KASBIY ELEKTRON POCHTALARDAGI XUSHMUOMALALIK STRATEGIYALARINI TAHLIL QILISH

114 KASBIY ELEKTRON POCHTALARDAGI XUSHMUOMALALIK STRATEGIYALARINI TAHLIL QILISH Xolmatova Nozimaxon Iqbol qizi, Farg‘ona davlat universiteti, 1-kurs tayanch doktorantura talabasi Elektron pochta: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387499 Annotatsiya. Ushbu tadqiqot Enron elektron pochta ma’lumotlar to‘plamidagi haqiqiy ma’lumotlarga asoslanib, ingliz tilidagi professional elektron pochtalarda xushmuomalalik strategiyalaridan foydalanish o‘rganildi. Tadqiqotda xodimlar va menejerlar hurmatni ifodalashi, professional munosabatlarni saqlab qolish va yuzga tahdid soluvchi xatti-harakatlarni yumshatish uchun turli lingvistik shakllardan qanday foydalanishini o‘rganiladi. Ish joyidagi muloqotning ikki turi tahlil qilinadi: xodimdan xo‘jayinga va boshliqdan xodimga elektron pochta xabarlari. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, xushmuomalalik strategiyalari kuch munosabatlari va ijtimoiy masofaga qarab o‘zgaradi, ish joyidagi pragmatikani tushunishga hissa qo‘shadi va samarali professional muloqotni saqlashda xushmuomalalik muhimligini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: xushmuomalalik strategiyalari, professional muloqot, ish joyidagi nutq, nutq tahlili. Kirish Ish joyidagi professional muloqot asosan xodimlar, menejerlar, hamkasblar va mijozlar o‘rtasidagi so‘rovlar, ma’lumotlar va turli xil xabarlarni yetkazish uchun yozma elektron pochta xabarlariga tayanadi. Elektron pochta orqali muloqot og‘zaki muloqotdan farq qiladi, chunki u ko‘pincha ijobiy munosabatlarni saqlab qolish va tushunmovchiliklarni oldini olish uchun aniq xushmuomalalik strategiyalarini talab qiladi. Ushbu tadqiqotda Enron elektron pochta ma’lumotlar to‘plamidan tanlangan ingliz tilidagi elektron pochta xabarlarini professional kontekstlarda xushmuomalalik strategiyalari qanday qo‘llanilishini o‘rganiladi. Adabiyot sharhi Xushmuomalalik uzoq vaqtdan beri pragmatikada va nutq tahlilida, ayniqsa ish joyi muloqotni o‘rganishda asosiy masala bo‘lib kelgan. Braun va Levinson (1987) “Xushmuomalalik: tildan foydalanishdagi ba’zi universallar” nomli asarida “yuz” tushunchasini taklif qildi va xushmuomalalik strategiyalarini ijobiy va salbiy turlarga ajratdi. Ularning modeli yuzga tahdid soluvchi xatti-harakatlarni minimallashtirish orqali ijtimoiy uyg‘unlikni saqlashga qaratilgan. Biroq, bu klassik nazariya keyinchalik olimlar tomonidan kengaytirildi va tanqid qilindi. Freyzer (1990) ta’kidlaganidek, xushmuomalalikni universal tamoyillar bilan to‘liq tushuntirib bo‘lmaydi, chunki u ijtimoiy me’yorlar va kontekstual vaziyatlarda shakllanadi. Locher va Uotts (2005) bu dalilni yanada rivojlantirib, (relational work – insonlararo munosabatlarni shakllantirish ishi” tizimini taklif qildilar, unda 115 xushmuomalalikni lingvistik shakllarning qat’iy to‘plami emas, balki real o‘zaro munosabatlarda suhbatdoshlar o‘rtasida kelishilgan dinamik jarayon sifatida qaraydilar. So‘nggi tadqiqotlar ushbu nazariyalarni raqamli va ish joyidagi muloqotga tatbiq etib, elektron pochta nutqi yozma va og‘zaki muloqot o‘rtasidagi gibrid rejim ekanligini ta’kidlandi. Xolms va Stubbe (2015) fikriga ko‘ra, professional muloqot lingvistik tanlovlar orqali vakolat va birdamlikni muvozanatlashiga tayanadi va elektron pochta bunday aloqador ish olib boriladigan asosiy vositaga aylanadi. Enron Email Corpus yordamida olib borilgan tadqiqotlar ish joyidagi muloqotning pragmatikasiga yangi tushunchalar beradi. Turli iyerarxik darajadagi xodimlar tomonidan yozilgan Enron elektron pochta xabarlari mutaxassislarning so‘rovlar, rad etishlar, kechirim so‘rashlari va ma’lumot almashishlarini xushmuomala va strategik til orqali qanday boshqarishi haqida haqiqiy misollarni taqdim etadi. Korpusda iyerarxik aloqani (Foster, 2017), jinsga ko‘ra tildan foydalanishni (Peterson, 2019) va jamiyatdagi mavqeyiga ko‘ra xushmuomalalikdan foydalanishni (Gains, 2020) lar tadqiq etganlar. Umuman olganda, mavjud adabiyotlar xushmuomalalik kontekstga bog‘liqligini, ijtimoiy muzokaralar olib borishini va professional munosabatlarni saqlab qolish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqotda Enron ma’lumotlar to‘plamidan pragmalingvistik yondashuv orqali haqiqiy elektron pochta ma’lumotlari o‘rganiladi. Ma’lumotlar va metodologiya Ma’lumotlar Enrondan olingan ikki turdagi professional elektron pochta almashinuvidan iborat: 1. Employee → Boss Example: From: john.lav[email protected]om To: mark.green[email protected]om Subject: Vacation Request Body: “Dear Mark, I would like to request vacation from July 10th through July 14th. Please let me know if this works for you. Thank you for your consideration. Best regards, John”. Xodimlar ko‘pincha menejerni majburlashdan qochish uchun bilvosita so‘rovlar va rasmiy iboralardan foydalanadilar. “I would like to request…” va “Please let me know if this works for you” iboralar hurmat va ehtirom ifodalaydigan ijobiy xushmuomalalik strategiyasini ko‘rsatadi. “Thank you for your consideration” kabi formulalar bilan yakunlash professional xushmuomalalikni mustahkamlaydi. 116 2. Boss → Employee Example: From: [email protected] To: [email protected] Subject: Meeting Schedule Body: “Dear Jane, Please be reminded of the meeting scheduled for October 3rd at 2:30 PM in Room 2537. Looking forward to your attendance. Best regards, Richard” Menejerlar odatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri, ammo muloyim tildan foydalanadilar va eslatmalarni xushmuomalalik bilan birlashtiradilar. Misol uchun, “Please be reminded of the meeting…” hokimiyat va xushmuomalalik o‘rtasidagi muvozanatni ko‘rsatadi, qattiq gapirmasdan professionallikni saqlaydi. Xulosa Enron elektron pochta xabarlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, xushmuomalalik strategiyalari professional munosabatlarga qarab farq qiladi: Xodim → Boshliq: bilvosita so‘rovlar, rasmiy salomlar, hurmat. Boshliq → Xodim: to‘g‘ridan-to‘g‘ri, ammo xushmuomalalik bilan ko‘rsatmalar, professional ohang. Umuman olganda, tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilidagi ish joyidagi yozma muloqot ko‘p jihatdan professionallik, ijobiy shaxslararo munosabatlar va samarali hamkorlikni saqlash uchun muhim bo‘lgan xushmuomalalik belgilaridan strategik foydalanishga tayanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press. 2. Fraser, B. (1990). Perspectives on politeness. Journal of Pragmatics, 14(2), 219–236. https://doi.org/10.1016/0378-2166(90)90081-N 3. Gains, J. (2020). Politeness in professional email communication: A corpus-based approach. Discourse Studies, 22(3), 287–305. https://doi.org/10.1177/1461445620902145 4. Holmes, J., & Stubbe, M. (2015). Power and politeness in the workplace: A sociolinguistic analysis of talk at work. Routledge. 5. Locher, M. A., & Watts, R. J. (2005). Politeness theory and relational work. Journal of Politeness Research, 1(1), 9–33. https://doi.org/10.1515/jplr.2005.1.1.9 6. Peterson, K. (2019). Gendered communication styles in workplace emails: Evidence from the Enron corpus. Language and Communication, 66, 45–59. https://doi.org/10.1016/j.langcom.2018.09.004 7. Watts, R. J. (2003). Politeness. Cambridge University Press. 8. Enron Email Dataset. (n.d.). Retrieved from https://www.kaggle.com/datasets/wcukierski/enron-email-dataset