MATEMATIKA DARSLARIDA KREATIV FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH

1020 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz MATEMATIKA DARSLARIDA KREATIV FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH A’zamqulov Axtamqul Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti “Boshlangich ta’lim metodikasi kafedrası katta o‘qituvchisi Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17383344 Annotatsiya: Ushbu maqolada matematika darslarida matnli masalalar o‘rni, ahamiyati va turlari haqida ma’lumotlar va ularni yechish bosqichlari yoritilgan. O‘quvchilar tafakkurini rivojlantirish muammosi matematika o‘qitish metodikasining asosiy vazifalaridan biridir. Biroq hozirgi vaqtda o‘qituvchilar tomonidan o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yetarlicha e’tibor berilmayapti, shuning uchun matematikaning ulkan rivojlantiruvchi imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmayapti. Kalit so‘zlar: matematika, matnli masalalar, mantiq elementlari, mantiqiy masalalar. Аннотация: В статье представлена информация о роли, значении и видах текстовых задач на уроках математики, а также об этапах их решения. Развитие мышления учащихся является одной из основных задач методики преподавания математики. Однако в настоящее время учителя уделяют недостаточно внимания развитию творческих способностей учащихся, поэтому огромный развивающий потенциал математики используется не в полной мере. Ключевые слова: математика, текстовые задачи, элементы логики, логические задачи. Abstract: This article provides information about the role, importance and types of word problems in mathematics lessons and the stages of their solution. The problem of developing students' thinking is one of the main tasks of mathematics teaching methodology. However, currently, teachers do not pay enough attention to the development of students' creative abilities, therefore, the huge developmental potential of mathematics is not fully utilized. Keywords: mathematics, word problems, elements of logic, logical problems. O‘quvchilar tafakkurini rivojlantirish muammosi matematika o‘qitish metodikasining asosiy vazifalaridan biridir. Biroq hozirgi vaqtda o‘qituvchilar tomonidan o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yetarlicha e’tibor berilmayapti, shuning uchun matematikaning ulkan rivojlantiruvchi imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmayapti. Darsda o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishning ba’zi usullarini hamda natijaga erishish uchun nimalarni o‘zgartirish kerakligini ko‘rib chiqamiz. 2021-yilda PISA tadqiqotida ilk bor ijodiy fikrlashni baholash yetakchi tarkibiy qismlardan biri sifatida kiritildi, bu tadqiqotning ushbu sohasining ahamiyatini ham, unga bo‘lgan qiziqishni ham sezilarli darajada oshirdi. PISA tadqiqoti iqtidorli bolalarni aniqlashga emas, balki o‘quvchilarning ijodiy fikrlash imkoniyatlari chegaralarini aniqlashga, shuningdek, bu qobiliyatning ta’lim jarayonining o‘ziga xos xususiyatlariga – o‘quv amaliyotiga, dars va darsdan tashqari faoliyatlarga qanday bog’liqligini aniqlashga qaratilgan. Biroq darsliklar ijodkorlikni rivojlantiruvchi mashqlarga boy emas. Hozirgi kunda matematika darslarida o‘quvchilarni ochiq masalalarni yechishga yo‘naltirish maqsadga muvofiqdir. Bu vazifalar bolalarda turlicha fikrlashni rivojlantiradi. Divergent fikrlash bir xil muammoga bir nechta teng to‘g’ri javoblarni topishga qaratilgan. Agar o‘quvchi konvergent usuli bilan fikrlasa u muayyan algoritmga muvofiq harakat qiladi, 1021 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz divergent fikrlashda esa u ijodiy, nostandart yechimlarni qidiradi. Divergent fikrlash tarzi bilan tayyor harakat algoritmi bo‘lmasa ham o‘quvchilar har qanday muammoga yechim topa olishadi. Divergent taffakurli shaxs nusxa ko‘chirmaydi, yaratadi. Inson har ikki turdagi fikrlashni rivojlantirishi mumkin va bu variant eng maqbuldir. Umumiy o‘rta ta’limda konvergent fikrlashni o‘rgatamiz, ammo divergent fikrlashni rivojlantirish majburiy o‘quv dasturiga kiritilmagan. O‘quvchilarning ijodiy tafakkurini shakllantirishni amalga oshirish uchun quyidagi mavzular bo‘yicha rivojlantiruvchi topshiriqlar tizimi tuzildi: ortiqcha narsalarni istisno qilish; eng yomonini anqlash; tasniflash; mantiqiy vazifalar; geometrik tarkib bilan bog’liq muammolar; quyishga doir vazifalari; qiziqarli vazifalar. Vazifalar o‘quvchilarning aqliy faoliyatiga ta`sirini hisobga olgan holda guruhlarga bo‘linadi. Quyishga doir topshiriqlar, mantiqiy topshiriqlar, rebuslar, tasniflash vazifalari maktab o‘quvchilarini fikrlashga o‘rgatadi, hamda fikrlashning matematik uslubini shakllantiradi va rivojlantiradi, bu esa aniq, to‘liq mantiqiy fikrlash va o‘z fikrlarini aniq ifodalash qobiliyatiga olib keladi. O‘xshatish va ortiqcha narsalarni istisno qilish uchun topshiriqlar muammolarning yechimini topish, sezgi ko‘nikmalarini shakllantirish uchun ishlatiladi, nazariyani bilish va hal qilishda noan’anaviy yondashuvni talab qiladi. Geometrik mazmunga ega bo‘lgan topshiriqlar maktab o‘quvchilarining fazoviy va tasviriy ko‘nikmalarini shakllantirishning asosi sifatida geometrik shakllar va ularning xossalarini bilishga, dunyoqarashini kengaytirishga qaratilgan. Bunday vazifalarni darslarda muntazam ravishda qo‘llanilishi, quyidagi yutuqlarga olib keladi: - bolalar tafakkurini rivojlantiradi; - o‘quvchilarning mazmunini o‘zlashtirish uchun faol aqliy faoliyatni talab qiluvchi yangi darsliklarga qiziqishiga; - o‘quvchilarda ijodiy qobiliyatlar, kreativlik rivojlanadi. Yuqorida aytib o‘tilgan vazifalar tizimidan foydalanish uchun quyidagi shartlarni hisobga olish kerak: 1. tanlangan vazifalar bolalar uchun tanlangan bo‘lishi kerak; 2. bir dars uchun tanlangan vazifalar fikrlashning turli tarkibiy qismlariga ta’sir qilish uchun turli xil bo‘lishi kerak; 3. agar o‘quvchilar topshiriqni bajara olmasalar, uni keyingi darsgacha fikr yuritish uchun qoldirish tavsiya etiladi; 4. o‘quvchilarga shu kabi masalalar tayyorlash bo‘yicha ixtiyoriy uy vazifasi berilishi mumkin; 5. Darsda vaqt cheklangan bo‘lsa, u holda bu topshiriqlardan matematika to‘garagida foydalanish mumkin. Vazifalarni yechish va hal etishning muvaffaqiyati ma’lum bir mavzu bo‘yicha bilimlarning chuqurligiga emas, balki fikrlash jarayonlarini tashkil etishga ko‘proq bog’liq bo‘lishi kerak. Tekshirish puxta o‘rnatilgan va belgilangan mezonlar asosida amalga oshirilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi. Rivojlantiruvchi vazifalar tizimi: Analogiya Analogiya - ob’ektlarning qaysidir ma’noda o‘xshashligi. Matematikada analogiyadan foydalanish masalalar yechimini topishning asoslaridan biridir. Ushbu turkumning vazifalari so‘zlar o‘xshashliklarni aniqlash va raqamlar orasidagi o‘xshashlikni topish kabi kognitiv usullarni qo‘llashga qaratilgan. Masalan: 1. kamaytiruvchi - ayirma, ko‘paytma - ...? 2. qatorni davom ettiring: 1, 5, 13, 29, ... Ortiqcha narsalarni istisno qilish. Ushbu bo‘lim har bir muammosida to‘rtta ob’ekt ko‘rsatilgan, ulardan uchtasi bir-biriga o‘xshash va faqat bittasi boshqalardan farq qiladi. Masalan, 1.Yig’indi, ayirma, ko‘paytuvchi, uchburchak. 2. 9; 12; 8; 15. 3. sm, dm, m², km. "Eng yomonini aniqlash" Bu muammoni hal qilish usuli bo‘lib, unda bayonotni isbotlash uchun eng noqulay, eng yomon holatni ko‘rib chiqish mumkin. Agar biz eng yomon holat uchun bayonotni isbotlasak, boshqa holatlar to‘g’ri bo‘ladi. Asosiysi, bu eng yomon holatni to‘g’ri 1022 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz aniqlashdir. Masalan: 1. Sinfda 37 kishi bor. Ularning orasida bir oyda tug’ilgan to‘rt kishi borligini isbotlang. 2. Uchta qulf uchun uchta kalit mavjud. Qulflarning kalitlarini topish uchun eng kam sinovlar soni qancha? Tasniflash. Tasniflash - fikrlashning umumiy kognitiv usuli bo‘lib, uning mohiyati berilgan ob’ektlar to‘plamini juftlik bilan kesishmaydigan kichik to‘plamlarga (sinflarga) bo‘lishdir. Masalan: Uzunlik, maydon, massa so‘zlarini nima birlashtiradi? Ularga qaysi so‘z mos keladi: ikkinchi, sentner, kattalik, metr? Mantiqiy masalalar. Mantiqiy topshiriqlar dalillarga asoslangan fikr yuritish, tahlil qilish qobiliyatini talab qiladigan vazifalardir. Masalan: 1. Shohida, Dilshoda, Sobir va Nurbek olma terishdi. Dilshoda tergan olma eng ko‘pi edi, Shohidaniki esa eng kami emas edi. Qizlar o‘g’il bolalarga qaraganda ko‘proq olma terganlari rostmi? 2. Nodira to‘g’ri bayonot berdi. Lola buni so‘zmaso‘z takrorladi va u yolg’on bo‘ldi. Nodira nima dedi? Geometrik shakllarga oid vazifalar. 1. Ikkita uchburchakni shunday chizingki, ularning umumiy qismi: olti burchakli; b) beshburchak; v) to‘rtburchak; d) segment; e) nuqta. 2. Kvadratni ikkita teng shaklga kesib oling (10 ta usul). Quyishga doir masalalar. 1. Birinchi idishda 10 litr suv bor. Qanday qilib suvni 5 va 7 litrli bo‘sh idishlar yordamida teng ikki qismga bo‘lish mumkin? 2. Sakkiz litrli banka suv bilan to‘ldirilgan. Uch litrli va besh litrli idishlar yordamida 1 litr suvni qanday to‘kish mumkin? Xulosa qilib aytganda turli mavzularda ko‘plab bunday vazifalarni o‘ylab topishimiz mumkin, ular turli xil fikrlashni rivojlantiradi, fikrlash va ijodkorlikning moslashuvchanligini rivojlantirishga hissa qo‘shadi. Ijodiy vazifalar ijodkorlikni rivojlantirish vositasidir. References: 1. Karaganova Y. “Развитие креативного мышления на уроках математики” nsportal.ru Ta’lim ijtimoiy tarmog’i. 2. Usarov S. “Elements of logic and some considerations on the application of operations on them ” Euroasian scientific Herald (ESH) ISSN (E): 2795-7365. 3. Mamadjanova M. “Mantiqiy, kombinatorik va nostandart masalalar” Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2020. 4. Usarov S. “Elektron ta’lim muhitida o‘quvchilarning mantiq elementlarini o‘rganishga qiziqishlarini rivojlantirish” Toshkent davlat pedagogika univsersiteti ILMIY AXBOROTLARI ilmiy nazariy jurnal 2022 yil 264-270 bet.