AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA TABIIY INTELLEKTNING IJODKORLIK VA IJTIMOIY ONG BILAN O'ZARO ALOQADORLIGI

1060 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA TABIIY INTELLEKTNING IJODKORLIK VA IJTIMOIY ONG BILAN O‘ZARO ALOQADORLIGI Toshboboyev Maksud Jalilovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti dekani Falsafa fanlari bo‘yicha PhD, dotsent [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17385825 Axborot texnologiyalari taraqqiyoti sharoitida tabiiy intellektning ijodkorlik, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy ong bilan o‘zaro aloqadorligi masalasi ijtimoiy falsafa nuqtayi nazaridan inson tafakkurining yangi bosqichini anglatadi. Chunki texnologik taraqqiyot sharoitida insonning bilish faoliyati nafaqat analitik va mantiqiy qobiliyatlar, balki ijodkorlik va ma’naviy qadriyatlar bilan uyg‘unlikda shakllanmoqda. M. Heidegger texnologiyaning mohiyatini tahlil qilib, “texnika insonni borliqni ochishning yangi shakliga majbur qiladi, tafakkur esa texnologik jarayonlarda ham mavjudlikni anglash qobiliyatidan voz kecha olmaydi” deya ta’kidlagan. 1 Bu yondashuv tabiiy intellektni texnologiya bilan to‘qnashgan holda yanada ijodiy va metafizik anglashga undovchi jarayon sifatida ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Heideggerning pozitsiyasini tanqidiy baholash mumkin: u texnologiyani ko‘proq xavf sifatida talqin qilib, insonning texnologiyalar yordamida yangi ijodiy imkoniyatlarni kashf etishini ikkilamchi darajada ko‘rsatadi. Ijodkorlik masalasini aks ettirgan M. Boden “inson intellektining ijodiy qirralari tajriba, xotira va kombinativ tafakkurdan tashqari, ijtimoiy va texnologik muhit bilan uzviy bog‘liq” ekanini ta’kidlaydi 2 Bu fikr tabiiy intellektning ijodiy salohiyati mustaqil jarayon emas, balki jamiyat va texnologiya bilan dialektik aloqada shakllanishini ko‘rsatadi. Falsafiy nuqtayi nazardan shuni aytish mumkinki, Bodenning yondashuvi ijodkorlikni tabiiy intellektning eng faol ko‘rinishi sifatida ochib beradi, biroq u ma’naviy qadriyatlarning ijodiy tafakkurga ko‘rsatadigan chuqur ta’sirini yetarli darajada yoritmaydi. Ijtimoiy ong masalasida M. Castellsning “tarmoq jamiyati” nazariyasi alohida ahamiyatga ega. U “axborot texnologiyalari ijtimoiy ongning shakllanishini global axborot oqimlari orqali qayta belgilaydi, tafakkur esa tarmoqning markaziy resursiga aylanadi” deya ta’kidlaydi. 3 Bu yondashuv ijtimoiy falsafa doirasida tabiiy intellektning texnologik sharoitda ijtimoiy ong bilan o‘zaro aloqadorligini ochib beradi. Shu bilan birga, tanqidiy nuqtayi nazardan Castells intellektning ijtimoiy ongda faol ishtirokini texnologik determinantlar orqali ko‘proq izohlaydi, biroq insonning ma’naviy va ijodiy erkinlik qirralariga yetarlicha e’tibor qaratmaydi. Axborot texnologiyalari taraqqiyoti sharoitida tabiiy intellektning ijodkorlik, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy ong bilan o‘zaro aloqadorligi ijtimoiy falsafaning dolzarb mavzularidan biri sifatida inson tafakkurining yangi ko‘lamlarini ochib beradi. Z. Bauman zamonaviy jamiyatni “suyuq modernlik” konsepsiyasi orqali tavsiflab, “texnologik tezlashuv sharoitida inson tafakkuri doimiy o‘zgaruvchanlikka moslashadi, ongning ijodiy qirralari esa noaniq ijtimoiy sharoitlarda yangi yo‘nalishlar izlashga majbur bo‘ladi” deya ta’kidlaydi. 4 Bu fikr tabiiy intellektning texnologik dinamikaga bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi, biroq tanqidiy 1 Heidegger M. The Question Concerning Technology. New York: Harper & Row, 1977. – 182 b. (p. 23). 2 Boden M. The Creative Mind: Myths and Mechanisms. London: Routledge, 2004. – 344 b. (p. 67). 3 Castells M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 1996. – 556 b. (p. 412). 4 Bauman Z. Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press, 2000. – 228 b. (p. 9). 1061 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz yondashuvda shuni qayd etish lozimki, Bauman tafakkurning ijodiy imkoniyatlarini ko‘proq xavf va beqarorlik kontekstida talqin qilib, uning ijobiy ijodiy kuchini yetarlicha yoritmaydi. Ijodkorlik va texnologiya aloqasini chuqur tahlil qilgan H. Gardner shunday yozadi: “insonning ijodiy intellekti faqat individuallik mahsuli emas, balki u madaniy muhit, ijtimoiy qadriyatlar va texnologik vositalar bilan ham shakllanadi”. 5 Bu qarash tabiiy intellektning ijodiy salohiyati nafaqat shaxsiy qobiliyat, balki ijtimoiy-madaniy muhit hamda texnologik vositalar orqali shakllanishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Gardner ijodkorlikni ko‘p qirrali intellekt bilan bog‘lagan bo‘lsa-da, texnologiya va ma’naviy qadriyatlar o‘rtasidagi murakkab dialektikani yetarlicha ochib bermaydi. Ma’naviy qadriyatlar va intellekt munosabatini talqin qilgan A. MacIntyre esa “texnologik jamiyatda axloqiy qadriyatlar intellektual faoliyatdan ajralib qolmasligi zarur, chunki ma’naviyatni yo‘qotgan intellekt ijodkorlikni faqat utilitar yo‘nalishga bo‘ysundiradi” deya ta’kidlaydi. 6 Bu yondashuv tabiiy intellektning ma’naviy asoslardan uzilgan holda to‘liq kamolga yetolmasligini ko‘rsatadi. Falsafiy nuqtayi nazardan shuni qo‘shimcha qilish mumkin: MacIntyre intellekt va qadriyatlarning uzviyligini chuqur tahlil qilgan bo‘lsa-da, texnologik taraqqiyot natijasida yuzaga kelgan yangi axloqiy dilemmalarni to‘liq qamrab olmaydi. Ijtimoiy ong masalasiga kelganda, M. Luhmann tizimlar nazariyasi asosida “zamonaviy ijtimoiy ong kommunikatsiya tizimlari orqali o‘zini qayta ishlab chiqaradi, axborot texnologiyalari esa bu jarayonni tezlashtirib, ongning kollektiv shakllanishiga yangi imkoniyatlar yaratadi” deya yozadi). 7 Bu qarash tabiiy intellektning ijtimoiy ong bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatib, texnologik taraqqiyotning jamiyatdagi ong jarayonlarini qayta tashkil etishdagi rolini yoritadi. Shu bilan birga, Luhmann nazariyasi tafakkurning individual ijodiy qirralarini ko‘proq tizimlashtirilgan jarayonlarga bo‘ysundiradi. Axborot texnologiyalari taraqqiyoti inson intellektining tabiiy qirralarini yangicha falsafiy mezonlarda anglashga sabab bo‘lib, uning ijodkorlik, ma’naviy qadriyatlar va ijtimoiy ong bilan o‘zaro aloqadorligini chuqurroq ochib beradi. A. Toffler o‘zining “uchinchi to‘lqin” nazariyasida “axborot inqilobi nafaqat texnik jarayon, balki inson tafakkurining ijodiy qirralarini kengaytiruvchi omildir” deya ta’kidlaydi. 8 Bu qarash axborot texnologiyalari sharoitida tabiiy intellektning yangi imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tanqidiy yondashuvda shuni aytish lozimki, Toffler ijodkorlikni asosan texnologik vositalar bilan bog‘lagan, ammo intellektning ma’naviy asoslari va ijtimoiy ongdagi o‘zgarishlarga yetarlicha e’tibor qaratmagan. M. Castells “axborot davri” haqidagi nazariyasida shunday yozadi: “ijtimoiy ong tarmoqli jamiyat sharoitida doimiy ravishda o‘zini qayta ishlab chiqaradi, bunda tabiiy intellekt axborot oqimlarini anglash va qayta ishlash orqali yangi ijodiy va madaniy shakllarni yaratadi”. 9 Ushbu nuqtayi nazar intellektning ijtimoiy ong bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatib beradi, lekin Castells 5 Gardner H. Creating Minds: An Anatomy of Creativity Seen Through the Lives of Freud, Einstein, Picasso, Stravinsky, Eliot, Graham, and Gandhi. New York: Basic Books, 1993. – 464 b. (p. 35). 6 MacIntyre A. After Virtue: A Study in Moral Theory. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1981. – 286 b. (p. 222). 7 Luhmann N. Social Systems. Stanford: Stanford University Press, 1995. – 627 b. (p. 142). 8 Toffler A. The Third Wave. New York: Bantam Books, 1980. – 544 b. (p. 265). 9 Castells M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 1996. – 556 b. (p. 21). 1062 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz nazariyasi asosan strukturaviy tarmoqlanishga urg‘u berib, individual ijodkorlikning ma’naviy ildizlariga yetarli darajada e’tibor qaratmaydi. I. Prigogine esa tafakkur va intellektni “ochiq tizim” sifatida talqin qilib, “inson tafakkuri texnologik taraqqiyot sharoitida entropiyaga qarshi turuvchi tartibni yaratish orqali ijodkorlikning yangi darajalariga chiqadi” deya qayd etadi. 10 Bu g‘oya tabiiy intellektning ijodiy faoliyati texnologik jarayonlar bilan uyg‘unlashganda ijtimoiy barqarorlikni ham ta’minlashi mumkinligini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda axborortlashgan jamiyatda tabiiy va suniiy intellekt o‘zaro bog’liqlik asosida rivojlanishi nafaqat insonning ijodiy fiklashiga balki zamonaviy texnologilarning ham aloqadorlikda rivojlanishini asosi bo‘lib hizmat qiladi. 10 Prigogine I., Stengers I. Order Out of Chaos: Man’s New Dialogue with Nature. New York: Bantam, 1984. – 349 b. (p. 312).