MADANIYATLARARO MULOQOTDA DAVLAT TILINING O'RNI

165 MADANIYATLARARO MULOQOTDA DAVLAT TILINING O‘RNI Yuldosheva Nilufar Ergashevna, Qarshi davlat universiteti, O‘zbek tilshunosligi kafedrasi professori, f.f.d. (O‘zbekiston, Qarshi sh). [email protected] Kanat Ashirkulov, Al-Farobiy nomidagi Qozoq Milliy universiteti o‘qituvchisi (Qozog‘iston) DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387603 Annotatsiya: Mazkur maqolada davlat tilining madaniyatlararo muloqotdagi o‘rni, uning milliy va xalqaro miqyosdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Davlat tilining jamiyat birligi, madaniy integratsiya va dunyo miqyosidagi nufuzini oshirishdagi roliga e’tibor qaratilib, o‘zbek tilining jahon arenasida tutgan o‘rni, uning xalqaro aloqalar va ilmiy muloqotdagi imkoniyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: davlat tili, madaniyatlararo muloqot, til siyosati, milliy o‘zlik, o‘zbek tili, globallashuv, madaniy integratsiya. Annotation: This article analyzes the role of the state language in intercultural communication, as well as its significance on both national and international levels. Attention is given to the function of the state language in promoting social unity, cultural integration, and global prestige. Moreover, the article highlights the position of the Uzbek language on the world stage, emphasizing its potential in international relations and scientific communication. Keywords: state language, intercultural communication, language policy, national identity, Uzbek language, globalization, cultural integration. Bugungi globallashuv davrida madaniyatlararo muloqot barcha sohalarda — ilm-fan, ta’lim, diplomatiya, san’at va iqtisodiyotda muhim o‘rin tutmoqda. Bu jarayonda til, ayniqsa, Davlat tilining roli beqiyosdir. Chunki til nafaqat muloqot vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi, madaniyati va dunyoqarashini ifoda etadi. Davlat tili har bir millatning ma’naviy va siyosiy ramzi bo‘lib, uning davlat mustaqilligi, madaniy barqarorligi va jahon hamjamiyatidagi nufuzini belgilaydi. Shu bois, madaniyatlararo muloqotda Davlat tilining o‘rni nafaqat ichki ijtimoiy birlik nuqtai nazaridan, balki xalqaro maydonda milliy madaniyatni targ‘ib qilishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat tili — milliy birlik va madaniy o‘zlik ifodasi bo‘lib, xalqning milliy o‘ziga xosligi va ma’naviy poydevori hamdir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-moddasida “O‘zbekiston Respublikasining davlat tili — o‘zbek tilidir” deb belgilangan. Bu meyor tilning 166 huquqiy maqomini belgilash bilan birga, uning ma’naviy qadriyat sifatidagi ahamiyatini ham tasdiqlaydi. Mustaqillik tufayli tilimizga, qolaversa, milliy tilimizga alohida e’tibor qaratila boshlandi hamda uning milliy mafkura, milliy tafakkur, milliy dunyoqarash kabi tushunchalar bilan uzviy aloqador ekanligi e’tirof etildi. Jumladan, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev milliy tilimiz va uning bugungi kunda xalqaro arenada tutgan obro‘-e’tibori haqida: “Dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub eng yirik tillardan biridir. Dunyo miqyosida bu tilda 50 millionga yaqin odam so‘zlashadi. Mustabid tuzum davrida tilimizni yo‘qotishga ko‘p urinishlar bo‘lgan edi. Lekin xalqimiz o‘z ona tilini – milliy g‘ururini saqlab qoldi”, – degan edilar. Shu bilan birga, milliy tilning bevosita milliy ma’naviyat bilan chambarchas bog‘liq ekanligini alohida e’tirof etib, “Milliy o‘zligimiz timsoli, ma’naviyatimiz asosi bo‘lgan ona tilimizga e’tibor yanada kuchaytiriladi”, – deya ta’kidlaganlar. Bugungi kunda mustaqillik sharofati bilan milliy ruh, milliy tuyg‘u, milliy g‘urur, milliy ma’naviyat, milliy madaniyat, milliy til, adabiy til, davlat tili tushunchalari keng ko‘lamda tavsif-u talqin etilmoqda. Milliy til, adabiy til muammolari bilan bir qatorda til madaniyati muammolari ham kun tartibiga qo‘yildi. Tilning grammatik qurilishi va uning ijtimoiy–siyosiy, mafkuraviy ahamiyati masalalari dolzarb mavzuga aylandi. Ta’lim tizimida Davlat tili asosiy o‘quv tili sifatida qo‘llanilishi yoshlarda milliy g‘urur va madaniy anglashuvni shakllantiradi. Shu bilan birga, “Til bayrami” kabi tadbirlar orqali jamiyatda davlat tiliga bo‘lgan hurmat va sadoqat oshirilmoqda. Madaniyatlararo muloqotda ham Davlat tilining o‘rni beqiyosdir. Madaniyatlararo muloqot – turli madaniyat va tillarga mansub shaxslar o‘rtasidagi anglashuv jarayonidir. Til esa bu jarayondagi asosiy vosita bo‘lib, xalqlarni birlashtiradi, ular o‘rtasidagi madaniy va ma’naviy aloqalarni mustahkamlaydi. Masalan, O‘zbekistonda xalqaro anjumanlar, forumlar va madaniy festivallarda Davlat tilida chiqishlar qilish va ularni boshqa tillarga tarjima etish orqali o‘zbek tili xalqaro muloqot tili sifatida faol qo‘llanilmoqda. Bu jarayon tilning nufuzini oshirish bilan birga, milliy madaniyatni jahon hamjamiyatiga tanitish imkonini yaratadi. Davlat tilining rivojlanishi davlat siyosati bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda til siyosatini takomillashtirish, o‘zbek tilining ilmiy, 167 texnik va raqamli sohalardagi qo‘llanilishini kengaytirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek: “O‘zbek tili — bu milliy o‘zligimiz, tarixiy xotiramiz va kelajakka ishonch manbayidir.” Bu fikrlar tilning millat ma’naviyati va davlat mustaqilligidagi strategik ahamiyatini ifoda etadi. Masalan, davlat idoralarida hujjatlar aylanmasi, ta’lim dasturlari, ilmiy tadqiqotlar va ommaviy axborot vositalarida o‘zbek tilida ish olib borilishi uning ijtimoiy nufuzini yanada mustahkamlamoqda. O‘zbek tili nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham tobora kengayib borayotgan muloqot vositasiga aylanmoqda. Birinchidan, turkiy tillar oilasida o‘zbek tili ilmiy va madaniy jihatdan yetakchi o‘rinlardan birini egallamoqda. Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmaniston bilan hamkorlikda o‘tkazilayotgan “Turkiy tillar forumi”, “TURKSOY” tadbirlari orqali o‘zbek tili turkiy madaniy makonning ajralmas qismi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ikkinchidan, xorijda o‘zbek tilini o‘qitish markazlari soni ortib bormoqda. Masalan, Moskva, Ankara, Seul, Tokio, Berlin va London universitetlarida o‘zbek tili kafedralari faoliyat yuritmoqda. Bu jarayon tilning xalqaro ilmiy va ta’lim maydonidagi nufuzini oshirmoqda. Uchinchidan, internet va raqamli madaniyatda o‘zbek tilining ishtiroki kengaymoqda. Wikipedia, Google Translate, YouTube va xalqaro media platformalarda o‘zbek tilining faol mavjudligi uning global tanilishiga xizmat qilmoqda. Davlat tilining madaniyatlararo integratsiyadagi ahamiyati uning milliy birlik va madaniy xilma-xillikni uyg‘unlashtirishi bilan belgilanadi. O‘zbekistondagi rus, tojik, koreys, qozoq va boshqa millat vakillari davlat tilini bilish orqali jamiyat hayotida faol ishtirok etmoqda. Bu madaniyatlararo anglashuvni kuchaytiradi, hamjihatlikni ta’minlaydi. Respublikamizdagi milliy madaniy markazlar faoliyatida davlat tilida o‘tkazilayotgan tadbirlar madaniy integratsiyaning yorqin namunasi hisoblanadi. Davlat tili madaniyatlararo muloqotning asosiy poydevori bo‘lib, u millatning tarixiy xotirasini saqlash, madaniy qadriyatlarini targ‘ib qilish va jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashning kafolatidir. O‘zbek tili nafaqat mamlakat ichida, balki xalqaro maydonda ham o‘z nufuzini mustahkamlab borayotgan tillardan biridir. Uni ilmiy, raqamli va madaniy sohalarda yanada rivojlantirish orqali O‘zbekistonning madaniyatlararo muloqotdagi salmog‘i yanada ortadi. 168 Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: 2023. 2. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021. 3. Prezident Shavkat Mirziyoyevning o‘zbek tiliga Davlat tili maqomi berilganining o‘ttiz yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi. 21-oktabr 2019-yil. https://uza.uz/uz/posts/prezident-shavkat-mirziyeevning-zbek-tiliga-davlat-tili-ma-o-21-102019. 4. https://www.xabar.uz/jamiyat/shavkat-mirziyoyevning-oliy-majlis-va-ozbekiston-xalqi 21.12.2022. 5. Хожанова Ш. Тил ва маданият: ўзаро таъсир ва мулоқот масалалари. – Т.: Фан, 2019.