KO'P MILLATLI JAMIYATLARDA TIL VA MADANIYAT MUNOSABATLARI XUSUSIDA

127 KO‘P MILLATLI JAMIYATLARDA TIL VA MADANIYAT MUNOSABATLARI XUSUSIDA Zokirov Muxtorali Turdaliyevich Farg‘ona davlat universiteti professori filologiya fanlari nomzodi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387552 Annotatsiya. Ushbu maqolada til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi hamda bu munosabatlarni o‘rganishning nazariy va amaliy ahamiyati yoritiladi. Muallif multimadaniyatli makonda madaniyatlararo muloqot muammolarini til orqali anglash va ularni hal etish zarurligini ta’kidlaydi. Xususan, O‘zbekiston misolida til qo‘llashdagi madaniy xususiyatlar ko‘rib chiqilib, o‘zbek tilida hurmat-izzat, murojaat shakllari va odob qoidalarining ijtimoiymadaniy an’analar bilan bog‘liqligi ochib beriladi. Kalit so‘zlar: til, madaniyat, urf-odat, madaniyatlararo munosabat, lingvistik nisbiylik. Annotation. This article analyzes the relationship between language and culture and highlights the theoretical and practical importance of studying these relationships. The author emphasizes the need to understand and solve the problems of intercultural communication in a multicultural environment through language. In particular, the cultural features of language use are examined using the example of Uzbekistan, and the relationship of respect, forms of address, and rules of etiquette in the Uzbek language with socio-cultural traditions is revealed. Keywords: language, culture, tradition, intercultural relations, linguistic relativity. Til va madaniyat o‘zaro uzviy bog‘liq hodisalardir. Har bir xalqning tili – uning tarixi, qadriyati va milliy ongining ifodasi, “til millatning ko‘zgusi” ekanligi ko‘plab tadqiqotlarda ta’kidlangan [10]. Darhaqiqat, tilda xalqning dunyoqarashi, urfodat va an’analari aks etadi. Shu bois tilni saqlash – madaniyatni saqlash demakdir. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyoda taxminan 7000 til mavjud bo‘lib, ularning 40% ga yaqini yo‘qolib ketish xavfi ostida turibdi [7]. O‘rtacha har ikki haftada bir til yo‘qolmoqda – u bilan birga o‘sha tilda ifodalangan betakror bilim va madaniy meros ham barham topadi. Demak, global miqyosda lingvistik xilmaxillikni asrash masalasi dolzarb bo‘lib, bu xalqlarning madaniy rang-barangligini saqlashning muhim shartidir [7]. Ko‘p millatli jamiyatlarda til va madaniyat munosabatlari masalasi yanada dolzarbdir. Zero bunday jamiyatlarda turli tillarda so‘zlashuvchi elatlar bir makonda yashab, o‘zaro aloqada bo‘ladi. O‘zbekiston misolida ko‘rsak bo‘ladiki, 130 dan ortiq millat va elat vakillari yurtimizda bir oila farzandlaridek ahil va inoq yashab kelmoqda [6]. Bunday totuvlikning asosi sifatida xalqimizga azaldan xos bo‘lgan millatlararo bag‘rikenglik va hurmat an’analari muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida davlat hududida yashovchi barcha millat vakillarining tillari, urf-odatlari va an’analarini hurmat qilish, ularni rivojlantirish uchun sharoit 128 yaratish kafolatlangan [9]. Demakki, yurtimizda til va madaniyatlararo munosabatlarni muvozanatda olib borish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishidir. Mazkur masalaning nazariy va amaliy ahamiyati keng bo‘lib, til va madaniyat o‘zaro aloqasi turli ilmiy yo‘nalishlarda o‘rganib kelinmoqda. Tilshunoslik va sotsiologiya kesishgan nuqtada J. Fishman tilni milliy identiklik ramzi sifatida talqin etib, til yo‘qolishi millatning “ruhi” yo‘qolishiga teng ekanini ta’kidlaydi [2, 177180]. Xususan, Fishman tadqiqotlarida tilni saqlab qolish va rivojlantirish madaniy xilma-xillikni va etnik barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekani uqtiriladi [2, 177-180]. Shu bilan birga, E. Sepir va B. Uorfning lingvistik nisbiylik nazariyasi til va tafakkur bir-biriga ta’sirini ochib berdi [11, 69]. Polshalik olima A. Verzbitska madaniy kalit so‘zlar va madaniy ssenariylar konsepsiyasini ilgari surib, har bir til o‘ziga xos ma’no qatlamlariga ega ekanini ko‘rsatdi [4]. Amerikalik antropolog E. Hall yuqori va past kontekstli madaniyatlar nazariyasi orqali turli xalqlarda muloqot uslublarining farqini tushuntirdi [1]. Shuningdek, G. Hofstede tadqiqotlarida madaniyatlararo tafovutlar jamoaviylik-individualizm, qudrat masofasi kabi o‘lchamlar orqali tahlil qilinib, bu farqlar til va muloqotga qanday ta’sir etishi izohlanadi [5, 33-38]. Shunday qilib, til va madaniyat munosabatlarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir. Multimadaniyatli makonda ushbu munosabatlarni tahlil qilish orqali madaniyatlararo muloqot muammolarini anglash, ularni hal etish yo‘llarini topish mumkin bo‘ladi. Quyida O‘zbekistondagi til va madaniyat aloqalarini, ularning namoyon bo‘lishini nazariy manbalar va amaliy misollar asosida ko‘rib chiqamiz. Har bir xalqning til qo‘llash odatlari o‘sha millatning ijtimoiy-madaniy konteksti bilan chambarchas bog‘liq. Kommunikativ xulq va nutq madaniyati jamiyatdagi qadriyatlarga mos ravishda shakllanadi. Masalan, xalqimiz azaldan kattalarga hurmat, kichiklarga mehr tamoyiliga amal qilgani bois o‘zbek tilida murojaat shakllari va odob-qoidalari ancha murakkab va nozik tizimni tashkil etadi. Kattalarga “Siz” deb murojaat qilish, turli izzat-hurmat ifodalovchi so‘z va iboralarni qo‘llash odati kuchli. Boshqa tomondan, ayrim G‘arb jamiyatlarida, masalan ingliz tilida, muloqot jarayoni nisbatan sodda va rasmiyatchilikdan xoli – hammaning ismi bilan chaqirilishi yoki “you” (sen) shaklida umumiy murojaat qilingani kuzatiladi. Bu farq, tabiiyki, madaniy zaminga borib taqaladi: jamoaviylik ruhidagi an’anaviy jamiyat odamlardan muomalada masofani saqlash, maromiga yetkazib gapirishni talab qilsa, individualistik jamiyat achiqko‘ngillik va bevosita, oshkora muloqotni qadrlaydi [8, 173-174]. 129 E. Hall ta’biri bilan aytganda, o‘zaro muloqot jarayonida yuqori kontekstli madaniyatlar ko‘p narsani lom-mim demay turib, kontekst orqali anglatsa, past kontekstli madaniyatlar vakillari fikrni ochiq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalashga moyildir [1]. O‘zbek va umuman Sharq muloqot madaniyati ko‘pincha yuqori kontekstli bo‘lib, suhbatda bilvosita ifodalar keng qo‘llanadi. Masalan, o‘zbeklar rad javobini ham bezovta qilmaydigan tarzda “ko‘ramiz”, “balki” kabi so‘zlar bilan berishga harakat qiladi, yoki noqulay savolga to‘g‘ridan-to‘g‘ri “yo‘q” demasdan, sukut saqlash yoki mavzuni chetlab o‘tish bilan javob qaytaradi. Aksincha, past kontekstli madaniyatlarda (masalan, AQSh, Germaniya va boshqalar) muloqot ochiqoshkora kechadi, savolga javob berishda yoki fikr bildirishda bevosita tushuncha berish odatiy hol sanaladi. Bu esa har ikki tur jamiyat vakillari o‘zaro muloqotga kirishganda ba’zan kulgi yoki noqulaylikka sabab bo‘lishi mumkin – chunki biri ikkinchisining “o‘ralash” yo “ochiqchasiga aytish” uslubini to‘g‘ri tushunmay qolishi mumkin. Turli millatlar odatiy til vositalari va nutqiy uslublariga misollar ko‘p. Masalan, ingliz tilida kundalik salomlashuv oddiy “Hello” yoki “Good morning” bilan cheklanishi mumkin, o‘zbek tilida esa “Assalomu alaykum” kabi so‘z bilan birga qo‘l berib ko‘rishish, hol-ahvol so‘rashish an’anaviy odatdir. Bu salomlashuv odobi ortida har bir xalqning madaniyati yotibdi: ingliz tilida qisqa salomlashuv va tezkor muloqot pragmatizmi sezilsa, o‘zbeklarda uzunroq hol-ahvol so‘rashish orqali samimiyat va yaqinlik ko‘rsatish maqsadi borligi ko‘rinadi [8, 173-174]. Xuddi shuningdek, mehmon kutish va mehmondo‘stlik ifodalarida ham farqlar mavjud. Ingliz tilida “Make yourself at home” yoxud “Would you like a cup of tea?” tarzida takliflar bildirilsa, o‘zbek tilida mehmonni iliq kutib olish uchun “Xush kelibsiz, marhabo”, “Oq yo‘l” (uzoq yo‘ldan kelgan mehmonni qarshilash) kabi iboralar, so‘ng dasturxonga chaqirish kabi an’analar qo‘llaniladi. Ko‘rinib turibdiki, bir qarashda oddiy til birliklari ortida turli madaniy me’yorlar yashiringan bo‘lib, ular xalq hayot tarzi va qadriyatlaridan darak beradi [8]. Shuningdek, kinoya va hazilni qo‘llashda ham madaniy farqlar seziladi. Masalan, Buyuk Britaniya va Amerika muloqotida sarkazm ko‘pincha hazil vositasi sifatida qo‘llanib, ironiya orqali fikr bildirish keng tarqalgan bo‘lsa, o‘zbek madaniyatida hazil asosan samimiy kulgi va xalqona latifalar tarzida namoyon bo‘ladi. O‘zbekchada hazil ko‘pincha teskari ma’noda maqtab koyish (masalan, birorta ishni eplay olmaganga “Qoyil, rosa ishni bitirdingiz!” tarzida kinoya qilish) ko‘rinishida bo‘ladi. Ingliz madaniyatida esa hazil ko‘pincha global mavzudagi so‘z o‘yini yoki istehzoli vaziyatni tushunishga quriladi, bu esa boshqa madaniyat 130 vakillariga ba’zan tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Demak, xalqning mentaliteti va ijtimoiy tajribasi uning hazil-mutoyiba uslublarida ham aks etadi. Yuqoridagi misollar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy-madaniy kontekst til qurilishiga va undan foydalanishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Turli millat vakillari turlicha nutq madaniyatiga ega: ularning biri uchun odob-san’at hisoblangan narsa ikkinchisi uchun ortiqcha rasmiyatchilik bo‘lishi mumkin yoki aksincha, biri uchun odatiy bo‘lgan bevosita uslub ikkinchisi nazarida qo‘pol tuyulishi mumkin. Shu bois madaniyatlararo muloqotda har bir millatning til ishlatish odatlarini, ularning ortidagi madaniy sabablarni bilish muhim ahamiyatga ega. Bu esa til va madaniyat munosabatlarini ilmiy o‘rganishni talab qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Edward T. Hall The Silent Language. – New York: Knopf Doubleday Publishing Group, 1990, – 224 b. 2. Fishman J.A. Reversing Language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages. – Clevedon: Multilingual Matters, 1991. – 421 p. 3. Fishman J.A. Reversing Language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages. – Clevedon: Multilingual Matters, 1991. – P. 177–180. 4. Gladkova A.N., Larina T.V. Anna Wierzbicka: language, culture and communication // Russian Journal of Linguistics. – 2018. – vol. 22, №4. – P. 717-748. 5. Hofstede G. Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations Across Nations. – 2nd ed. – California:Thousand Oaks: Sage Publications, 2001. – P. 33–38. 6. https://kun.uz/news/2017/06/15/uzbekistonda-130dan-ortik-millat-va-elat-vakillari-ail-asabkelmokda. (murojaat sanasi 25.07.2025) 7. https://www.unesco.org/en/articles/multilingual-education-bet-preserve-indigenous-languagesand-justice# (murojaat sanasi 25.07.2025) 8. Majitova A.T. Linguacultural features of phraseological units in English and Uzbek languages // Academic Research in Educational Sciences. – 2021. Volume 2, Issue 8, – B. 173–174. 9. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Birinchi bo‘lim birinchi bob 4modda. https://lex.uz/docs/-6445145 10. Xasanova K.B. Madaniyat va til bog‘liqligi // Ilmiy maqola. – TerDU, 2020. – B. 43–58. 11. Yuldasheva Dilshoda Musayevna. Edvard Sepirning ilmiy merosi: lingvo-kognitiv tahlil. Filol. fan.doktori (DSc) disser. avtoreferati. Farg‘ona, 2024, - 69 b.