии” (с древнейших времен до наших дней) и создан сборник материалов конференции. В сборнике представлены статьи и тезисы всемирно известных учёных, профессоров и преподавателей престижных вузов нашей республики, научных сотрудников, докторантов, независимых исследователей, отражающие новые взгляды и идеи по восточной философии. Abstract This international scientific and practical conference is devoted to the current problems of Eastern philosophy: existence, the unity of the universe, the idea of a perfect person, the rational attitude of humanity to the existence of nature, the uniqueness of Islamic philosophy and the contributions of Eastern thinkers to world philosophy. Philosophy is considered the foundation of all sciences. When it comes to the masterpieces of human thought, scientists first turn their attention to the East. Names, various economic, social, spiritual and cultural innovations inherited from the peoples of the East and adopted by subsequent civilizations. Therefore, the East is considered the "cradle of human civilization." In accordance with the order of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan No. 490 dated December 27, 2024, an international scientific and practical conference was organized at the Department of “History and Source Studies of Islam, Philosophy” of Bukhara State University on the topic “Current Issues of Eastern Philosophy” (from ancient times to the present day) and a conference collection was created. This collection contains articles and theses of internationally renowned scientists and professors and teachers of prestigious universities of our republic, scientific researchers, doctoral students, independent researchers, and reflects new thoughts and ideas on Eastern philosophy. xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 77 kamolotga yetaklash uchun berilgandir. Inson din uchun emas , balki din inson uchun yaratilgandir. Ana shu g’oyani rivojlantirib harakat yana inson hukmiga in’om etilgan olamni yashnatish” 151 lozimligini uqtirib o’tilgan. Bu g’oya o’sha davrdagi siyosiy-ijtimoiy vaziyatda eng ilg’or, eng jasurona aqidalardan bo’lib, insonni yer yuzidagi tartib va osoyishtalikka shaxsan ma’sul ekanligini alohida ta’kidlovchi, insonni uning izmiga berilgan olamni yashnatishga, gullatishga, takomillashtirishga undovchi, har bir musulmonni faollikka chaqiruvchi da’vat edi. Yuqoridagilardan xulosa qilish mumkinki, sharq allomalarining o’sha davrda ilgari surgan g’oyalari bugungi kun uchun ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Inson hamisha ma’naviy olamini boyitib borishi, kamolotga intilib yashashi zarur. Bu zaruriyat jamiyatni oldinga harakatlanuvchi kuch vazifasini o’taydi. Inson ongli suratda harakat qiladi va bu harakat natijasini biladi, ya’ni u kelajakni o’ylab harakat qiladi. Aniq maqsad bilan harakat qilishi insonni va jamoani yomondan saqlaydi, yaxshi ishlar qilishga yo’llaydi, unda ishonch tuyg’usini uyg’otadi. Shunday ekan, biz hozirgi yosh avlodni tarbiyalashda diniy va dunyoviy bilimlarni uyg’unlashtirgan holda o’z oldiga katta maqsadlar qo’ya oladigan, jamiyat rivoji uchun yetuklik sari intiladigan, ongida g’oyaviy bo’shliqqa o’rin qolmagan kadrlar yetishtirish masalasiga e’tibor berishish zarur deb hisoblayman. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Karimov B, Norboyev O’, Ziyayev F. Ma’naviyat asoslari o’quv qo’llanma. Toshkent 2021. B-207 2. Zunnunov Asqar. O’zbek pedagogikasi tarixi.Oliy o’quv yurtlari uchun qo’llanma.Toshkent“O’qituvchi” 1997. B-44 3.Karimov B, Norboyev O’, Ziyayev F. Ma’naviyat asoslari o’quv qo’llanma.Toshkent 2021. B-210 4. Karimov I.A. “Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz” Toshkent “O’zbekiston’’ 1999 . B-196197 ИБН СИНО – БУЮК ФАЙЛАСУФ ВА ТЕНГИ ЙЎҚ ШИФОКОР Саломова Ҳакима Юсуповна Бухоро давлат университети “Ислом тарихи ва манбашунослиги. Фалсафа” кафедраси профессори, фалсафа фанлари доктори h.y.salomova@ buxdu.uz (orcid 0009-0003-5061-8669) Қурбонов Нодир Мирзоҳидович Бухоро давлат тиббиёт университети Даволаш факультетининг III-талабаси “Юртимиз ҳудудида қадимдан кўплаб шифо масканлари, тиббий мадрасалар фаолият юритгани, Абу Али ибн Сино каби мутафаккир боболармиз яратган бебаҳо асарлар, уларнинг дори-дармон тайёрлаш ва даволаш усуллари бутун жаҳонда машҳур бўлгани аждодларимизнинг бу соҳа ривожига қандай катта эътибор қаратганидан далолат беради” 152 . Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев Ҳаётда шундай инсонлар бўладики, уларнинг шарафли босиб ўтган умри асрлар мобайнида инсониятга фақат эзгулик, яхшилик, беқиёс маънавий лаззат олиб келади. Мана шундай инсонлардан бири ўрта аср Марказий Осиё мутафаккири, жаҳон илми хазинасига муносиб ҳисса қўшган, тиббиётни юксак чўққиларга кўтарган, қомусий олим – Абу Али ибн Синодир. Уларнинг тиб соҳасида ёзган асари ёхуд фалсафага, ахлоқ ёхуд мантиққа оид рисоласими ўқиб-ўқиб тўймайсиз. Ҳар бир асаридан уларнинг покиза нафаси келиб урилаётгандек бўлади. Турли мамлакатлар олимларининг чуқур эҳтиромига сазовор бўлган аллома бутун умрини фанга, инсониятга, унинг камолотга эришиши учун бағишлаган, десак, асло муболаға қилмаган бўламиз. Ибн Сино дунёда қомусий олим сифатида танилди, айни вақтда унинг илоҳиёт, физика, кимё, математика, астрономия, ботаника, шеърият, араб филологияси, дин тарихи, геология ва минералогия, ахлоқ ва бошқа фанларга оид асарлари сақланиб келинмоқда. ЮНЕСКО томонидан 2019 йил Ибн Синонинг нодир асари “Тиб қонунлари”нинг 1000 151 Nuriddinov A. Maxdumi A’zam Kosoniy. Fan, 2008. B. 8-13. 152 Шавкат Миромонович Мирзиёев. Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари. 4-жилд. Т.: “ЎЗБЕКИСТОН”. 2020. 381-бет. Sharq falsafasining dolzarb masalalari (qadimgi zamonlardan hozirgacha) 78 йиллигини нишонлаш тўғрисида қарор қабул қилинганлиги жаҳон илмий, тиббий, маданиймаънавий ҳаётида муҳим янгилик бўлиб акс садо берди, десак, асло муболаға қилмаган бўламиз. “Тиб қонунлари” соғлом ва носоғлом тананинг ҳолатига дунёда биринчи бўлиб илмий тизимли ёндашилган ноёб китобдир. Бу асар минг йиллигининг нишонланиши илмий технология туғилишининг рамзи саналади. 153 Ҳақиқатдан ҳам, Ибн Синонинг ноёб ижоди, бой тиббий, илмий, маънавий мероси билан жаҳон илм-фан тараққиётига муносиб ҳисса қўшганлиги туфайли ЮНЕСКО ташкилоти томонидан аллома номидаги халқаро мукофот таъсис этилган. Бугун инсон соғлиғи, соғлом тана ва соғлом қалб – умумбашарий муаммо бўлган даврда, унинг тибга оид асарларини қадри янада ошди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев: “...тинчлик ва соғлиқ – бу ҳар бир инсон, бутун аҳолимиз учун ҳеч нарса билан ўлчаб, баҳолаб бўлмайдиган буюк неъматдир. Фақат соғлом инсон ва соғлом халқ мислсиз ишларга қодирлигини ҳаммамиз яхши англаймиз” 154 , деб таъкидлаганларида мана шу уч ягоналикдаги соғлиқни назарда тутганлари бежиз эмас. Кўпгина илмий манбаларда Ибн Синонинг 450 дан ортиқ илмий асарлари борлиги эътироф этилган. Ушбу асарлар орасида Ибн Синонинг фалсафага оид асарлари 200 тани ташкил этган эди. Н. Тусий, Ф. Розий, У. Хайём кабилар Ибн Синонинг фалсафий қарашларига мансубдирлар. Ўрта аср фанининг йирик намоёндаларидан Рожер Бэкон Абу Али Ибн Синонинг фалсафадаги ўрни ҳақида Абу Али Ибн Сино “философиянинг Аристотелдан кейинги иккинчи шоҳидир”, деган эди. Абу Али ибн Сино (980-1037) асарлари орасида 70га яқини тибга бағишланган: “Ал-Қонун фи-т-тиб” (“Тиб қонунлари”), “Уржуза фит-т-тиб”(“Кичик тиббий қонун” ёхуд “Тиббий достон”- С.Х.),“Шифо китоби”, “Қуланж касаллигини даволаш” ва бошқалар бўлса, 200 га яқини фалсафага оид асарлардир. Диққат қилинг, биргина меъёр категориясини қай тартибда изоҳлаган. Ибн Сино диалектика ҳамда унинг категориялари сабаб ва оқибат, тасодиф ва зарурият, сифат, миқдор ва меъёр, меъёрнинг узвий тизими, бутун ва қисм категориялари “кўзгуси” орқали инсон танасини ва оламни кўрди. Бу унинг илмий фаолиятидаги энг марказий нуқта бўлди. Ибн Синонинг ютуғи шундаки, сифат ва миқдор белгиларини фарқлай олди. Шу сабабли ҳам, “Миқдор касалликлари”ни “сифат касалликлари”дан ажратиб кўрсатди 155 . Миқдор касалликларини мутафаккир иккига бўлади: 1. Миқдор ўсиш касалликлари; 2. Миқдор камайиш касалликлари. 156 “Миқдор касаллик”лари катталашиши ёхуд кичрайиш, камайиш билан фарқланади. Аллома, мисол қилиб, катталашишга - “Фил оёғи касаллигини”, гипертрофияларни мисолга келтиради. “Фил касаллиги” – elephantiasis – элефантиазис. Бунда вена кенгайиши касаллигида бўлганидек оёқ панжаси катталашиб, йўғонлашади. Олатнинг ўта катталиги каби – бу приапизм касаллиги деб аталади, 157 ёки улар Никомах деб аталган одамда пайдо бўлган касалликка ўхшайди; унинг ҳамма аъзолари шу қадар катта бўлиб кетиб, ҳаракатланишдан ожиз бўлган. Кичиклашиш – органларнинг ўсмай қолиши, атрофиялар мисол бўлади, тилнинг бурушуви, кўз ғўлагининг кичикланиши ё (бутун гавда)нинг сўлиши каби. Сон (адад) касалликлари иккига бўлинади: 1. Табиий сон (адад) касалликлари; 2. Ғайритабиий сон (адад) касалликлари Сон (адад) касалликлари улар ортиқлик жинсидан бўлиб, бу табиий бўлади, ортиқча бармоқ ва нотекис ўсган тиш каби; Ғайритабиий сон (адад) касалликларида аъзода ўсган ортиқча нарса (силъа) ёки тош каби. Миқдор адад касалликларига тош пайдо бўлиш касалликлари мисол бўлади. Сон касаллиги ёки камчилик жинсидан келган бўлади: у туғма бўлади, бармоқсиз туғилган одам каби, ё бу камлик табиий бўлмайди, бармоғи кесилган каби. ”Узлуксизлиликни бузилиши туфайли вужудга келадиган касаллик”лар мавжудлигига эътибор берди. Ўзининг “Донишнома” асарида “Миқдорнинг икки хил: биринчиси – “узлуксизлик” 153 Ibrohimov I. YUNESKO Aby Ali ibn Sino “Tib qonunlari” ninq ming yilligini nishonlaydi.//http: xs.uz/ uz/ post/ yunesskoabu-ali-ibn-sino-tib-qonunlarining-ming-uilligini-nishonlaydi. 154 Шавкат Миромонович Мирзиёев. Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари. 4-жилд. Т.: “ЎЗБЕКИСТОН”. 2020. 381-бет. 155 Ибн Сина Абу Али.Канон врачебной науки.Кн.1.Ташкент.1981.С.142 156 Ибн Сино Абу Али. Тиб қонунлари. 2-нашри.Т.: “Фан”. 1983. 148 - бет. 157 Ўша китоб. xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 79 араб тилида ифодаланганда “мутассил”. Иккинчиси – узлукли, араб тилида “мунфасил” деб ифодаланади. Борлиқдаги барча нарса, предмет ва жараёнда миқдор ва сифат ажралмас, ягоналикда намоён бўлади. Табиат борлиғида ўзгармас объектнинг ўзи йўқ. Аммо барча табиат борлиғи ўз доирасида ўзгариб туради. Ички биринчи хулоса, Ибн Синонинг илмий меросида меъёр “хос миқдор”, “мўътадил”, “зарурий миқдор”, “ўртача”, “маромида”, “тартиб”, “ҳад”, “эътидол”, “ал-миқдор ал-лозим”, “ҳақиқатга яқин миқдор”, “тадбир”, “мизож” ва”мукаммаллик”, “ишқдаги ҳаё” , “комиллик” ва ҳ. тушунчалар орқали ифодаланади. Ар-Розий, Абу Райҳон Беруний асарларида меъёр – “аниқ миқдор”, “лозим миқдор”, “зарурий миқдор” каби тушунчалар орқали ифодаланган холос. Ибн Синода фалсафадаги меъёрнинг деярли барча қирралари ўз аксини топган. Ибн Сино асарида “мизож” - аниқ сифат, табиий, имманент ички меъёр маъносини англатади. “Унсурлар ўз қувватлари билан бир-бирларига таъсир қилишлари натижасида уларнинг ҳаммасига мос бир кайфият (аниқ, яхши сифат-С.Н.) вужудга келади. Ана шу кайфият мизождир” 158 . Гап тўрт хил сифатли унсурларнинг бир-бирига мутаносиб миқдорлар орқали мослиги ҳақида бораётганлиги англаш унчалик қийин эмас. Қон, сафро, савдо ва лимфа суюқлиги 159 ҳар бир организм учун муайян миқдорда –“хос адад”да бўлади; Ушбу тўрт суюқлик муайян миқдорда бирбири билан мутаносиблик ўлчовларида ягоналик-меъёрни ташкил этади. Бу ҳолатда саломатлик меъёри мустақил тўрт сифатнинг уйғун мунособати шаклида намоён бўлади. Абу Мансур алҚумри ҳам ўз устози Ибн Синонинг бу борадаги фикрини тасдиқлаб шундай дейди: ”Инсон танасининг эътидолли 160 ҳолатида бу қарама-қарши тўрт сифат маълум бир чегарада тўхтаган бўлади”. Мизож мўътадил бўлса кишининг танаси соғлом, мўътадилликдан чиқса касаллик пайдо бўлади. Инсон учун энг яхши ҳолат мизожнинг мўътадил бўлишидир.“Мизож мўътадил бўлганида гавдадаги қарама-қарши хусусиятлар миқдор жиҳатидан ўртача ва сифат жиҳатдан нуқсонсиз бўлади. Бундай киши соғломдир. Агар қарама-қарши хусусиятлар ўртача бўлмай, икки томоннинг бирига, масалан, иссиқлик ёки совуқликка, ҳўллик ёки қуруқликка ёки ҳар иккисига мойил бўлса, мизож мўътадилликдан чиқади ва танада касаллик пайдо бўлади. “Мўътадиллик - мизож эгасининг бутун гавдасида ёки бир аъзосида унсурларнинг миқдори ва кайфиятлари билан одам мижозига керагича энг тўғри тақсимланиб, энг тўғри нисбатда тўлла-тўкис бўлинганидан иборатдир”. “Мўътадиллик” – мутаносиб миқдорлар, пропорция, нисбат маъносини билдиради. “Сифатли қон” деганимизда, қон таркибига кирувчи барча элементларнинг миқдорий мутаносиблиги, табиий сифат кўрсатгичлари тушунилади, бундай қон мўътадил сифатига тенгдир. Аллома кўпгина инсонлар саломатлик танадаги қоннинг кўплиги ёхуд озлигига боғлиқ деб ҳисоблашади, аслида ундай эмас, саломатлик қоннинг сифатига боғлиқдир, деб жуда тўғри эътироф этган. “Қоннинг яхши сифатли ҳолати”, деганда Ибн Сино қоннинг табиий меъёрини тушунади. Азизиддин Насафий ҳам Ибн Сино фикрини тасдиқлайди: “Саломат юрай десанг, мизожингни бил. Мизожни тўрт унсур ташкил қилади: 1) Савдо –совуқ ва қуруқ бўлади, у тупроққа ўхшайди.2) Балғам – совуқ ва ҳўл бўлади, у сувга ўхшайди.3) Қон – иссиқ ва ҳўлдир, у ҳавога ўхшайди. 4) Сафро – иссиқ ва қуруқ бўлиб, у оловга ўхшайди. Мизожингни билиб, ейиш-ичиш ва ҳаракатда унга амал қилсанг, саломат юрасан”. 161 Инсон танаси, жасади мизожи – ташқи омиллар учун мезон саналади. Замонавий ибора билан айтганда саломатлик - қоннинг имманент меъёрига боғлиқдир. Клод Бернар фикрига кўра, “қон – ички аъзолар кўзгусидир.” Иккинчи ички хулоса: Георг Фридрих Вилгельм Гегелдан анча илгари фақат иккита сифатнинг бир бири билан уйғун мунособати меъёр бўлибгина қолмай, балки тўртта ва ундан ортиқ аниқ сифатларнинг бир-бири билан муайян мослиги меъёр (мизож концепцияси мисолида - С.Ҳ., Қ.Н.) эканлиги илк бор тиб амалиётида илк бор очиб берди. Меъёр – борлиқнинг олтин қонуни. У ҳаётнинг ҳамма жабҳаларида амал қилади: иқтисодда, сиёсатда, саломатликда, севгида, одобда, муомалада айниқса яққолроқ намоён бўлади. Аслини олганда эса моддий ва маънавий ҳаётимизнинг ўзагини меъёр қонуни ташкил этади. Айнан мана шу ҳақиқатни Ибн Сино ўз вақтидаёқ англади. Бу борада тиб бўйича ёзган алломаларда анча ўзиб кета олди. У меъёрнинг маъно моҳиятини тўлиқ ёритибгина қолмай, унинг барча модификatsiяларини тиб амалиётида содда ва ровон тилда очиб бера олди. 158 Ибн Сина Абу Али. Канон врачебной науки. Кн.1. Ташкент. 1981. С.11. 159 Хилт – инсон танасидаги суюқликлар тушунилади. 160 Эътидол – меъёр тушунчаси, баъзи манбаларда “иътидол” деб ҳам ёзилади. 161 Зоиров Э., Алимова М. Саломатлик фалсафаси. [ Матн ]. Монография. Бухоро.: “BUXOPO NASHR”.2021. 160 б. Sharq falsafasining dolzarb masalalari (qadimgi zamonlardan hozirgacha) 80 Ибн Синонинг ўткир томони шундаки, тананинг ёш ўзгаришига қараб, унинг миқдор ва сифат кўрсатгичлари ҳам ўзгариб боришини, жисмоний қувватларнинг ўзгаришини, ўсишдан тўхташ ёшидан кейин иссиқлик озайиш бошланишларини аниқ тушунтириб бера олди. Замонавий тиббий тушунча билан ифодалаганимизда “Ёш физиологияси” фанининг барча қирраларини тушунтириб берди. Бола, ўсмир, етук навқирон инсон, қари инсон, эркак ва аёл, ёш қиз ва ёш йигит ўзи танасининг миқдор ва сифат кўрсатгичлари билан бир-биридан фарқ қилади. Жисмоний қувват инсонда доимо бирдай бўлмайди. Инсон (тана, жисм) организмида йиллар ўз таъсири кўрсатади. Инсон ёши сифат ва миқдор кўрсаткичларига кўра тўрт гуруҳга бўлди: I. “Ўсиш” ёхуд “ўсмирлик” даври - бу туғилгандан 30 йилгача давом этади; II. “Ўсишдан тўхташ даври ёки “ёшлик даври” - бу 30 ёшдан 35-40 ёшгача бўлган давр; III. “Чўкиш ёши” – қисман қувват бўлган, ўртача ёшдан олтмиш ёшгача давом этадиган давр; IV. “Кучсизлик билан бирга чўкиш ёши” – бу умр охиригача бўлган даврни ўз ичига олади. “Ўсиш” ёхуд “ўсмирлик” даври қуйидагиларга бўлинади: I.1. Чақалоқлик; I.2. Болалик; I.3. “Ўсиш даври” ; I.4. “Ўсмирлик” ва “Балоғат” ёши; I.5. “Йигитлик” бу ўсиш тўхтагунча бўлган ёш. Фалсафий ибора билан тушунтирсак, Ибн Сино одам организмидаги меъёрлар узвий тизимини диалектик негизда тушунтириб берди. Ҳар бир ёш ўз мизожига эга. Ўсмирнинг мизожи боланинг мўътадил мизожидан юқори (даражада) мўътадилдир. Лекин ўсмир болага нисбатан қуруқ мизожли, қарилар ва ўрта ёшлиларга нисбатан иссиқ мизожлидир. Қарининг асосий аъзолари ўсмир ва ўрта ёшлиникидан қуруқ мизожлироқдир, (гавдасини) ҳўллаб турувчи чет ҳўллик билан у иккисидан ҳўл мизожлироқдир. 162 Замонавий ибора билан изоҳланганда “Ёш физиологияси” (Возрастная физиология), “Ёш анатомияси” тиб фани тармоқларини тўлиқ тушунтириб берди. Учинчи хулоса, инсон танаси саломатлигининг меъёрий узвий тизими диалектик асослаб берди. Саломатлик асрашда ёш меъёрларига амал қилиш саломатлик гарови эканлиги исботлади. Соғлом турмуш тарзи ғоясини илмий ишлаб чиқди. Инсон саломатлигига таъсир этувчи ички ва ташқи омиллар, табиий-экологик омиллар, руҳий-маънавий, иқтисодий-психологик омилларни алоҳида алоҳида таъсирини кўрсатди. Мутафаккир – Ибн Сино соғлом овқатланишга жиддий эътибор берди. Меъёрида овқатланиш учта қоидага асосланади. 1 - қ о и д а: Мазкур қоидага кўра, истеъмол қилинадиган овқат таркибидаги умумий энергиянинг организм сарф қиладиган энергия миқдорига тенг бўлиши. Овқат рatsiони сифат жиҳатидан тўла қийматли бўлиши. Афсуски, кўпчилик меъёрида овқатланишнинг биринчи қоидасига тўлиқ амал қилмаслиги туфайли тановул қилинган овқат калорияси билан кун давомида сарф қилинган энергия орасидаги нисбат бузилади. Бошқача сўзлар билан айтганда, кўп ва кучли овқат ейдиган киши кам ҳаракат қилса семира бошлайди. Бу эса гиподинамия –камҳаракатлилик касаллигига сабаб бўлади. 2 - қ о и д а: Истеъмол қилинадиган овқатнинг сифатли ва тўйимли бўлиши. Кундалик овқат таркибининг ранг-баранглиги жуда муҳим. Ҳадеб бир хил овқат истеъмол қилиш организмда бирор витамин ёки минерал модда етишмаслигига олиб келиши мумкин. Ҳафтада япон оиласи 70 га яқин турли таомларни татиб кўради. Европаликлар дастурхонида бу рақам ўттиз ва ундан камроқни ташкил этади. Биргина истеъмол қилинадиган сувнинг сифати ва миқдори катта аҳамиятга эга. 3қ о и д а : Сутканинг маълум вақтида овқатланиш. Сутканинг маълум вақтида овқатланиш туфайли физиологик ритм вужудга келади. Бу овқатланиш жараёнининг тартиби, алгоритми ҳосил бўлди, дегани. Ибн Сино сувларни сифат жиҳатдан бир-биридан жуда яхши фарқлай олиб уларни қуйидаги хилларга ажратган: 1. Булоқ суви; 2. Кўлмак суви; 3. Қудуқ суви; 4. Ер ости суви; 5. Муз ва қор сувлари; 162 Ўша китоб. 22 – бет. xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 81 6. Лойқа сув; 7. Шўр сув; 8. Аччиқтошли сув; 9. Олтигугуртли сув; 10. Темирли сув 11. Қайнатилган сув ва ҳ. Мазкур сувларнинг ҳар бирига таъриф бериб, фойда ҳамда зарарли томонлари ҳақида кенг маълумот беради. Ибн Сино ўзининг “Тадбирда йўл қўйилган ҳар хил хатоларга қарши чора кўриш” рисолаларида аччиқтошли, нефт ва олтигугуртли, темирли сув ҳақида сўз юритиб, ҳар бирининг нимага даво экани ҳақида фикрларини баён этган. Қўрғошинли қувурлардан оққан сувнинг хавфли эканлигини жиддий таъкидлаган. Ибн Сино ҳар бир сифатни сақлаш, ушбу сифатларини текшириш йўлларини кўрсатган олимдир. Сув сифатини аниқлашнинг энг осон йўли – ўлчовдир. Бир хил вазндаги пахта икки жойдан олинган сувга ботирилади ва пахталар қуритилади, сўнг ўлчанади, қайси пахта ўзининг аввалги оғирлигидан камроқ ўзгарса, ўша жойдан олинган сув тоза. Бошқача сўзлар билан айтганда, ундай сувда эриган тузлар камроқ бўлиб, у ичишга яроқли деб ҳисобланади. Бир килограмм сув 1 граммдан (яъни 1000мг) ортиқ минерал тузларни сақламаса, бундай сувга чучук сув дейилади. Ҳақиқатдан ҳам соғлом инсон танасининг ҳар бир килограммига бир кунда 30 мл сув – бу табиий меъёрдир. Демак, танасининг вазни 70 кг бўлган инсон бир кунда 2 100 мл сув ичиши шарт. Х У Л О С А : 1. Ўрта асрнинг буюк шифокори сифатида тиббиётга оид асарларида инсон саломатлигини сақлашни ўз ҳаётининг мазмуни деб билди. 2. Ибн Сино ўзининг файласафий асарларида инсон руҳиятини соғломлаштириш, илм орқали, қалбида эзгулик уруғларини сочиш орқали инсонни камолга етказиш омилларини кўрсатди. Олим фалсафасининг материалистик йўналиши тиббиёт соҳасидаги тажрибага асосланди. 3. Борлиқ абадий, у табиат қонунларига биноан ривожланади, деган ғояни илгари сурди. 4. Агар Беруний Ер сайёраси меъёрини ўлчовчиси бўлса, Ибн Сино инсон саломатлик ва беморлик ҳолати меъёрларини ўлчовчиси, Улуғбек юлдузлар ўлчовчиси бўлишган. 5. Ибн Сино шифокор ҳамда файласуф сифатида инсон танаси, қалби-дилининг турли аъзолари билан бир-бири билан боғлиқлиги, бир – бири билан уйғун равишда тузилганини кўрсатди. Ишқни илк бор жисмоний (анатомик) ва руҳий (маънавий) турларга ажратди. Муҳаббатишқни Ибн Синогача ҳеч ким икки томонлама анатомик ва руҳий ҳолда ўрганмаган эди. 6. “Илоҳий ишқ” тушунчасини мазмунан бойитди. Инсон ўзидаги тубан, ярамас, замима хусусиятларни енгиши учун ўзида куч, ирода топиши шарт деб уқтиради аллома. Шундагина “илоҳий ишқ” томон илк қадам кўя олади. 7. Ишқда ҳам ақл устувор бўлиши лозим. Авиценна учун ахлоқий ишқда онгли руҳ эркин ҳаракт қилади. Гўзал қиёфани фақат гўзаллиги учун севган одам, Абу Али Ибн Сино фикрича, фақат ҳайвоний ҳиссиёт туфайли севади. Лекин гўзалликни руҳан севган одам ўзининг ижобий фазилатларини орттиради. ...“олий ҳимматлик ва фазилатини оширувчи ишқ соф муҳаббат, у инсонни фақат яхшиликка олиб келади. Рatsiонал онгга халақит берувчи ишқ ғайри ахлоқий ҳайвоний ишқдир... Кўз ва ҳис томонидан амалга ошган, фақат қучиш ва ўпиш билан қаноат ҳосил қилган ишқда ҳеч қандай гуноҳ йўқ. Чунки у фақат яхшиликка олиб келади... Демак, ишқнинг ахлоқийлиги ошиқни камолотга олиб келадими ёки уни ҳайвон даражасига туширадими? 163 . Ишқ ҳақидаги таълимотининг асоси шу. Ибн Синонинг ҳайвоний, шайтоний ҳиссиёт ҳақидаги фикрларига ҳамоҳанг бўлган сўзларни унинг катта замондоши Абу Райхон Беруний ҳам “Ҳиндистон” асарида қуйидаги иборалар орқали ифодалаган:” Бирор халқ никоҳсиз яшашининг иложи йўқ, чунки никоҳ онг учун ярамас, жирканч бўлган шаҳвоният авж олишининг олдини олади. Жуфт бўлиб яшовчи ҳайвонлар ҳаётини кузатган ҳар бир кимса, ҳар бир эркак ҳайвон ўз урғочиси билан қаноатланганини, бошқа ҳайвонлар уларни ўз ҳолларича қолдирганини кўрган одам никоҳ зарурат эканини англаб етади. Инсонлардаги тартибсиз жинсий алоқа ҳайвонликдан ҳам 163 Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература.Соч., т.IV.,М.-Л.:1957.С. 45.