QISQA MASOFAGA YUGURUVCHI O'SMIRLARI MASHG'ULOTLARIDA UJT VA MJT YUKLAMALARI NISBATLARI SAMARADORLIGINING TAHLILI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 326 QISQA MASOFAGA YUGURUVCHI O‘SMIRLARI MASHG‘ULOTLARIDA UJT VA MJT YUKLAMALARI NISBATLARI SAMARADORLIGINING TAHLILI. Rajabboyev Kamoliddin Jaloliddin o‘g‘li. Osiyo Xalqaro Universiteti Ta’lim sifati va Ichki nazorat bo’limi mutaxasisi. Annotatsiya: Ushbu maqolada yengil atletikaning qisqa masofalarga yugurish turi butun dunyoda ommalashgan sport turlaridan hisoblanadi. Sport natijalari kundan kunga o‘sib borishi qisqa masofalarga yuguruvchi o‘smirlarni yillik tayyogarlik mashg‘ulotlarini samarali taqsimlash uslubiyatini takomillashtirishni natijalari mustаqil atletikani yanada rivojlantirish imkоnini berаdi. Kalit so`zlar: masofa, skelet, sprinter, nevrolgin, metabolik, essentrik, maksimal. UJT И MJT В ТРЕНИРОВКАХ БЕГУНОВ-ЮНИОРОВ НА КОРОТКИЕ ДИСТАНЦИИ АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ СООТНОШЕНИЙ НАГРУЗОК.ТИЙ. Раджаббоев Камолиддина Джалолиддина. Специалист отдела качества образования и внутреннего контроля Азиатского международного университета. Аннотация: В этой статье рассказывается о беге на короткие дистанции в легкой атлетике, одном из самых популярных видов спорта во всем мире. Рост спортивных результатов изо дня в день позволяет совершенствовать методику эффективного распределения ежегодных подготовительных занятий бегунов на короткие дистанции. Ключевые слова: дистанция, скелет, спринтер, неврологический, метаболический, эксцентрический, максимум. UJT and MJT in short track Junior Training analysis of the efficiency of load ratios. Rajabboev Kamoliddin Jaloliddin. Specialist in the Department of Educational Quality and Internal Control at the Asian International University. Annotation. In this article, the short-distance running of athletics is one of the sports popular all over the world. The fact that the results of sports are growing day by day the results of improving the methodology for the effective distribution of annual airline training of short-distance runners adolescents make it possible to further develop independent Athletics. Keywords: distance, skeleton, sprinter, neurological, metabolic, eccentric, maximum. Qisqa masofaga yuguruvchilarni yillik mashg‘ulotlari yil davomida 52 haftani tashkil etadi, bunda 6 oy davomida tayyorlov mashg‘ulotlari mahsus hisobi bo‘yicha olib boriladi. Musobaqa davriga 3-4 oy kiritiladi, o‘tish davri esa 1,5-2 oyni o‘z ichiga oladi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik darajasini yaxshilash, har tomanlama jismoniy kamol topishigina emas, balki organizm va organ sistemalarining funksional imkoniyatlarini ham rivojlantirish zaruratiga e’tibor qaratiladi. Albatta umumiy jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirmasdan sportda yaxshi natijaga erishib bo‘lmaydi. Shuning uchun umumiy jismoniy tayyorgarlikni oshirishga e’tibor berish kerak. Buning uchun har xil o‘yinsimon mashqlardan, aylanma mashg‘ulot uslubiyotidan, harakatli va sport o‘yinlari kabi mashqlardan foydalanish orqali UJT oshirilib boradi. UJT darajasini tezlik,kuch, chidamlilik, egiluvchanlik muskullarni bo‘shashtira olish kabi jismoniy sifatlarni tarbiyalashga qaratilgan mashqlar tarkibi joy olishi lozim. UJT mashqlari o‘quv mashg‘ulot guruxlari 2-3 bosqich tarbiyalanuvchilari yillik tayyorgarlik mashg‘ulotlarini 40%- ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 327 60% gacha bo‘lgan qismni egallash lozim. Ushbu guruxlarning maqsadi Tarbiyalanuvchilarning har tomonlama garmonik rivojlanishiga sog‘lig‘ini mustahkamlashga, umumiy jismoniy sifatlarini rivojlantiruvchi o‘yinsimon mashqlar turlaridan tashkil topishi kerak. Mashg‘ulot sikl doirasida mashg‘ulot mazmuni hamda tuzilishi ma’lum bir darajada vaqti vaqti bilan o‘zgarib turadi. Tayyorgarlik davrida mashg‘u-lotning asosiy vazifasi muayyan makrosiklda sportchi imkoniyatlariga mos keladigan natijaga erishishni mustahkamlovchi sport formasiga ega bo‘lish hisoblanadi. Bunday shart-sharoitlarning eng asosiysi: organizmni funksional imkoniyatlarining umumiy darajasini oshirish, jismoniy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish, harakat ko‘nikmalari har tomonlama rivojlantirish, harakat ko‘nikmalari va malakalari zahirasini to‘ldirishdan iborat. Ko‘pchilik olimlar bergan ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki 71% umumiy jismoniy bo‘yicha tayyorgarlikga katta e’tibor qaratish lozimligini ta’kidlaydilar. Ya’ni tezkorlik chidamlilik, kuch, egiluvchanlik kabi jismoniy sifatlarni rivojlantirishga e’tibor berish lozim. Tayyorgarlik davrida qanday mashqlarni qo‘llash kerakligi bo‘yicha adabiyotlarda 64% umumrivojlantiruvchi mashqlarga 36% esa tayyorgarlik davrida ham umurivojlantiruvchi ham maxsus rivojlantiruvchi mashqlarni qo‘llash kerak deb hisoblaydilar. Olib borilgan tadqiqotlar, va vatanimiz hamda xorijiy adabiyotlarning nazariy tahlili, shuningdek sport amaliyoti yengil atletikachilar uchun tayyorgarlik davrida umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalarining optimal nisbatlarini ishlab chiqishga imkon yaratdi. Mashg‘ulot vositalarini oqilona taqsimlash sportchilarning jismoniy tayyorgarlik, sport malakasi hamda samarali jismoniy rivojlanishga yordam beruvchi omillarni hisobga olgan holda, ishlab chiqildi. Malakali yengil atletikachilarning jismoniy rivojlanishiga yordam beradigan vositalar va uslublarni tanlash umumiy hamda maxsus jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirishning zamonaviy uslublari hamda vositalariga asoslanadi: Pedagogik tajriba yillik siklning tayyorgarlik davrida o‘quv mashg‘ulot guruhlari uchun umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalarini oqilona taqsimlash maqsadida o‘tkazildi. Tajriba tabiy sharoitlarda Yunusobod halq ta’limiga qarishli BO‘OZSM atletika mashg‘ulotlarida olib boriladi. Ishlab chiqilgan uslubiyat yordamida uning samaradorligi tekshirildi. Tadqiqotlarning keyingi bosqichi shundan iborat bo‘ldiki, tayyorgarlik davrida mashg‘ulotlarini o‘tkazish uchun mashg‘ulot mashqlari va vositalari tanlandi, mashg‘ulot mashqlari guruhlarga ajratildi. Avval ta’kidlangandek, tayyorgarlik davrida organizmning funksional imkoniyatlarini oshirishga, jismoniy tayyorgarlikni yaxshilashga va bazani to‘ldirishga yordam beradigan mashg‘ulot yuklamalarini optimal ravshda rejalashtirishga alohida e’tibor qaratish lozim. Chunki bu musobaqa faoliyatini samarali olib borishga imkon yaratadi. Yuqoridagi vazifalarni hal etish uchun o‘quv mashg‘ulot guruxi qisqa masofaga yuguruvchilar bilan pedagogik tajriba tashkil qilindi va o‘tkazildi. Birinchi tajribada, ya’ni sportchilarni tayyorgarlik davri boshida jismoniy tayyorgarliklari darajasini aniqlash uchun dastlabki testlash amalga oshirildi. Unda 24 nafar yengil atletikachilar qatnashdi. 2012-yilning sportchilar kontingenti bilan umumiy jismoniy tayyorgarlikni aniqlash maqsadida testlar o‘tkazildi: tajriba ishtirokchilari bilan maxsus jismoniy tayyorgarlik darajasini aniqlash uchun quyidagi qisqa masofaga yuguruvi sportchilar uchun umumiy qabul qilingan testlar bo‘yicha testlash o‘tkazildi: Dastlabki testlash ma’lumotlarga ko‘ra 3.1-3.2 (jadval) hamma o‘tkazilgan testlar bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatgichlar aniqlandi. Shuningdek yengil atletikachilar uchun antropometrik ko‘rsatgichlar bo‘yicha umumiy tayyorgarlik bosqichida tajriba guruhida umumiy jismoniy tayyorgarlikka alohida e’tibor qaratildi . ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 328 Tajriba guruhiga mansub qisqa masofaga yuguruvchilarni tadqiqot oldidan jismoniy tayyorgarlik darajasi dinamikasi № FISh 30 m.ga yugur ish (sek) 60 m.ga yugur ish (sek) 100 m.ga yugur ish (sek) 1000 m.ga yuguris h (sek) Joydan turib uzunlik ka sakrash (sm) Joydan turib uzunlikk a uchxatla b sakrash (sm) Yadro itqitish (5kg) (m) 1 Lixov Igor’ 4,15 7,91 12,23 161,0 247 800 14,50 2 Pupko Dmitriy 4,38 8,2 12,01 194,0 238 727 8,40 3 Syomkin Sergey 3,98 7,17 12,41 197,0 281 723 8,50 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 329 4 Filipov Il’ya 4,3 8,1 12,00 194,0 253 714 16,30 5 Shapavalov Sergiy 4,05 7,93 12,56 198,0 248 719 13,01 6 Kulekov Andrey 4,46 8,03 12,02 204,0 251 728 11,65 7 Azimov Abdukodыr 4,7 8,71 12,69 207,0 254 734 11,43 8 Yermakov Oleg 4,38 8,23 12,04 201,0 251 729 10,31 9 Lixomonov Igor’ 4,81 8,42 12,21 200,0 248 713 12,01 10 Pupke Dima 4,93 8,53 12,23 199,0 239 703 12,00 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 330 11 Sharapov Dayan 4,71 9,14 12,20 207,0 239 718 12,75 12 Sunnatillaev Kamron 4,28 8,03 12,01 210,0 241 728 12,15 O‘rtacha ko‘rsatkich 4,43± 0,30 8,20± 0,49 12,2± 0,23 197,7± 12,64 249,21 ±1,54 728±24, 26 11,92± 2,23 Nazorat guruhiga mansub qisqa masofaga yuguruvchilarni tadqiqot oldidan jismoniy tayyorgarlik darajasi dinamikasi № FISh 30 m.ga yugu rish (sek) 60 m.ga yug uris h (sek ) 100 m.ga yuguri sh (sek) 1000 m.ga yuguri sh (sek) Joydan turib uzunli kka sakras h (sm) Joydan turib uzunlikka uchxatlab sakrash (sm) Yadro itqitish (5kg) (m) 1 Azimov Abduqodir 4,31 8,1 12,06 201,9 241 719 9,17 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 331 2 Ganiev Azim 4,71 8,27 11,94 198,6 239 781 11,36 3 Turg‘unov Utkir 4,38 8,38 11,98 199,6 249 736 10,74 4 Abdulxayev Murod 4,15 7,92 11,91 197,9 241 741 10,36 5 Podlesnoya Basma 4,41 7,99 12,03 201,8 261 713 9,87 6 Shixov Rizvon 4,7 8,2 12,69 221,8 239 703 12,11 7 Daakuziev Timur 4,71 8,17 12,14 211,8 257 718 11,36 8 Yakubov Filpp 4,91 8,46 12,13 207,1 258 714 10,41 9 Rubanov Yevgeniy 4,37 8,36 12,78 208,9 244 724 10,37 1 0 Shukurov Aziz 4,28 8,13 12,13 199,4 249 701 10,38 1 1 Xakimov Dilshod 4,33 8,17 12,98 209,1 257 708 9,07 1 2 Kosimov Umid 4,61 8,31 12,24 197,6 251 736 9,38 O‘rtacha ko‘rsatkich 4,5± 0,23 8,21 ±,16 12,25 ±0,36 204,6 ±7,32 249±8, 03 725±22,01 10,38, ±,930 O‘rtacha hisobda UJT va MJT vositalari nisbati 60-40% ni tashkil etdi, nazorat guruhida esa nisbat 54-46% ga teng edi. Umumiy tayyorgarlik bosqichi boshlanishida UJT vositalari ichida o‘yinlar, sakrash mashqlari qo‘llanildi. Vaqtning 45% umumiy jismoniy tayyorgarlik hamda gimnastika mashqlariga sarflandi. Biz shundan kelib chiqdikki, sportchilarni mashg‘ulot sikliga tayyorlash uchun tezkor kuch, kuch va chaqqonlik jismoniy sifatlari yaxshi rivojlantirishimiz lozim. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 332 Umumiy jismoniy tayyorgarlik bosqichida mashqlarni bajarish shiddati o‘rtacha 75% dan 85% gacha tashkil etadi. Maxsus jismoniy tayyorgarlik mashqlari orasida birinchi ikki hafta davomida rivojlantiruvchi xususiyatga ega bo‘lgan mashqlar; shtanga, gril, harakatli o‘yinlar, uzoq masofalarga kross yugurishlar ko‘proq qo‘llanildi, ularning yordamchi mashqlar bilan nisbati MJT uchun ajratilgan umumiy vaqtning 40-60% ni tashkil etdi. Mashg‘ulot jarayonidashiddat o‘rtacha 90% dan 95% gacha bo‘ldi. Umumiy tayyorgarlik bosqichining uchinchi haftasida UJT vositalarida katta o‘zgarishlar sodir bo‘lmadi. Faqat sport o‘yinlariga ajratilgan vaqt hajmi bir oz kamaydi, ajratilgan vaqt hajmi oshdi. Shuningdek hamma guruhlarda UJT mashqlarini bajarish vaqti 15% ga kamaydi. MJT mashqlari orasida har doimgidek maxsus rivojlantiruvchi mashqlarga ko‘p vaqt ajratildi. Umuman olganda MJT ni amalga oshirish uchun ajratilgan vaqt hisobiga 10% ga ortdi. Shunda UJT va MJT vositalari nisbati 40-60% ni tashkil etadi. Mashqlarni bajarish shiddati yuqoriroq bo‘ldi. To‘rtinchi haftada UJT mashqlarini bajarish uchun ajratilgan vaqt yana 4% ga kamaytirildi, bu bilan mashq bajarish, shuningdek sport o‘yinlarini o‘tkazishga sarflangan vaqtni kamaytirish hisobiga amalga oshirildi. MJT ga kelsak, maxsus tayyorgarlik davriga yordamchi mashqlar gurihiga ajratilgan vaqt hajmi oshirildi. Bu mashqlar guruhiga quyidagilar kiritildi: Sakrash oyoqdan oyoqga qum ustida, zinalarda tizzalarni baland baland ko‘tarib yugurish mashqlari qo‘llanildi. Mashqlarni bajarishdagi shiddat UJT bo‘yicha o‘zgarmadi MJT bo‘yicha esa o‘rtacha 3-5% ga oshirildi. Shuni takidlashimiz joizki, umumiy tayyorgarlik davrida qisqa masofaga yuguruvchilar uchun zarur bo‘lgan tezkor kuch sifatlarni bajarishga ko‘p vaqt ajratildi. Umumiy jismoniy tayyorgarlikni oshirishda har kungi ertalabki badan tarbiya mashqlari ham muxim ahamiyatga ega. Qisqa masofaga yuguruvchining kundalik mashg‘ulotlariga odatda qorin, gavda orqasi, son boldir, oyoq tagi va qo‘l muskullarini o‘stiradigan shuningdek egiluvchanlikni tarbiyalaydigan mashqlar o‘rin oladi. Adabiyotlar ro’yxati 1. M.Q.Jo‘rayev, F.J.Xudoynazarov “Elektr mashinalari” fani taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlari Maqola. Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89 DOI: 10.24412/2181-1385-202111-1184-1190 2. Jo‘rayev M. Q. ”Oliy ta’lim muassasalarining elektr energetika yo‘nalishi talabalariga elektr mashinalari fanini hozirgi kunda o‘qitish tahlili”. Toshkent 2021 1–son 18 bet 3. Jo‘rayev M. Q. “Elektr yuritmalari tezligini rostlash usullari” Ilmiy-nazariy va metodik jurnal Buxoro 2021, № 5 114 bet 4. Development of teaching methods in the field of "electrical machines" using new pedagogical technologies 1Jorayev M. K, 2Husenov D. R, 3Sharopov F.K. International Engineering Journal For Research & Development 584-586 p 5. Jo‘rayev, M. Q., & Xudoynazarov, F. J. (2021). “Elektr mashinalari” fani Taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlari. Academic Research in Educational Sciences, 2(11), 11841190. doi:10.24412/2181-1385-2021-11-1184-1190 bet ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 333 6. Jurayev Mirjalol Kahramonovich “Software analysis of electric machine science” ISSN:2776-0960 Volume 3, Issue 1 Jan., 2022 143P a g 7. Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich “ELEKTR ENERGIYASINI EKSPLUATATSIYA QILISHDA TRANSFORMATORLARNING AHAMIYATI” “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 8. Жўраев М.Қ. Электр юритмалар тезлигини ростлаш усуллари Педагогик маҳорат Илмий-назарий ва методологик журнал Бухоро 2021, №23, 114-118 б,(13.00.02) 9. Jo‘rayev M. Q. Scientific methodical bases of the science of electric machines academicia: An International Multidisciplinary Research Journal ISSN: 22497137Vol.12,Issue09,September 2022 SJIF 2022=8.252 A peer reviewed journalhttps://www.indianjournals.com 10. Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fanini o‘qitish didaktik takomillashtirish jihatlari” INTERNATIONAL CONFERENCE ON DEVELOPMENTS IN EDUCATION SCIENCESAND HUMANITIES International scientific-online conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September 29 CANADA https://zenodo.org/record/7146065 11. Jo‘rayev M. Q. Ilmiy konferensiya “Elektr mashinalari fani rivojlanish ginezisi va mazmuni” INTERNATIONAL CONFERENCE ON DEVELOPMENTS IN EDUCATION SCIENCESAND HUMANITIES International scientific-online conference 4nd part, 2-124 pages Part 4 September 29 CANADA https://zenodo.org/record/7146065 12. Jorayev Mirjalal Kahramonovich OPINIONS OF UZBEK AND FOREIGN SCIENTISTS IN TEACHING THE SCIENCE OF ELECTRIC MACHINES 76-80 British Journal of Global Ecology and Sustainable Development https://journalzone.org/index.php/bjgesd/article/view/317 ISSN (E): 2754-9291 13. Джураев Мирджалал Кахрамонович, Камалов Камал Малик угли «Синхронные машины», инновачионные методы в обуцении http://www.ijaretm.com/ ISSN:2349-0012 14. Jo’rayev Mirjalol Qahramonovich,Jafarov Sobir Talab o‘g‘li, Nizomov Nozimjon Zafar O'g'li, Kamolov Kamol Malik o’g’li “Qadoqlash sexidagi qo’llanilgan elektr yuritmani boshqarish blokini takomillashtirish orqali maxsulot namligini mo’tadil saqlash” https://wordlyknowledge.uz/ ISSN : 2181-4341 15. Жўраев М.Қ., Software Analysis of Electric Machine Science, Research Jet Journal of Analysis and Invertions IF-7.6, https://reserchjet.academiascience.org/index.php/rjai/article/view/414 ISSN 2776-0960 16. Jo'rayev Mirjalol Qahramonovich, Jafarov Sobir Talab o'g'li “Methodology of teaching experimental work, organization of independent work in technical higher education institutions https://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/192 17. Jo'rayev, M. Q., Rashidov, H. H., & Murodov, A. O. (2023). Texnika oliy ta'lim muassalarida fanlarning amaliy ko'nikmalarni oshirishning qiyosiy tahlillari. Innovative development ineducational activities, 2(21), 4–11. https://doi.org/10.5281/zenodo.10138064 18. Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Po'latov Bexruz Zafarovich, Ravshanov Abbos Yashin o‘g‘li,Rashidov Hamrozbek Hayotovich International conference pedagogical reforms and their solutions VOLUME1, ISSUE2, 2024 https://worldlyjournals.com/index.php/PRS/article/view/860 19. Jo‘rayev Mirjalol Qahramonovich, Rashidov Hamrozbek Hayotovich “Elektrotexnika va elektronika” fanini o‘qitisha zamonaviy pedagogik texnologiyalari tahlili. ISSN 2181-4341. VOLUME 8, ISSUE 2, MARCH, 2024 https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/1312