BOSHLANG'ICH TA'LIMDA YANGI AVLOD DARSLIKLARINING KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA YARATILISHI

898 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA YANGI AVLOD DARSLIKLARINING KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA YARATILISHI Mengniyozova Hosila Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 4-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17382923 Annotatsiya: Mazkur maqolada yangi avlod darsliklarining boshlang‘ich ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv asosida yaratilishining nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Darsliklar tarkibida bilimdan ko‘ra ko‘proq amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan topshiriqlar, tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv, kommunikativ savodxonlik va funksional bilimlarni rivojlantirishga xizmat qiluvchi komponentlar tahlil qilingan. Shuningdek, darsliklar kompetensiya yondashuviga asoslangan ta’lim standartlari bilan uyg‘unligi, o‘quvchining o‘zlashtirish darajasiga moslashtirilganligi va samaradorligi muhokama etilgan. Kalit so‘zlar: yangi avlod darsliklari, boshlang‘ich ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv, ta’lim standarti, funksional savodxonlik, metodik tizim, pedagogik texnologiya. Аннотация: В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты разработки учебников нового поколения для начального образования на основе компетентностного подхода. Проанализированы задания, направленные на развитие практических навыков, критического мышления, креативного подхода и функциональной грамотности учащихся. Особое внимание уделяется соответствию учебников образовательным стандартам и уровню усвоения учебного материала младшими школьниками. Ключевые слова: учебники нового поколения, начальное образование, компетентностный подход, образовательные стандарты, функциональная грамотность, методическая система, педагогические технологии. Abstract: This article explores the theoretical and practical foundations of developing new-generation textbooks for primary education based on a competency-based approach. It analyzes textbook content focused on practical activities, critical thinking, creativity, communicative skills, and the development of functional literacy. The alignment of textbooks with educational standards and their adaptability to the learning levels of students is also examined. Keywords: new-generation textbooks, primary education, competency-based approach, educational standards, functional literacy, methodological system, pedagogical technology. Zamonaviy jamiyatda ta’limga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgarib bormoqda. Yangi texnologiyalar, raqamli muhit, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar, axborot oqimi va global raqobat sharoitida insondan nafaqat bilim, balki uni amaliyotda qo‘llay olish, mustaqil fikrlash, ijodkorlik va kommunikativlik talab etiladi. Ana shu kontekstdan kelib chiqqan holda, ta’limda kompetensiyaviy yondashuv dolzarb masalaga aylandi. Kompetensiyaviy yondashuv — bu shaxsda bilim va malakalarning uyg‘un holda shakllanishini ta’minlovchi, amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan ta’lim tizimidir. Bu yondashuvda o‘quvchining o‘rganayotgan mavzuni tushunishi emas, balki uni hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olishi ustuvor hisoblanadi. Xususan, boshlang‘ich ta’limda bu yondashuv orqali o‘quvchida shaxs sifatida shakllanish, mustaqil qaror qabul qilish, muloqotga kirishish, ijtimoiy muhitda 899 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz faol bo‘lish, axborotni izlab topish va undan foydalanish kabi muhim kompetensiyalar rivojlanadi. Shu jihatdan, boshlang‘ich ta’lim uchun yaratilayotgan yangi avlod darsliklari — faqatgina yangi dizayn, qiziqarli rasmlar yoki rangli betlar emas, balki butun ta’lim mazmuni va metodikasi tubdan o‘zgargan vositadir. Bu darsliklar kompetensiyaviy yondashuv asosida tuzilgan bo‘lib, ularning tarkibida: • O‘quvchining faol ishtirokini ta’minlovchi topshiriqlar; • Hayotiy holatlarga moslashtirilgan mashqlar; • Mustaqil fikrlashga undovchi savollar; • Ijodkorlikni rivojlantiruvchi faoliyat turlari; • Axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantiruvchi resurslar; kabi komponentlar mujassam. Avvallari darsliklar asosan bilim va ma’lumot berishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, yangi avlod darsliklari o‘quvchining “bilaman” emas, balki “qila olaman” tamoyiliga asoslangan. Bu esa o‘quvchining faolligi, mustaqilligi va ijtimoiy tayyorgarligini oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan umumta’lim maktablari uchun davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlarida ham kompetensiyaviy yondashuv asos qilib olingan. Xususan, boshlang‘ich ta’limda quyidagi kompetensiyalarni shakllantirish ko‘zda tutilgan: • Nutqiy-kommunikativ kompetensiya • Axborot bilan ishlash kompetensiyasi • Ijtimoiy faoliyat kompetensiyasi • Shaxsiy va fuqarolik kompetensiyasi • Estetik-madaniy kompetensiya • O‘quv-bilim olish kompetensiyasi Shunday ekan, darsliklar bu kompetensiyalarni amalda rivojlantira oladigan uslubiy vosita sifatida ishlab chiqilishi zarur. Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim darsliklarining kompetensiyaviy yondashuv asosida yaratilishining nazariy-metodik asoslari, amaliy qo‘llanishi, mavjud darsliklar tahlili va takliflar haqida so‘z yuritiladi. Maqola davomida quyidagilar tahlil qilinadi: • Kompetensiyaviy yondashuv nima va u darsliklarga qanday ta’sir qiladi? • Yangi avlod darsliklari qanday tuzilmoqda va ularda qanday metodik elementlar mavjud? • Darsliklar o‘quvchilarda qanday kompetensiyalarni shakllantiradi? • Darsliklar orqali o‘qituvchining roli qanday o‘zgaradi? • Yangi darsliklarning afzalliklari va ularni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar. Ta’lim tizimida yondashuvlar o‘zgarib borgani sari, metodik yondashuvlarning ham mazmunan yangilanishi zarur bo‘lmoqda. Kompetensiyaviy yondashuv — bu zamonaviy ta’limga eng mos va xalqaro miqyosda tan olingan, amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuvdir. Bu yondashuvning asosiy maqsadi — shaxsning o‘z hayot faoliyatida zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarni integrallashgan holda egallashini ta’minlashdan iborat. Kompetensiyaviy yondashuvda quyidagi omillar asosiy mezon hisoblanadi: • Bilim (knowledge): aniq sohalar bo‘yicha nazariy va amaliy tushunchalarni egallash. 900 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz • Ko‘nikma (skill): ma’lum faoliyatni bajarish qobiliyati. • Munosa (attitude): o‘rganilgan bilim va ko‘nikmalarga shaxsiy yondashuv, qadriyat va ijtimoiy javobgarlik. Mazkur yondashuv UNESCO, OECD kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan ham ilgari surilayotgan yondashuv bo‘lib, aksariyat davlatlarning ta’lim strategiyalarida asosiy metodik tamoyilga aylangan. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida ham “kalit kompetensiyalar” (key competencies) tushunchasi orqali ushbu yondashuv tizimlashtirilgan. O‘zbekistonda esa 2017–2021 yillar davomida maktab ta’limi isloh qilinayotgan davrda ta’lim mazmunini kompetensiyaviy asosda shakllantirish uchun Davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlari yangilandi. Jumladan, 2022-yilgi standartlarda o‘quvchilar egallashi lozim bo‘lgan 6 ta asosiy kompetensiya belgilab qo‘yilgan: ➢ Nutqiy-kommunikativ kompetensiya ➢ Ijtimoiy faoliyat va fuqarolik kompetensiyasi ➢ Axborot bilan ishlash kompetensiyasi ➢ O‘quv-bilim olish kompetensiyasi ➢ Matematik va axborot texnologiyalari kompetensiyasi ➢ Estetik-madaniy kompetensiya Shu bois, zamonaviy darsliklar aynan shu kompetensiyalarni egallashga xizmat qiladigan tarkibiy qismlarga ega bo‘lishi talab etiladi. Demak, darsliklar endi bilim beruvchi emas, faollashtiruvchi, yo‘naltiruvchi va shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qaralmoqda. Boshlang‘ich ta’lim — bu shaxs kamolotining asosiy poydevori bo‘lib, o‘quvchilarda boshlang‘ich kompetensiyalarni shakllantirishda eng muhim bosqichdir. Shu sababli, darsliklar: • O‘quvchining yoshiga mos psixologik va fiziologik xususiyatlariga mos bo‘lishi; • Faoliyatga asoslangan topshiriqlar orqali bilimni amaliyot bilan bog‘lashi; • Shaxsiy tajriba orqali o‘rganishni rag‘batlantirishi; • Mustaqil fikrlash, savol berish, tahlil qilish, taqqoslash, xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishi; • O‘quvchini ijtimoiy muhitda to‘g‘ri muloqot qilishga tayyorlashi zarur. Yangi darsliklarda quyidagi metodik komponentlar asosida ish yuritiladi: Metodik komponent Maqsadi Faoliyatga yo‘naltirilgan topshiriqlar Bilimni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatish Hayotiy kontekstga mos matnlar O‘quvchiga tanish vaziyatlarda bilimdan foydalanish Ijodiy topshiriqlar Ijodkorlik va tashabbuskorlikni rivojlantirish Refleksiya savollari O‘quvchining o‘z-o‘zini baholashini o‘rgatish Muloqotga yo‘naltirilgan mashqlar Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish Ijtimoiy-emosional topshiriqlar Ijtimoiy tajriba orttirish va hissiy ongni rivojlantirish Yuqoridagi komponentlar yordamida o‘quvchi endilikda passiv tinglovchi emas, balki ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. 901 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz References: 1. Asselborn, T., Gargot, T., Kidziński, Ł., Johal, W., Cohen, D., & Dillenbourg, P. (2020). Automatic Identification of Dysgraphia Using a Consumer Tablet. npj Digital Medicine, 3(1), 19. https://doi.org/10.1038/s41746-020-0234-x 2. Feder, K. P., & Majnemer, A. (2021). Handwriting development, competency, and intervention. Developmental Medicine & Child Neurology, 63(2), 226-232. https://doi.org/10.1111/dmcn.14670 3. Schneck, C. M., & Henderson, A. (2020). Occupation-centered assessment and intervention for children with handwriting challenges. In Case-Smith's Occupational Therapy for Children and Adolescents (pp. 606–641). Elsevier. 4. Jongmans, M. J., & Smits-Engelsman, B. C. (2022). The role of fine motor skills in handwriting development in children with developmental coordination disorder. Human Movement Science, 81, 102889. https://doi.org/10.1016/j.humov.2022.102889 5. Murodova, M. F., Sattorova, F., & Jumayeva, Z. M. (2025). Bolalar mehribonlik uylarida amalga oshirilayotgan taʼlim va tarbiya jarayonlari. Shokh library. 6. Jumayeva, Z., Choriyeva, D., & Berdimurodova, M. (2024). Yangi Oʻzbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib borilayotgan ijtimoiy-pedagogik jarayonlarning mazmun va mohiyati. молодые ученые, 2(36), 78-81. 7. Jumayeva, Z. (2022, october). Yoshlarni milliy tarbiya asosida tarbiyalash. in archive of conferences (pp. 9-19).bo’lajak o’qituvchilarda innovatsion pedagogik-faoliyatni shakllantirishning nazariy asoslari 8. Jumayeva, Z., Abdullayeva, Z., & Abdullayeva, N. (2024). Imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy pedagogik faoliyat. молодые ученые, 2(36), 135-138. 9. Jummayeva, Z., Salomova, U., & Joʻrayeva, K. (2024). Yangi Oʻzbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar bilan olib boriladigan ijtimoiy pedagogik faoliyat mazmun va mohiyati. молодые ученые, 2(37), 27-30.