MAHMUD KOSHG'ARIYNING "DEVONU LUG'OTIT TURK" ASARIDA TILSHUNOSLIK QARASHLARI

232 MAHMUD KOSHG‘ARIYNING “DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARIDA TILSHUNOSLIK QARASHLARI Sobirova Mohira Soliyevna JDPU O‘zbek tili o‘qitish metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17387695 Annotatsiya. Mazkur maqolada XI asr allomasi Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asaridagi tilshunoslik qarashlari yoritiladi. Asarda turkiy tillarning fonetik, leksik va grammatik xususiyatlari, shevalararo farqlar hamda til taraqqiyotidagi o‘rni haqida ilmiy kuzatuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, lug‘atning o‘z davri uchun ilmiy qiymati va hozirgi zamon turkiyshunoslikdagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Mahmud Koshg‘ariy, “Devonu lug‘otit turk”, turkiy tillar, fonetika, leksikologiya, grammatik qurilish, tilshunoslik qarashlari, sheva, qiyosiy tahlil. Turkiy xalqlar tarixi, ularning ijtimoiy hayoti, madaniyati va tili ming yilliklar davomida shakllanib, boy ilmiy merosni vujudga keltirgan. Ushbu meros ichida XI asr olimi Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari alohida ahamiyat kasb etadi. Asar nafaqat turkiy xalqlarning lug‘aviy boyligini o‘zida jamlagan, balki o‘sha davr tilshunoslik qarashlarini ham chuqur aks ettirgan fundamental manba sifatida qadrlanadi. Mahmud Koshg‘ariy o‘z davrida turkiy tillar orasidagi fonetik, morfologik va leksik farqlarni ilmiy kuzatish asosida tahlil qilgan va ularni umumlashtirib, arab tilshunosligi an’analariga mos shaklda ilmiy izohlagan. “Devonu lug‘otit turk”ning yaratilish sababi, avvalo, arab olamiga turkiy xalqlar tilini va madaniyatini tanitish bo‘lsa-da, amalda bu asar turkiy tillarning qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan ilk ilmiy tadqiqot bo‘lib qoldi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, “Devonu lug‘otit turk” oddiy lug‘at emas, balki keng qamrovli ensiklopedik asar sifatida ham qadrlanadi. Unda turkiy xalqlarning tarixiy geografiyasi, urf-odatlari, og‘zaki ijodi, maqollari va badiiy namunalaridan tortib, kundalik hayotda qo‘llanadigan terminlarigacha keltirilgan. Bu jihatdan lug‘at nafaqat tilshunoslik manbasi, balki tarix, adabiyotshunoslik, etnografiya va madaniyatshunoslik uchun ham bebaho manbadir. Bugungi kunda Mahmud Koshg‘ariy merosi xalqaro turkiyshunoslik ilmida chuqur o‘rganilib kelmoqda. Turkiy xalqlar tilining qadimgi qatlamlarini o‘rganish, ularning qardoshlik aloqalarini aniqlash, fonetik va grammatik tizimlaridagi umumiylik va farqlarni belgilashda “Devonu lug‘otit turk” asosiy manbalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois ushbu maqolada Mahmud Koshg‘ariyning tilshunoslik qarashlari, xususan, fonetika, leksikologiya va grammatikaga oid fikrlari ilmiy tahlil qilinadi. 233 Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari XI asr tilshunoslik merosining eng yirik yodgorliklaridan biridir. Asar Bag‘dod shahrida, 1072–1074yillar oralig‘ida yaratilgan bo‘lib, o‘z davrida arab dunyosiga turkiy xalqlarning tili, madaniyati va tarixini tanitish maqsadida yozilgan. Ammo bu lug‘at o‘z mohiyati va ilmiy ahamiyati bilan bitta davr doirasida cheklanmay, bugungi kungacha turkiyshunoslikning asosiy manbalaridan biri sifatida e’tirof etib kelinmoqda. “Devonu lug‘otit turk” o‘z mazmuniga ko‘ra oddiy lug‘at emas, balki keng qamrovli ilmiy tadqiqotdir. Asarda 9000 dan ortiq so‘z izohlangan bo‘lib, ular arab tilida sharhlangan va turli turkiy qabilalarning so‘zlashuv shakllari bilan qiyoslangan. Mahmud Koshg‘ariy bu jarayonda o‘sha davr tilshunosligida keng qo‘llanilgan qiyosiy metoddan foydalangan. U turkiy tillardagi fonetik va leksik farqlarni aniqlash, ayrim tovushlarning almashuv qonuniyatlarini belgilash, shevalararo farqlarni tahlil qilish orqali turkiy tillarning umumiy ildizlari haqida ilmiy xulosalar chiqargan. Asarning fonetikaga oid qarashlari alohida ahamiyatga ega. Koshg‘ariy turkiy tillarda unli va undosh tovushlarning o‘zaro uyg‘unlashuvi, tovushlarning shevalararo almashinuvi, urg‘u va talaffuzdagi farqlarni qayd etgan. Masalan, u ayrim turkiy lahjalarda “y” tovushining “j” tovushiga almashishini, ayrim so‘zlarda undoshlarning qisqarishi yoki cho‘zilishi hodisalarini ko‘rsatadi. Bu holatlar bugungi fonetik tadqiqotlarda ham o‘z tasdig‘ini topmoqda. Leksikologik qarashlari ham juda keng. Koshg‘ariy so‘zlarni izohlash bilan birga ularning kelib chiqishi, ma’nodagi qirralari, qo‘llanish sohasi haqida ham ma’lumot beradi. Asarda ko‘plab turkiy so‘zlar arab tilidagi muqobillari bilan berilishi nafaqat tarjimaviy jihatdan, balki ikki tilning o‘zaro ta’sirini o‘rganish uchun ham muhimdir. Ayniqsa, maqollar, matallar, qo‘shiqlar va xalq og‘zaki ijodi namunalari bilan boyitilganligi lug‘atni nafaqat lingvistik, balki folkloristik manba sifatida ham bebaho qiladi. Grammatikaga doir mulohazalarida Koshg‘ariy turkiy tillarning morfologik tuzilishini keng yoritadi. U so‘z turkumlarini tasniflaydi, otlarning kelishik va ko‘plik shakllarini, fe’lning shaxs, zamon va mayl shakllarini aniq misollar bilan izohlaydi. Shuningdek, u fe’lning turkiy tillar grammatik qurilishidagi markaziy o‘rni haqida fikr bildiradi. Bu jihatlari bilan Koshg‘ariy o‘z davri uchun nafaqat til amaliyotchisi, balki nazariy tilshunos sifatida ham ajralib turadi. Shuningdek, asarda turkiy tillarning dialektologiyasiga oid qimmatli kuzatuvlar ham mavjud. Koshg‘ariy turkiy xalqlar tilini qipchoq, o‘g‘uz, uyg‘ur, qarluq kabi guruhlarga ajratgan va ularning leksik, fonetik hamda grammatik farqlarini aniq 234 misollar bilan qayd etgan. Bu kuzatuvlar o‘sha davr tilshunosligi uchun yangilik bo‘lib, keyingi davr qiyosiy tilshunoslik tadqiqotlariga zamin yaratgan. “Devonu lug‘otit turk”ning yana bir muhim jihati shundaki, u tilni xalq hayoti, madaniyati va tarixiy sharoiti bilan bog‘liq holda ko‘rsatadi. Koshg‘ariy so‘zlarni sharhlash jarayonida xalqning urf-odatlari, turmush tarzi, geografik joylashuvi, ijtimoiy hayoti haqida ham ma’lumot beradi. Shu sababli bu asar faqat tilshunoslar uchun emas, balki tarixchi, adabiyotshunos, etnograf va madaniyatshunoslar uchun ham bebaho manba bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda ham Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari o‘z ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotini, ularning qardoshlik munosabatlarini, umumiy ildizlarini va farqlanuvchi jihatlarini aniqlashda ushbu manba asosiy ilmiy poydevor bo‘lib qolmoqda. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari o‘z davri uchun noyob ilmiy hodisa bo‘lib, bugungi kunda ham turkiyshunoslik fanining asosiy manbalaridan biri sifatida qadr topmoqda. Asar faqatgina lug‘aviy izohlar to‘plami emas, balki keng ko‘lamli lingvistik tadqiqotdir. Unda fonetika, leksikologiya, morfologiya, dialektologiya, etnografiya va folklorshunoslikka oid qimmatli ma’lumotlar jamlangan. Koshg‘ariy turkiy xalqlarning tili va lahjalarini qiyosiy metod asosida tahlil qilgan holda ularning o‘zaro farq va umumiy jihatlarini ilmiy asosda qayd etib bergan. Asarning fonetik qarashlari bugungi fonologiya nazariyalari bilan hamohang bo‘lib, tovush almashinuvi, unli-undoshlardagi uyg‘unlik va talaffuzdagi farqlarni aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Leksikologik jihatdan esa lug‘at turkiy tillarning boy so‘z xazinasini ochib beradi, so‘zlarning ma’no qirralari, qo‘llanish sohasi hamda arab tili bilan aloqador jihatlarini yoritadi. Bu esa ikki sivilizatsiya o‘rtasidagi lingvistik munosabatlarni o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Grammatikaga doir fikrlari orqali Koshg‘ariy turkiy tillarning morfologik tizimini mukammal tarzda tasvirlab, o‘z davri uchun nazariy umumlashmalar yaratishga muvaffaq bo‘lgan. Ayniqsa, ot va fe’lning turkiy til qurilishidagi markaziy o‘rni haqidagi qarashlari bugungi zamonaviy tilshunoslikda ham dolzarbligini saqlab qolmoqda. Dialektologik kuzatuvlari esa turkiy tillarning keyingi davrlardagi tasniflari uchun mustahkam ilmiy poydevor vazifasini bajargan. Shuningdek, “Devonu lug‘otit turk” nafaqat lingvistik, balki tarixiy-madaniy manba sifatida ham bebaho ahamiyatga ega. Asarda xalq og‘zaki ijodiga oid namunalar, urf-odatlar, ijtimoiy-siyosiy hayotga doir ma’lumotlar berilganligi uni ko‘p qirrali ilmiy yodgorlik sifatida namoyon qiladi. 235 Xulosa qilib aytganda, Mahmud Koshg‘ariyning ushbu asari turkiy tillarning tarixiy taraqqiyotini o‘rganishda, ularning qardoshlik munosabatlarini aniqlashda, turkiy xalqlarning madaniy merosini yoritishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Zamonaviy tilshunoslik, folklorshunoslik va tarix fanlari uchun “Devonu lug‘otit turk” asari hali uzoq yillar davomida bitmas-tuganmas ilmiy boylik bo‘lib qolaveradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк. 3 жилдлик. – Тошкент: Фан нашриёти, 1960– 1963. 2. Мусаев К. М. Сравнительная грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1984. 3. Рустамов А. Туркий тиллар тарихидан. – Тошкент: Фан, 1995. 4. Бегматов Э. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. 5. O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. – Toshkent: “Milliy ensiklopediya” davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2005. 6. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tilining tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. 7. Yoqubov H. Tilshunoslik nazariyasi. – Toshkent: Universitet, 2008. 8. Allayeva M. Mahmud Koshg‘ariy merosi va turkiyshunoslik. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. 9. Ergashev Sh. O‘zbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 2015.