O'SIMLIK NOMLARINING TIL TIZIMIDA TUTGAN O'RNI

291 O‘SIMLIK NOMLARINING TIL TIZIMIDA TUTGAN O‘RNI Sattorova Shahnoza Baxtiyor qizi Qarshi Davlat Universiteti tayanch doktaranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17392491 Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘simlik nomlarining til tizimidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. O‘zbek tilidagi fitonimlarning leksik-semantik xususiyatlari, ularning yasalish usullari, etimologik tahlili va lingvomadaniy jihatlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada o‘simlik nomlarining metaforik qo‘llanilishi, frazeologik birikmalarda ishtirok etishi va milliy mentalitetni aks ettirishdagi roli yoritilgan. Kalit so‘zlar: fitonimlar, o‘simlik nomlari, leksik-semantik tahlil, lingvomadaniyat, til tizimi. Аннотация: В данной статье анализируется место и значение названий растений в языковой системе. Рассмотрены лексико-семантические особенности фитонимов в узбекском языке, способы их образования, этимологический анализ и лингвокультурные аспекты. В статье освещена роль названий растений в метафорическом употреблении, участии во фразеологических сочетаниях и отражении национального менталитета. Ключевые слова: фитонимы, названия растений, лексико-семантический анализ, лингвокультура, языковая система. Abstract: This article analyzes the place and significance of plant names in the language system. The lexical-semantic features of phytonyms in the Uzbek language, their formation methods, etymological analysis and linguocultural aspects are examined. The article highlights the role of plant names in metaphorical usage, participation in phraseological combinations and reflection of national mentality. Keywords: phytonyms, plant names, lexical-semantic analysis, linguoculture, language system. O‘simlik nomlari har qanday tilning leksik boyligining muhim qismini tashkil etadi va til tizimida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Fitonimlar deb ataladigan bu leksik birliklar nafaqat botanik ob'ektlarni nomlash vazifasini bajaradi, balki xalqning dunyoqarashi, an'analari, madaniyati va hayot tarzini ham aks ettiradi. O‘zbek tilida o‘simlik nomlari boy va rang-barang bo‘lib, ular tilning turli sathlarida faol ishtirok etadi va kommunikativ jarayonda muhim rol o‘ynaydi. O‘simlik nomlarining til tizimidagi o‘rnini o‘rganish tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi, chunki bu orqali tilning leksik-semantik tizimi, so‘z yasalish qonuniyatlari va lingvomadaniy xususiyatlari haqida chuqur tasavvurga ega bo‘lish mumkin. O‘zbek tilidagi o‘simlik nomlari qadimiy tarixga ega bo‘lib, ularning aksariyati turkiy tillarning umumiy leksik fondiga mansub. Masalan, terak, tol, archa, zarang, yong'oq kabi so‘zlar qadimgi turkiy yozma yodgorliklardan boshlab ishlatib kelinadi. Bu nomlar asrlar davomida o‘z shaklini saqlab qolgan va bugungi kunda ham faol qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, o‘zbek tiliga boshqa tillardan, xususan, arab, fors, rus va yevropа tillaridan kirib kelgan o‘simlik nomlari ham mavjud. Arab tilidan kirib 292 kelgan zaytun, xurmо, anor, fors tilidan kirib kelgan sadaf, gul, lola, rus tili orqali kirib kelgan pomidor, kartoshka kabi so‘zlar o‘zbek tilining leksik tarkibiga singib ketgan va milliy til birliklariga aylangan. O‘simlik nomlarining semantik tahlili shuni ko‘rsatadiki, ular turli belgilar asosida nomlanadi. Ba'zi o‘simliklar o‘zining tashqi ko‘rinishi, rangi, shakli asosida nomlangan. Masalan, oqtol, qizilmiya, sariqamish kabi nomlar rangni bildirsa, uzumsimon, noksimon kabi nomlar shaklga asoslangan. O‘simlikning o‘sish joyi ham nomlashda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Tog'rayhon, suvarak, qumg'on kabi nomlar o‘simlikning tabiiy yashash muhitini ko‘rsatadi. O‘simlikning ta'mi, hidi yoki xususiyatlari ham nomlashda e'tiborga olinadi. Achchiqtosh, shirintob, xushbo‘ygul kabi nomlar bunga misol bo‘la oladi. Ba'zi o‘simliklar ulardan foydalanish maqsadi yoki davolash xususiyatlari asosida nomlangan. Dorivor o‘simliklarning nomlari ko‘pincha ularning shifobaxsh ta'sirini aks ettiradi. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarining so‘z yasalish xususiyatlari xilma-xildir. Sodda o‘simlik nomlari bir o‘zakdan iborat bo‘lib, ular tilning eng qadimiy qatlamiga mansub. Yasama o‘simlik nomlari turli so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Masalan, -zor, -lik, -loq qo‘shimchalari o‘simliklar to‘plami yoki o‘sish joyini bildiradi. Qo‘shma o‘simlik nomlari ikki yoki undan ortiq so‘zlarning birikuvidan hosil bo‘ladi va ular o‘simlikning muhim belgilarini aniqroq ifodalaydi. Juft so‘zlar va takrorlar ham o‘simlik nomlarini hosil qilishda ishtirok etadi. Murchmurch, yalpiz-na'matak kabi nomlar bunga misol bo‘la oladi. O‘simlik nomlari tilning frazeologik fondini boyitishda muhim manba hisoblanadi. O‘zbek tilida o‘simlik nomlari ishtirokida hosil bo‘lgan ko‘plab frazeologik birliklar mavjud. Masalan, "arpaday yomg'ir", "terakday tik turmoq", "gulday ochilmoq", "anorday qizarmoq" kabi iboralar tilning obrazliligini oshiradi. Bu frazeologizmlar xalqning o‘simliklarga bo‘lgan munosabati, ularning hayotdagi o‘rni va ahamiyatini aks ettiradi. O‘simlik nomlari ishtirokidagi maqol va matallar ham xalq donoligining ifodasi hisoblanadi. "Yaxshi urug'dan yaxshi hosil", "Daraxt mevasidan tanilur", "Gul tikansiz bo‘lmas" kabi maqollar o‘simliklar orqali hayotiy tajriba va falsafiy qarashlarni ifodalaydi. O‘simlik nomlarining metaforik qo‘llanilishi tilning ekspressiv imkoniyatlarini kengaytiradi. Badiiy adabiyotda o‘simlik nomlari ko‘pincha inson xarakteri, tashqi ko‘rinishi yoki holatini tasvirlash uchun ishlatiladi. "Guldek qiz", "chinordek yigit", "na'matakday nozik" kabi o‘xshatishlar o‘zbek tilining an'anaviy obrazlar tizimiga kiradi. O‘simlik nomlari sevgi, go‘zallik, yoshlik, quvonch kabi tushunchalarni ifodalashda faol qo‘llaniladi. Shu bilan birga, ba'zi o‘simlik nomlari salbiy ma'nolarni 293 ham ifodalashi mumkin. Masalan, "qamish", "begona o‘t" kabi so‘zlar manfiy xususiyatlarni bildirish uchun ishlatiladi. O‘simlik nomlari toponimika va antroponimikada ham muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda ko‘plab joy nomlari o‘simlik nomlari bilan bog'liq. Chinobod, Zarafshon, Olmazor, Guliston kabi toponimlar o‘sha hududlarda o‘sadigan yoki o‘sgan o‘simliklar bilan bog'liq. Shaxs nomlari orasida ham o‘simlik nomlari yoki ular bilan bog'liq so‘zlar uchraydi. Gulsanam, Gulnora, Rayhon, Lola kabi ismlar o‘zbek antroponimik tizimining ajralmas qismidir. Bu nomlar go‘zallik, noziklik, latofat kabi ijobiy xususiyatlarni ifodalaydi va ota-onalarning farzandlariga bo‘lgan mehr-muhabbatini aks ettiradi. O‘simlik nomlarining dialektal xususiyatlari o‘zbek tilining hududiy xilmaxilligini ko‘rsatadi. Turli dialekt va shevalarda bir xil o‘simlik turli nomlar bilan atalishi mumkin. Masalan, adabiy tildagi "makkajo‘xori" so‘zi ba'zi hududlarda "jo‘xori", "kindik", "haqqush" deb ataladi. Bu xilma-xillik tilning boy leksik imkoniyatlaridan dalolat beradi va mahalliy an'analar bilan bog'liqdir. Dialektal o‘simlik nomlari ko‘pincha o‘sha hududning tabiiy-iqlim sharoitlari, xo‘jalik faoliyati va madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. O‘simlik nomlari terminologiya sohasida ham muhim rol o‘ynaydi. Botanika, qishloq xo‘jaligi, tibbiyot, farmatsevtika kabi sohalarda o‘simlik nomlari asosida ko‘plab terminlar yaratilgan. Ilmiy terminologiyada lotin va yunon tillaridan olingan xalqaro terminlar bilan bir qatorda milliy o‘simlik nomlari ham qo‘llaniladi. Bu esa ilmiy bilimlarning keng ommaga yetkazilishini osonlashtiradi. O‘zbek tilidagi o‘simlik nomlarining ilmiy nomlar bilan moslashtirish ishlari tilshunoslik va botanikaning uyg'unlashgan faoliyatini talab etadi. Zamonaviy globallashuv sharoitida o‘simlik nomlarining til tizimidagi o‘rni yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ekologik muammolar, biologik xilmaxillikni saqlash, organic qishloq xo‘jaligi kabi dolzarb mavzular o‘simlik nomlariga bo‘lgan qiziqishni oshirmoqda. Yangi o‘simlik turlarining kiritilishi, seleksiya natijasida yaratilgan navlar uchun nomlar tanlash til tizimiga yangi leksik birliklarning qo‘shilishiga olib kelmoqda. Bu jarayon tilning leksik tarkibini boyitish bilan birga, nomlash an'analarini saqlash va rivojlantirish vazifasini ham qo‘ymoqda. O‘simlik nomlarining lingvomadaniy jihatlari xalqning milliy o‘ziga xosligini namoyon qiladi. Har bir xalqning o‘simliklarga bo‘lgan munosabati, ulardan foydalanish an'analari, o‘simliklar bilan bog'liq e'tiqod va urf-odatlar til orqali avloddan-avlodga o‘tib keladi. O‘zbek xalqining o‘simliklarga bo‘lgan hurmat va ehtirom munosabati tilda turli shaklda aks etgan. Masalan, daraxt kesish, gul uzish bilan bog'liq qoidalar, o‘simliklarning muqaddasligi haqidagi tasavvurlar til 294 birliklarida o‘z ifodasini topgan. Bu jihatlar o‘simlik nomlarining til tizimida shunchaki leksik birlik emas, balki madaniy kod vazifasini ham bajarishidan dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, o‘simlik nomlari til tizimining muhim komponenti bo‘lib, ular tilning leksik, semantik, grammatik va pragmatik sathlarida faol ishtirok etadi. O‘zbek tilidagi fitonimlar boy lingvistik va madaniy axborotni o‘zida mujassam etgan holda, tilning kommunikativ, kognitiv va estetik funksiyalarini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘simlik nomlarining har tomonlama o‘rganilishi tilshunoslik, etnografiya, folkloristika va boshqa fanlarning qo‘shma sa'yharakatlari natijasida yanada chuqurroq natijalar berishi mumkin. Bu esa o‘zbek tilining boy leksik xazinasini to‘liq ochib berish va kelajak avlodlarga yetkazish uchun muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Begmatov E.A. O‘zbek tilining leksik qatlamlari. – Toshkent: Fan, 2019. – 285 b. 2. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug'ati. – Toshkent: Universitet, 2020. – 632 b. 3. Yo‘ldosheva D.N. O‘zbek tilidagi fitonimlarning lingvomadaniy tahlili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2021. – 198 b. 4. Safarov O.O. O‘simlik nomlari va ularning frazeologik birikmalarda qo‘llanilishi. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2018. – 156 b.